Wznowa czerniaka — jak wygląda nawrót, kiedy się pojawia i jak się go leczy

Usłyszeć, że czerniak wrócił, jest trudniej niż usłyszeć pierwsze rozpoznanie. Warto jednak wiedzieć, że wznowa nie zawsze oznacza chorobę nieuleczalną. Część nawrotów, szczególnie tych w okolicy blizny i w węzłach chłonnych, nadal leczy się z intencją wyleczenia, a w chorobie rozsianej od kilku lat stosuje się leki, które u wielu chorych dają długotrwałą kontrolę [Rutkowski i wsp., wytyczne NIO 2024].

W tym artykule wyjaśniamy, czym jest wznowa czerniaka, gdzie i kiedy pojawia się najczęściej, jak wygląda, jak ją wykrywać i jak się ją leczy. Ogólne rokowanie w czerniaku i przebieg pierwszego leczenia opisaliśmy w artykule Czy czerniak jest uleczalny?, a tempo rozwoju i drogi szerzenia się przerzutów w tekście Ile lat rozwija się czerniak?.

Jesteś po leczeniu czerniaka? Oprócz kontroli w ośrodku onkologicznym potrzebujesz regularnego badania całej skóry. Umów badanie w jednym z naszych ośrodków:

• Warszawa - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Poznań - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Wrocław - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Kraków - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Szczecin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Gdańsk - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Lublin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Katowice - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków

Czym jest nawrót czerniaka?

Wznowa, czyli nawrót, to ponowne pojawienie się tego samego nowotworu po leczeniu, które usunęło wszystkie widoczne ogniska. Oznacza, że pojedyncze komórki czerniaka przetrwały w skórze, naczyniach chłonnych, węzłach lub narządach i po miesiącach albo latach utworzyły guz na tyle duży, że da się go wyczuć lub zobaczyć w badaniach.

Wznowy nie należy mylić z nowym czerniakiem pierwotnym, który powstaje niezależnie, w innym miejscu skóry. