Nerwiakowłókniak — jak wygląda, czy to nowotwór i kiedy go usuwać
Nerwiakowłókniak (łac. neurofibroma) to łagodny guz wywodzący się z osłonek nerwów obwodowych. Najczęściej przybiera postać miękkiego guzka na skórze. Dla wielu osób to jedyna taka zmiana i nie ma ona większego znaczenia dla zdrowia. U innych liczne nerwiakowłókniaki są objawem choroby genetycznej — neurofibromatozy typu 1 (NF1), dawniej nazywanej chorobą von Recklinghausena.
W mowie potocznej słowo „nerwiak” bywa używane dla różnych zmian związanych z nerwami. W tym artykule piszemy o nerwiakowłókniaku: wyjaśniamy, jak wygląda, czym różni się pojedyncza zmiana od NF1, kiedy nerwiakowłókniak wymaga pilnej diagnostyki i kiedy ma sens go usuwać.
Czym jest nerwiakowłókniak?
Nerwiakowłókniak to łagodny nowotwór osłonki nerwu. Składa się z kilku rodzajów komórek: komórek Schwanna (które normalnie otaczają włókna nerwowe), fibroblastów, komórek tucznych i naczyń krwionośnych [DermNet]. Może powstać w dowolnym miejscu wzdłuż nerwu [DermNet].
Rodzaje nerwiakowłókniaków
DermNet wyróżnia trzy rodzaje [DermNet]:
- Skórne — wyraźnie odgraniczone, powierzchowne, miękkie guzki w skórze. Są najczęstsze i nie mają potencjału złośliwego [DermNet; Chamseddin i Le 2020].
- Podskórne — podobne, ale położone głębiej. Mogą powodować miejscowy ból lub tkliwość.
- Splotowate — miękkie, workowate masy obejmujące większe odcinki nerwów. Mogą sięgać głęboko, przez skórę, mięśnie, a nawet kości. Występują wyłącznie w NF1 [DermNet].
Skórne i podskórne nerwiakowłókniaki mogą wystąpić także u osób bez neurofibromatozy [DermNet].
Usuwanie zmian skórnych
Lekarz oceni zmianę i dobierze metodę usunięcia
Nerwiakowłókniak — jak wygląda?
Skórny nerwiakowłókniak to zwykle [DermNet; Chamseddin i Le 2020]:
- miękki guzek w kształcie kopułki lub guzika, czasem lekko zwisający,
- w kolorze skóry, różowawy lub brązowawy,
- wielkości od ok. 2 mm do 3 cm,
- zapadający się w głąb skóry przy ucisku palcem — jak guzik wciskany w dziurkę. Ten objaw jest dla nerwiakowłókniaka bardzo charakterystyczny [DermNet].
U osób z NF1 skórnych nerwiakowłókniaków może być od kilkudziesięciu do nawet tysięcy [Chamseddin i Le 2020]. Typowo zaczynają się pojawiać w okresie dojrzewania lub krótko po nim, a z wiekiem ich przybywa [Carton i wsp. 2023; NHS].
Na oko nie zawsze da się odróżnić nerwiakowłókniaka od innych miękkich guzków skóry, np. włókniaków miękkich czy wypukłych znamion. Przy wątpliwościach rozstrzyga badanie histopatologiczne usuniętej zmiany.
Nerwiakowłókniak — objawy
Pojedynczy nerwiakowłókniak skórny zwykle nie daje innych objawów niż sam guzek. Może jednak [Chamseddin i Le 2020; DermNet]:
- swędzieć lub być tkliwy,
- boleć, szczególnie gdy leży głębiej, pod skórą,
- być drażniony przez ubranie, pasek czy biżuterię,
- przeszkadzać estetycznie i w codziennym funkcjonowaniu, obniżając komfort, zwłaszcza na twarzy.
U kobiet z NF1 nerwiakowłókniaki mogą szybciej rosnąć i pojawiać się w większej liczbie w okresie dojrzewania i w ciąży [Chamseddin i Le 2020; NHS].
Czy nerwiakowłókniak boli?
Zwykle nie boli albo dolegliwości są niewielkie. NHS opisuje guzki skórne w NF1 jako zmiany, które mogą boleć lub swędzieć [NHS]. Miejscowy ból lub tkliwość częściej dają nerwiakowłókniaki podskórne, położone głębiej [DermNet], a uporczywy ból bywa objawem dużych nerwiakowłókniaków splotowatych [Carton i wsp. 2023]. Ból, który pojawia się w znanym od lat guzku, nasila się, budzi w nocy albo towarzyszy mu drętwienie czy osłabienie, nie jest typowy i wymaga szybkiej oceny, o czym piszemy w części o znakach ostrzegawczych [Carton i wsp. 2023].
Nerwiakowłókniak na głowie i na stopie — co podpowiada miejsce?
Nerwiakowłókniak skórny może pojawić się w każdym miejscu, bo powstaje wzdłuż nerwów, które są w całej skórze [DermNet]. Dwie lokalizacje budzą jednak szczególnie dużo pytań.
Nerwiakowłókniak na głowie i skórze głowy
Na owłosionej skórze głowy nerwiakowłókniak wygląda tak samo jak w innych miejscach: to miękki guzek w kolorze skóry, który zapada się pod palcem [DermNet]. Pod włosami trudno go zobaczyć, więc zwykle wyczuwa się go przy myciu lub czesaniu. Zaczepiany grzebieniem albo szczotką może być tkliwy i krwawić, co jest częstym powodem, by go usunąć. Podobne miękkie lub twarde guzki na głowie to także kaszaki, tłuszczaki, brodawki łojotokowe i wypukłe znamiona, dlatego bez obejrzenia, a czasem bez badania histopatologicznego, nie da się ich rozróżnić. Opisujemy je w artykułach kaszak na głowie, tłuszczak na głowie i brodawczak na głowie.
Inaczej trzeba potraktować duży, miękki, rozlany guz na głowie, twarzy lub szyi u osoby z NF1. Tak może wyglądać nerwiakowłókniak splotowaty. W analizie 39 dzieci z NF1 i takimi guzami w okolicy głowy i szyi większość zmian miała ponad 5 cm albo sięgała w głąb szyi. O objawach decydowały przede wszystkim wielkość i położenie guza. Całkowite usunięcie było możliwe tylko przy małych zmianach, a duże guzy po operacji odrastały. Autorzy wskazali, że operacja ma największy sens, gdy trzeba wykluczyć złośliwienie szybko rosnącego guza, zmniejszyć ból lub osłabienie, odciążyć drogi oddechowe albo poprawić wygląd przy dużym zniekształceniu [Wise i wsp. 2005]. Takimi guzami zajmują się ośrodki prowadzące chorych z NF1.
Pytania o „guza nerwiaka w głowie” często dotyczą jeszcze innej zmiany: nerwiaka słuchowego (osłoniaka przedsionkowego). To niezłośliwy guz mózgu, który rośnie na nerwie odpowiedzialnym za słuch i równowagę [NHS — Acoustic neuroma]. Nie widać go na skórze, a w niewielkiej części przypadków wiąże się z NF2, opisaną niżej.
Nerwiakowłókniak na stopie
Nerwiakowłókniak skórny może wyrosnąć także na stopie, ale guzek w tym miejscu bywa też zupełnie inną zmianą:
| Zmiana | Jak się objawia | Co ją wyróżnia |
|---|---|---|
| nerwiakowłókniak skórny | miękki guzek w kolorze skóry, zapada się pod palcem | zwykle bez bólu, może uwierać w bucie [DermNet] |
| nerwiak Mortona | kłujący, piekący ból między 3. a 4. palcem, uczucie kamyka w bucie, czasem drętwienie | to zgrubienie tkanki wokół podrażnionego nerwu, a nie guz skóry; nasila się w ciasnych butach i na obcasach [NHS — Morton's neuroma] |
| włókniakowatość podeszwy (choroba Ledderhose'a) | twarde, nieprzesuwalne guzki w środkowej części podeszwy | powoli rosną, z czasem mogą boleć przy chodzeniu [DermNet — Plantar fibromatosis] |
| kurzajka, odcisk, włókniak | szorstka grudka lub twardy guzek w miejscu nacisku | opisujemy je w osobnych artykułach |
Nerwiakowłókniak na stopie bywa uciskany przez but, dlatego może przeszkadzać i być powodem usunięcia. Przed zabiegiem lekarz ocenia, czy guzek leży w skórze, czy głębiej, a po wycięciu zmianę bada się histopatologicznie. Na stopie trzeba też pamiętać o czerniaku akralnym, dlatego nowy lub zmieniający się guzek albo plamę na stopie warto pokazać lekarzowi. Więcej piszemy w artykułach guzki na stopie — zdjęcia, włókniak na stopie i czerniak akralny.
Czy nerwiak jest wyleczalny? To zależy, o jaką zmianę chodzi. Nerwiakowłókniak skórny można usunąć, ale płytkie ścięcie samego wierzchołka może zostawić część guza, która odrasta [Chamseddin i Le 2020], a przy NF1 z wiekiem pojawiają się nowe guzki [Carton i wsp. 2023; NHS]. Objawy nerwiaka Mortona często łagodzą wygodniejsze buty, a podolog lub ortopeda może zalecić miękkie wkładki, przy nasilonych dolegliwościach zastrzyki lub operację [NHS — Morton's neuroma].
Nerwiakowłókniak na twarzy i na szyi
Na twarzy i szyi nerwiakowłókniak skórny wygląda tak samo jak w innych miejscach: to miękki, kopulasty guzek w kolorze skóry, różowawy lub brązowawy, który ugina się i zapada pod palcem [DermNet]. Te okolice są jednak stale na widoku, dlatego właśnie stąd pacjenci najczęściej chcą zmianę usunąć. U osób z NF1 nerwiakowłókniaki skórne uznaje się za najbardziej uciążliwy objaw choroby, z powodu dyskomfortu, wpływu na wygląd i obciążenia psychicznego [Chamseddin i Le 2020]. NHS wymienia obniżoną samoocenę przy widocznych guzach na twarzy wśród możliwych problemów w NF1 [NHS].
Co jeszcze bywa miękkim guzkiem na szyi?
Na szyi dużo częściej niż nerwiakowłókniak pojawiają się włókniaki miękkie, czyli drobne narośla w kolorze skóry lub ciemniejsze, typowe dla fałd skóry szyi, pach i pachwin [DermNet — Skin tags]. Bywa ich więcej u osób z otyłością i cukrzycą typu 2 [DermNet — Skin tags]. Włókniak miękki zwykle zwisa na cienkiej szypułce, a nerwiakowłókniak jest raczej kopulasty i wciska się pod uciskiem, ale na oko nie zawsze da się je rozróżnić. Rozstrzyga obejrzenie zmiany przez lekarza, a po usunięciu badanie histopatologiczne. O tym, o czym może świadczyć duża liczba włókniaków na szyi, piszemy w artykule włókniaki na szyi, a o guzkach położonych głębiej, pod skórą szyi, w artykule guzek na szyi.
Nerwiakowłókniak za uchem
Skórny nerwiakowłókniak może wyrosnąć także za uchem, bo nerwy biegną w całej skórze [DermNet]. Wygląda wtedy tak samo jak w innych miejscach: miękki, kopulasty guzek w kolorze skóry lub brązowawy, który zapada się pod palcem. Za uchem dużo częściej wyczuwa się jednak inne guzki. NHS wśród możliwych przyczyn guzków na ciele wymienia włókniaki miękkie, tłuszczaki (miękkie, przesuwalne guzki pod skórą) i torbiele skórne (gładkie guzki pod skórą), a powiększone węzły chłonne zwykle towarzyszą infekcji, np. gardła lub ucha [NHS — Lumps; NHS — Swollen glands]. Jak odróżnić kaszak od węzła chłonnego za uchem, opisujemy w artykule kaszak za uchem.
Z guzkiem za uchem nie należy też mylić nerwiaka słuchowego. To guz wewnątrz czaszki, którego nie da się wyczuć pod skórą. Daje inne objawy: zwykle stopniowo narastający niedosłuch w jednym uchu, szumy uszne i zawroty głowy [NHS — Acoustic neuroma]. Takie dolegliwości wymagają wizyty u lekarza rodzinnego lub laryngologa, a nie oceny skóry.
Miękki, niezmieniający się guzek za uchem, który zapada się pod palcem, lekarz może usunąć, jeśli przeszkadza, np. przy zakładaniu okularów, i oddać do badania histopatologicznego. Do lekarza trzeba pójść z guzkiem, który się powiększa, boli, jest zaczerwieniony lub gorący, jest twardy i nieprzesuwalny albo utrzymuje się dłużej niż 2 tygodnie [NHS — Lumps]. Okolica za uchem leży na granicy twarzy, głowy i szyi, dlatego cenę zabiegu ustala lekarz po obejrzeniu zmiany; orientacyjne kwoty są w cenniku.
Kiedy zmiana na twarzy lub szyi wymaga pilnej oceny?
Duży, miękki, rozlany guz na twarzy lub szyi u osoby z NF1 może być nerwiakowłókniakiem splotowatym, opisanym wyżej przy zmianach na głowie [Wise i wsp. 2005]. Szybki wzrost guza, jego twardnienie, nowy uporczywy ból, drętwienie lub osłabienie mięśni to sygnały, które europejskie wytyczne każą pilnie zdiagnozować [Carton i wsp. 2023]. Podobnie nowy, twardy lub krwawiący guzek na twarzy u osoby bez NF1 trzeba pokazać lekarzowi, bo większość raków podstawnokomórkowych (BCC) rozwija się właśnie na głowie i szyi, także na nosie [AAD — Basal cell carcinoma]. Przykłady opisujemy w artykule zmiany skórne na twarzy — zdjęcia.
Usuwanie nerwiakowłókniaka z twarzy i szyi
Na twarzy szczególnie liczy się blizna. Wycięcie chirurgiczne daje bardzo dobry efekt kosmetyczny i materiał do badania histopatologicznego [Chamseddin i Le 2020]. Laser CO2 pozwala usunąć wiele małych zmian podczas jednej wizyty, ale nie zostawia materiału do badania i niesie ryzyko blizn [Chamseddin i Le 2020]. Jak wspomnieliśmy, płytkie ścięcie samego wierzchołka może zostawić część guza, która odrasta [Chamseddin i Le 2020].
W naszych ośrodkach metodę dobiera lekarz po obejrzeniu zmiany. Twarz i szyja to w cenniku zabiegów laserowych tzw. szczególna lokalizacja: usunięcie laserem kosztuje 460 zł w naszych ośrodkach z laserem. Wycięcie chirurgiczne na twarzy kosztuje 680 zł, a na szyi 580 zł (do 1,5 cm) lub 680 zł (większa zmiana), plus 150 zł za badanie histopatologiczne. Dokładną wycenę lekarz podaje przed zabiegiem, a aktualne ceny są w cenniku. Dużych, rozlanych guzów splotowatych nie usuwa się w gabinecie — leczą je ośrodki prowadzące chorych z NF1.
Nerwiakowłókniak na nosie, na nodze i na plecach
Nerwiakowłókniak skórny może pojawić się praktycznie w każdym miejscu ciała [Chamseddin i Le 2020]. Wygląd guzka jest wszędzie podobny: miękki, kopulasty, w kolorze skóry lub lekko brązowawy, zapadający się pod palcem [DermNet]. Różnią się natomiast zmiany, z którymi można go pomylić, i to, co ma znaczenie przy usuwaniu.
Nerwiakowłókniak na nosie
Na nosie i wokół niego częściej niż nerwiakowłókniak spotyka się dwie inne zmiany. Pierwsza to grudka włóknista nosa: drobna, twarda, kopulasta grudka wielkości 1–6 mm, w kolorze skóry, biaława, czerwonawa lub pigmentowana, która zwykle pojawia się u nastolatków i młodych dorosłych i nie ma potencjału złośliwego [DermNet — Fibrous papule of the nose]. W odróżnieniu od nerwiakowłókniaka jest twarda i nie zapada się pod palcem. Druga to rak podstawnokomórkowy (BCC), który najczęściej rozwija się na głowie i szyi, w tym na nosie [AAD — Basal cell carcinoma]. Perłowy, lśniący guzek z widocznymi naczynkami, rana, która się nie goi, albo guzek, który krwawi po lekkim otarciu, wymagają oceny lekarza, a nie obserwacji. Objawy raka skóry w tej okolicy opisujemy w artykule rak skóry na twarzy i nosie.
Usuwanie zmian na nosie wymaga szczególnej staranności, bo blizna jest tu dobrze widoczna. Nos należy w cenniku do twarzy, czyli szczególnej lokalizacji, o której piszemy wyżej przy twarzy i szyi.
Nerwiakowłókniak na nodze
Na nogach, zwłaszcza na podudziach, częstym twardym guzkiem jest włókniak twardy (dermatofibroma). To twarda grudka lub guzek o średnicy zwykle 0,5–1,5 cm, różowa lub jasnobrązowa, która przy ściśnięciu skóry z boków zapada się, tworząc dołek, czyli tzw. objaw dołka [DermNet — Dermatofibroma]. Nerwiakowłókniak jest z kolei miękki i wciska się w głąb skóry pod naciskiem palca, jak guzik w dziurkę [DermNet]. Pod skórą nogi miękki, przesuwalny guz bywa też tłuszczakiem. Więcej przykładów zestawiamy w artykułach guzki na nogach — zdjęcia i włókniak twardy.
Nerwiakowłókniak położony pod skórą, na przykład na udzie lub podudziu, może powodować miejscowy ból lub tkliwość [DermNet]. U osoby z NF1 szybko rosnący, twardniejący lub coraz bardziej bolesny guz na kończynie, zwłaszcza z drętwieniem lub osłabieniem, wymaga pilnej diagnostyki zgodnie z europejskimi wytycznymi opisanymi niżej [Carton i wsp. 2023].
Nerwiakowłókniak na plecach
Plecy to miejsce, którego nie widać w lustrze, dlatego guzek wyczuwa się zwykle przypadkiem albo zauważa go bliska osoba. Nerwiakowłókniak na plecach bywa drażniony przez ramiączko biustonosza, pasek plecaka czy oparcie krzesła, co bywa powodem jego usunięcia. Podobnie mogą wyglądać lub dawać się wyczuć kaszaki, tłuszczaki, wypukłe znamiona i brodawki łojotokowe, dlatego nowy guzek na plecach warto pokazać lekarzowi. Opisujemy je w artykułach tłuszczak na plecach i czerniak na plecach.
U osób z NF1 nerwiakowłókniaków na brzuchu, klatce piersiowej i plecach bywa bardzo dużo. Wtedy wycinanie każdego osobno jest niepraktyczne, a w ośrodkach zajmujących się NF1 stosuje się zabiegi, w których podczas jednej sesji usuwa się wiele guzków, na przykład laserem CO2 [Chamseddin i Le 2020]. Kilka miękkich guzków na plecach u osoby, która ma też plamy kawowe lub piegi w pachach, to powód, by porozmawiać z lekarzem o kryteriach NF1, opisanych w kolejnej części.
Ile kosztuje usunięcie nerwiakowłókniaka z nogi lub pleców?
Nogi i plecy to w naszym cenniku standardowa lokalizacja (tułów i kończyny). W naszych ośrodkach z laserem usunięcie zmiany do 0,5 cm kosztuje 390 zł, a większej 460 zł. Wycięcie chirurgiczne zmiany do 1,5 cm kosztuje 580 zł, a większej 680 zł, plus 150 zł za badanie histopatologiczne. Metodę dobiera lekarz po obejrzeniu guzka, a dokładną wycenę podaje przed zabiegiem. Aktualne ceny są w cenniku.
Pojedynczy nerwiakowłókniak a neurofibromatoza typu 1
To najważniejsze rozróżnienie. Pojedynczy nerwiakowłókniak nie jest związany z neurofibromatozą [DermNet]. Inaczej jest, gdy guzków jest więcej i towarzyszą im inne objawy.
Nowe kryteria rozpoznania NF1 (2021)
W 2021 roku międzynarodowy panel ekspertów zaktualizował kryteria rozpoznania NF1. Rozpoznanie stawia się u osoby, której rodzic nie ma NF1, jeśli występują co najmniej dwie z poniższych cech [Legius i wsp. 2021]:
- sześć lub więcej plam typu „kawa z mlekiem” — powyżej 5 mm średnicy przed okresem dojrzewania i powyżej 15 mm po nim,
- piegi w pachach lub pachwinach,
- dwa lub więcej nerwiakowłókniaki dowolnego typu albo jeden splotowaty,
- glejak nerwu wzrokowego,
- dwa lub więcej guzki Lischa na tęczówce w badaniu lampą szczelinową albo dwie lub więcej zmiany naczyniówki oka widoczne w badaniach obrazowych, takich jak optyczna koherentna tomografia (OCT),
- charakterystyczna zmiana kostna, np. wygięcie lub staw rzekomy kości długiej,
- zmiana chorobotwórcza w genie NF1 wykryta w zdrowej tkance, np. we krwi.
U dziecka rodzica z NF1 wystarczy jedna z tych cech [Legius i wsp. 2021].
Dwie ważne uwagi z kryteriów. Po pierwsze, jeśli występują wyłącznie plamy „kawa z mlekiem” i piegi, najpewniej jest to NF1, ale wyjątkowo może to być inna choroba, tzw. zespół Legiusa, w którym nerwiakowłókniaków nie ma [Legius i wsp. 2021]. Po drugie, gdy zmiany są tylko w jednej części ciała, lekarz bierze pod uwagę mozaikową postać NF1 [Legius i wsp. 2021]. O plamach „kawa z mlekiem” piszemy w artykule plama kawowa na skórze.
Nerwiakowłókniakowatość typu 1 — objawy nie tylko na skórze
Nerwiakowłókniaki to tylko jeden z objawów NF1. Wiele objawów jest obecnych od urodzenia lub pojawia się we wczesnym dzieciństwie, inne dopiero później, a ich nasilenie u poszczególnych osób bardzo się różni, często jest łagodne [NHS]. Do objawów NF1 należą [NHS]:
- jasnobrązowe plamy typu „kawa z mlekiem”, które na ciemnej skórze bywają słabiej widoczne,
- piegi w pachach i w pachwinach,
- guzki na skórze lub tuż pod nią, czyli nerwiakowłókniaki, które mogą boleć lub swędzieć i zwykle pojawiają się w wieku nastoletnim lub po dwudziestce,
- żółtobrązowe guzki na tęczówce (guzki Lischa), które zwykle nie pogarszają wzroku,
- problemy z oczami, na przykład zez, pogorszenie widzenia lub uwypuklenie gałki ocznej,
- większa głowa i niższy wzrost niż przeciętnie,
- trudności w nauce.
Z NF1 mogą wiązać się też powikłania: nadciśnienie tętnicze, skrzywienie kręgosłupa lub wygięcie kości, guz nerwu wzrokowego, a także obniżony nastrój, lęk i niska samoocena, zwłaszcza przy widocznych guzach na twarzy [NHS]. U dorosłych rośnie ryzyko niektórych nowotworów: złośliwego nowotworu osłonek nerwów, raka piersi, guzów podścieliskowych przewodu pokarmowego (GIST) i guzów chromochłonnych nadnerczy [Carton i wsp. 2023]. Dlatego europejskie wytyczne zalecają kobietom z NF1 coroczne badania piersi, najlepiej rezonansem magnetycznym, od 30. roku życia, a od 50. roku życia badania według krajowego programu przesiewowego [Carton i wsp. 2023]. Zalecenia NHS mówią o corocznej mammografii od 40. roku życia [NHS], więc plan badań warto ustalić z ośrodkiem prowadzącym.
NHS radzi pilnie zgłosić się do lekarza, gdy osoba z NF1 ma uporczywe lub nasilające się bóle głowy, nudności lub wymioty albo zaburzenia widzenia [NHS].
U dzieci objawy pojawiają się zwykle w stałej kolejności: najpierw plamy kawowe, potem piegi w pachach, guzki Lischa, a nerwiakowłókniaki na końcu [DeBella i wsp. 2000]. Szczegółowy przewodnik dla rodziców, z kryteriami rozpoznania i opieką nad dzieckiem, znajdziesz w artykule nerwiakowłókniakowatość u dzieci.
Nerwiakowłókniak — przyczyny
Nerwiakowłókniaki w NF1 powstają, gdy w komórkach Schwanna dojdzie do utraty obu kopii genu NF1 [Chamseddin i Le 2020]. Gen ten koduje białko neurofibrominę, które hamuje nadmierny wzrost komórek. Osoba z NF1 rodzi się z jedną uszkodzoną kopią genu, a druga ulega uszkodzeniu w ciągu życia w komórkach wokół nerwów [MedlinePlus].
NF1 dziedziczy się autosomalnie dominująco. Osoba z NF1 ma 50% szans na przekazanie choroby każdemu dziecku [NHS; DermNet]. Mniej więcej połowa przypadków to jednak nowe mutacje u osób, w których rodzinie choroby wcześniej nie było [MedlinePlus]. NF1 występuje u ok. 1 na 3000–4000 osób [MedlinePlus; DermNet].
Obecnie nie ma leczenia, które zapobiegałoby powstawaniu nerwiakowłókniaków skórnych; trwają badania nad takimi terapiami [Chamseddin i Le 2020].
Czy nerwiakowłókniak to nowotwór? Kiedy jest groźny?
Tak — to nowotwór, ale łagodny. Skórne nerwiakowłókniaki nie przechodzą w nowotwór złośliwy [DermNet; Chamseddin i Le 2020].
Inaczej jest z nerwiakowłókniakami splotowatymi, które występują u ponad 30% osób z NF1 [Chamseddin i Le 2020]. Mogą one przekształcić się w złośliwy nowotwór osłonek nerwów obwodowych (MPNST). Ryzyko, że taki nowotwór rozwinie się w ciągu życia u osoby z NF1, szacuje się na 8–13% [Evans i wsp. 2002], a w nowszych wytycznych na 8–16% [Carton i wsp. 2023]. Rozpoznaje się go zwykle między 20. a 40. rokiem życia [Carton i wsp. 2023].
Znaki ostrzegawcze — kiedy pilnie do lekarza?
Europejskie wytyczne ERN GENTURIS zalecają pilną diagnostykę w kierunku złośliwego nowotworu osłonek nerwów, jeśli u osoby z NF1 pojawi się [Carton i wsp. 2023]:
- szybki wzrost guza lub zmiana tempa wzrostu istniejącego nerwiakowłókniaka splotowatego,
- nowy, uporczywy, silny ból, także nocny lub trudny do opanowania,
- nowe osłabienie mięśni, drętwienie lub zaburzenia czucia związane z guzem lub nerwem, a także zaburzenia oddawania moczu czy stolca, połykania lub oddychania,
- stwardnienie w obrębie wcześniej miękkiego guza.
Diagnostykę zaczyna się wtedy od rezonansu magnetycznego [Carton i wsp. 2023]. Te same objawy u osoby bez rozpoznanej NF1 również wymagają szybkiej konsultacji.
Diagnostyka nerwiakowłókniaka
Przy pojedynczym guzku lekarz ocenia jego wygląd i konsystencję. Pewne rozpoznanie daje badanie histopatologiczne usuniętej zmiany. Więcej o tym badaniu: biopsja skóry.
Jeśli lekarz podejrzewa NF1, kieruje pacjenta do poradni zajmującej się tą chorobą. Diagnostyka obejmuje m.in. badanie okulistyczne, rezonans magnetyczny i badania genetyczne [NHS].
Nerwiakowłókniak — leczenie
Czy nerwiakowłókniaka trzeba usunąć?
Nie zawsze. Skórny nerwiakowłókniak, który nie przeszkadza, można zostawić. Europejskie wytyczne wskazują, że podstawowym wskazaniem do usunięcia jest dyskomfort pacjenta, a o usunięciu zmiany, która nie daje dolegliwości (np. ze względów estetycznych), decyduje się indywidualnie [Carton i wsp. 2023]. Usunięcie warto rozważyć, gdy zmiana:
- swędzi, boli lub jest stale drażniona,
- przeszkadza w codziennym funkcjonowaniu i obniża komfort życia,
- budzi wątpliwości diagnostyczne.
Metody usuwania
Skórne nerwiakowłókniaki usuwa się chirurgicznie, laserem, elektrokoagulacją lub ablacją falami radiowymi [Carton i wsp. 2023]. Każda metoda ma zalety i ograniczenia [Chamseddin i Le 2020]:
| Metoda | Zalety | Ograniczenia |
|---|---|---|
| Wycięcie chirurgiczne | możliwe badanie histopatologiczne, dobre dla zmian w miejscach widocznych | szwy do zdjęcia |
| Laser CO2 | szybki, pozwala usunąć wiele zmian do ok. 2 cm podczas jednego zabiegu | brak materiału do badania, ryzyko blizn |
| Elektrokoagulacja | dla bardzo małych zmian, wiele naraz | ryzyko blizn, brak materiału do badania |
Ważna uwaga: nerwiakowłókniak skórny zaczyna się głęboko w skórze właściwej. Samo płytkie ścięcie wierzchołka może pozostawić część guza, który potem odrasta, a nie usuwa świądu ani bólu [Chamseddin i Le 2020].
Jeśli pojedynczy guzek ma zostać usunięty, wycięcie chirurgiczne z badaniem histopatologicznym daje pewność, czym była zmiana [Chamseddin i Le 2020]. W naszych ośrodkach usuwamy nerwiakowłókniaki skórne, a metodę lekarz dobiera zgodnie z aktualnymi wytycznymi, po ocenie zmiany. Ogólnie o chirurgicznym usuwaniu zmian skórnych piszemy na stronie chirurgiczne usuwanie znamion.
Leczenie nerwiakowłókniaków splotowatych
Splotowate nerwiakowłókniaki, które powodują objawy, leczy się operacyjnie, jeśli to możliwe [Carton i wsp. 2023]. U dzieci od 1. roku życia i dorosłych z NF1, u których splotowaty nerwiakowłókniak daje objawy i nie może zostać usunięty operacyjnie, w USA zarejestrowany jest lek celowany selumetynib [NCI]. Leki z tej grupy badane są także w leczeniu nerwiakowłókniaków skórnych [DermNet]. Leczeniem tej postaci zajmują się ośrodki prowadzące chorych z NF1.
Jak leczy się nerwiakowłókniakowatość?
Samej NF1 nie da się dziś wyleczyć. Leczy się jej objawy i powikłania, a gdy objawy nie sprawiają problemów, lekarz może zaproponować obserwację [NHS]. Opiekę prowadzi zwykle kilku lekarzy, między innymi neurolog, okulista i lekarz zajmujący się skórą, a u dzieci także pediatra [NHS]. W zależności od objawów stosuje się [NHS; Carton i wsp. 2023]:
- operację guzów, które dają objawy albo grożą powikłaniami,
- leki hamujące wzrost guzów, czyli inhibitory MEK, przy objawowych nerwiakowłókniakach splotowatych, których nie da się usunąć,
- radioterapię w wybranych sytuacjach, na przykład przy niewielkich guzach lub resztkach guza po operacji,
- usuwanie nerwiakowłókniaków skórnych, gdy przeszkadzają.
W Unii Europejskiej selumetynib jest dopuszczony do leczenia objawowych, nieoperacyjnych nerwiakowłókniaków splotowatych u dorosłych i dzieci od 1. roku życia. W badaniu u 145 dorosłych guz zmniejszył się o co najmniej 20% u około 20% osób przyjmujących lek, wobec około 5% w grupie placebo, a w badaniu u dzieci, bez grupy porównawczej, u 66% [EMA]. W Polsce od 2024 roku lek jest refundowany u dzieci w programie lekowym B.155 [NFZ 2024; Styczyńska i wsp. 2025]. Zasady leczenia dzieci opisujemy w artykule nerwiakowłókniakowatość u dzieci.
Gdy nerwiakowłókniaków skórnych jest bardzo dużo, wycinanie każdego osobno bywa niepraktyczne. We francuskim krajowym ośrodku referencyjnym 106 pacjentów, z których 70% miało ponad 50 nerwiakowłókniaków, leczono laserem CO2 w znieczuleniu miejscowym, w trybie ambulatoryjnym. Ból podczas samego zabiegu oceniali średnio na 2,4 punktu w skali bólu użytej w badaniu, a autorzy uznali, że tę metodę można rozważać częściej [Méni i wsp. 2015]. Trzeba pamiętać, że z czasem mogą pojawiać się nowe zmiany, więc usunięcie części z nich nie zatrzymuje choroby.
Rokowanie i opieka przy NF1
NF1 to choroba przewlekła, której nie da się wyleczyć, ale można kontrolować jej objawy i powikłania [NHS]. Przebieg jest bardzo różny, nawet w obrębie jednej rodziny [DermNet]. NHS zaleca co najmniej coroczne kontrole, coroczne pomiary ciśnienia oraz badania wzroku — u dzieci co roku, u dorosłych co dwa lata. Kobiety z NF1 powinny od 40. roku życia co roku wykonywać mammografię [NHS]. Wytyczne europejskie dopuszczają u dorosłych kontrole co najmniej raz na trzy lata, a częstość wizyt ustala ośrodek prowadzący [Carton i wsp. 2023].
Ważna jest też opieka psychologiczna. Widoczne nerwiakowłókniaki mogą obniżać samoocenę i jakość życia, dlatego wytyczne zalecają oferowanie wsparcia psychologicznego [Carton i wsp. 2023]. Rodziny z NF1 powinny mieć dostęp do poradnictwa genetycznego [DermNet].
NF1 a NF2 — czym się różnią i jaka jest długość życia?
Nerwiakowłókniakowatość typu 2 (NF2), nazywana dziś schwannomatozą związaną z genem NF2, to inna, rzadsza choroba niż NF1 [NHS NF2]. Nie dominują w niej plamy kawowe i nerwiakowłókniaki skórne, tylko łagodne guzy nerwów w uchu wewnętrznym, mózgu i rdzeniu kręgowym. Większość chorych ma guzy w uchu wewnętrznym, które rosną powoli i dają niedosłuch, szumy uszne i zaburzenia równowagi. Guzy rdzenia i opon mózgowych mogą powodować bóle głowy, nudności, napady drgawkowe, zaburzenia widzenia, osłabienie mięśni twarzy oraz drętwienie rąk i stóp. Objawy pojawiają się zwykle w późnych latach nastoletnich lub po dwudziestce, a u dzieci bywają to zez, zaćma, zmiany na skórze i opadanie stopy [NHS NF2].
Pytanie o długość życia pada często i nie ma na nie jednej odpowiedzi dla konkretnej osoby. Dostępne dane pochodzą z grup chorych obserwowanych w minionych dekadach:
- W NF1 długość życia jest średnio krótsza o 8–15 lat, głównie z powodu nowotworów złośliwych [Carton i wsp. 2023].
- W brytyjskim badaniu rejestru z jednego regionu oczekiwana długość życia wynosiła 71,5 roku w NF1 i 69 lat w NF2, wobec 80 lat w populacji lokalnej. U osób z NF2 rozpoznanych po 1990 roku przeżycie wydłużyło się o prawie 15 lat [Wilding i wsp. 2012].
- W ogólnokrajowej analizie 1192 osób z NF2 gorzej rokowało rozpoznanie w młodym wieku i obecność oponiaków wewnątrzczaszkowych, a umieralność wśród osób rozpoznanych w ostatnich dekadach była niższa [Hexter i wsp. 2015].
Te liczby nie przewidują losu konkretnej osoby. Pokazują natomiast, dlaczego regularne kontrole w ośrodku doświadczonym w leczeniu neurofibromatozy i szybka reakcja na niepokojące objawy mają znaczenie.
Najczęstsze pytania
Jak wygląda nerwiakowłókniak?
Skórny nerwiakowłókniak to miękki, okrągły guzek w kolorze skóry, różowawy lub brązowawy, wielkości od kilku milimetrów do kilku centymetrów [Chamseddin i Le 2020]. Charakterystyczne jest to, że przy ucisku palcem zapada się w głąb skóry, jak guzik wciskany w dziurkę [DermNet]. Nerwiakowłókniaki splotowate wyglądają inaczej — jak miękka, workowata masa pod skórą.
Czy nerwiaka trzeba usunąć?
Nie zawsze. Skórny nerwiakowłókniak jest łagodny i nie przechodzi w nowotwór złośliwy, więc usuwa się go głównie wtedy, gdy przeszkadza: boli, swędzi, jest drażniony przez ubranie lub zmienia wygląd skóry [Carton i wsp. 2023]. Pilnej diagnostyki wymaga natomiast guz, który szybko rośnie, twardnieje, boli coraz mocniej lub daje drętwienie albo osłabienie.
Jakie są objawy nerwiakowłókniaka?
Najczęściej jedynym objawem jest miękki guzek na skórze lub tuż pod nią. Może swędzieć, boleć lub być tkliwy, zwłaszcza gdy leży głębiej [DermNet]. Gdy guzków jest więcej i towarzyszą im jasnobrązowe plamy typu „kawa z mlekiem” albo piegi w pachach i pachwinach, lekarz bierze pod uwagę neurofibromatozę typu 1 [Legius i wsp. 2021].
Czy nerwiakowłókniak to nowotwór?
Tak, ale łagodny. To guz wywodzący się z komórek osłonek nerwów obwodowych. Nerwiakowłókniaki skórne nie przechodzą w nowotwór złośliwy [DermNet]. Ryzyko przemiany dotyczy głównie nerwiakowłókniaków splotowatych u osób z neurofibromatozą typu 1, u których w ciągu życia złośliwy nowotwór osłonek nerwów rozwija się u ok. 8–16% chorych [Carton i wsp. 2023].
Czy pojedynczy nerwiakowłókniak oznacza neurofibromatozę?
Nie. Pojedynczy nerwiakowłókniak nie jest związany z neurofibromatozą [DermNet]. Według kryteriów z 2021 roku do rozpoznania neurofibromatozy typu 1 potrzeba co najmniej dwóch cech, np. dwóch lub więcej nerwiakowłókniaków albo jednego splotowatego, sześciu plam typu „kawa z mlekiem” lub piegów w pachach [Legius i wsp. 2021].
Czy nerwiakowłókniak boli?
Zwykle nie albo dolegliwości są niewielkie, choć guzki skórne mogą boleć lub swędzieć. Miejscowy ból częściej dają nerwiakowłókniaki położone głębiej, pod skórą. Nowy, uporczywy lub nocny ból, szybki wzrost guza, jego twardnienie, drętwienie albo osłabienie to sygnał do pilnej diagnostyki.
Jakie są objawy nerwiakowłókniakowatości?
W NF1 typowe są plamy typu kawa z mlekiem, piegi w pachach i pachwinach, guzki na skórze lub pod nią, guzki Lischa na tęczówce, a także problemy z oczami, większa głowa, niższy wzrost i trudności w nauce. Objawy są bardzo zróżnicowane i często łagodne. W NF2 dominują guzy nerwów słuchowych, które dają niedosłuch, szumy uszne i zaburzenia równowagi.
Jak leczy się nerwiakowłókniakowatość?
Choroby nie da się wyleczyć, ale leczy się jej objawy i powikłania. Stosuje się operacje guzów, które dają objawy, leki z grupy inhibitorów MEK, takie jak selumetynib, przy nieoperacyjnych nerwiakowłókniakach splotowatych, a w wybranych sytuacjach radioterapię. Przeszkadzające nerwiakowłókniaki skórne usuwa się chirurgicznie lub laserem. Opiekę prowadzi ośrodek doświadczony w leczeniu neurofibromatozy.
Jaka jest długość życia przy nerwiakowłókniakowatości?
Nie da się jej przewidzieć dla konkretnej osoby. Według europejskich wytycznych w NF1 jest średnio krótsza o 8–15 lat, głównie z powodu nowotworów. W brytyjskim badaniu rejestru wynosiła 71,5 roku w NF1 i 69 lat w NF2, wobec 80 lat w populacji lokalnej, a u osób z NF2 rozpoznanych po 1990 roku przeżycie wyraźnie się wydłużyło.
Czy nerwiakowłókniak na głowie jest groźny?
Pojedynczy, miękki nerwiakowłókniak skórny na owłosionej skórze głowy jest łagodny i nie przechodzi w nowotwór złośliwy. Może jednak przeszkadzać przy czesaniu i krwawić po zaczepieniu. Pilnej oceny wymaga guz, który szybko rośnie, boli lub twardnieje, a u osób z NF1 także duży, rozlany guz na głowie lub twarzy, bo może to być nerwiakowłókniak splotowaty. Guzy w głowie, takie jak nerwiak słuchowy, to inna choroba niż zmiany na skórze.
Czy guzek na stopie to nerwiakowłókniak?
Niekoniecznie. Na stopie spotyka się też kurzajki, odciski, włókniaki, twarde guzki rozcięgna podeszwowego czy torbiele. Ból między 3. a 4. palcem z uczuciem kamyka w bucie to zwykle nerwiak Mortona, czyli zgrubienie tkanki wokół podrażnionego nerwu, a nie nerwiakowłókniak. Rozpoznanie ustala lekarz po obejrzeniu guzka, a w razie wątpliwości po badaniu histopatologicznym.
Czy nerwiakowłókniak na twarzy można usunąć?
Tak. Pojedynczy nerwiakowłókniak skórny na twarzy lub szyi usuwa się chirurgicznie albo laserem, a metodę dobiera lekarz po obejrzeniu zmiany. Wycięcie daje dobry efekt kosmetyczny i pozwala zbadać zmianę histopatologicznie, laser jest szybszy przy wielu małych zmianach, ale nie daje materiału do badania. Duże, rozlane guzy splotowate u osób z NF1 leczy się w wyspecjalizowanych ośrodkach.
O czym świadczą włókniaki na szyi?
Miękkie narośla na szyi to najczęściej włókniaki miękkie, a nie nerwiakowłókniaki. Powstają w fałdach skóry i bywa ich więcej u osób z otyłością i cukrzycą typu 2, dlatego ich wysyp to dobry powód do rozmowy z lekarzem o badaniu cukru. Pojedynczy kopulasty guzek, który wciska się pod palcem, może być nerwiakowłókniakiem — rozstrzyga lekarz, a w razie wątpliwości badanie histopatologiczne.
Czy guzek za uchem to nerwiakowłókniak?
Może nim być, ale za uchem częściej wyczuwa się kaszak (torbiel), tłuszczak, włókniak miękki albo węzeł chłonny powiększony przy infekcji gardła lub ucha. Nerwiakowłókniak jest miękki i zapada się pod palcem. Guzek, który rośnie, boli, jest twardy i nieprzesuwalny albo utrzymuje się dłużej niż 2 tygodnie, trzeba pokazać lekarzowi.
Podsumowanie
Nerwiakowłókniak to łagodny guz osłonki nerwu, najczęściej w postaci miękkiego guzka, który zapada się przy ucisku. Pojedyncza zmiana zwykle nie ma związku z neurofibromatozą i nie przechodzi w nowotwór złośliwy — usuwa się ją, gdy przeszkadza. Liczne nerwiakowłókniaki z plamami „kawa z mlekiem” lub piegami w pachach mogą oznaczać NF1, która wymaga stałej opieki. Szybki wzrost, twardnienie, nasilający się ból lub objawy neurologiczne to sygnał do pilnej diagnostyki.
Miękki guzek na skórze przeszkadza?
Zobacz również
- Plama kawowa na skórze
- Włókniaki na szyi
- Łagodne zmiany skórne — włókniak, keratoza
- Biopsja skóry
- Guzek pod skórą — co to może być
- Włókniak twardy (dermatofibroma) — kiedy usuwać
- Akrochordon (włókniak miękki) — skąd się bierze i jak go usunąć
- Nerwiakowłókniakowatość u dzieci (NF1) — przewodnik dla rodziców
Ostatnia aktualizacja medyczna: 15.10.2026 · Treści mają charakter informacyjny i nie zastępują konsultacji lekarskiej.
Źródła
- DermNet — Neurofibromatosis
- NHS — Neurofibromatosis type 1
- MedlinePlus Genetics (NIH) — Neurofibromatosis type 1
- Legius E. i wsp. — Revised diagnostic criteria for neurofibromatosis type 1 and Legius syndrome: an international consensus recommendation — Genetics in Medicine 2021
- Carton C. i wsp. — ERN GENTURIS tumour surveillance guidelines for individuals with neurofibromatosis type 1 — eClinicalMedicine 2023
- Chamseddin B.H., Le L.Q. — Management of cutaneous neurofibroma: current therapy and future directions — Neuro-Oncology Advances 2020
- Evans D.G. i wsp. — Malignant peripheral nerve sheath tumours in neurofibromatosis 1 — Journal of Medical Genetics 2002
- National Cancer Institute — Selumetinib Sulfate
- NHS — Neurofibromatosis type 2 (NF2)
- DeBella K. i wsp. — Use of the National Institutes of Health criteria for diagnosis of neurofibromatosis 1 in children — Pediatrics 2000
- European Medicines Agency — Koselugo (selumetynib), EPAR
- NFZ — Zespół Koordynacyjny ds. NF1, program lekowy B.155, protokół z posiedzenia 10.04.2024
- Styczyńska J. i wsp. — Therapy with selumetinib in children with neurofibromatosis type 1 in Poland: clinical experience of the first year of the national program — Pediatria Polska 2025
- Méni C. i wsp. — Treatment of neurofibromas with a carbon dioxide laser: a retrospective cross-sectional study of 106 patients — Dermatology 2015
- Wilding A. i wsp. — Life expectancy in hereditary cancer predisposing diseases: an observational study — Journal of Medical Genetics 2012
- Hexter A. i wsp. — Clinical and molecular predictors of mortality in neurofibromatosis 2: a UK national analysis of 1192 patients — Journal of Medical Genetics 2015
- Wise J.B. i wsp. — Management of head and neck plexiform neurofibromas in pediatric patients with neurofibromatosis type 1 — Archives of Otolaryngology–Head & Neck Surgery 2005
- NHS — Morton's neuroma
- NHS — Acoustic neuroma (vestibular schwannoma)
- DermNet — Plantar fibromatosis
- DermNet — Skin tags
- AAD — Basal cell carcinoma: signs and symptoms
- DermNet — Dermatofibroma
- DermNet — Fibrous papule of the nose
- NHS — Lumps
- NHS — Swollen glands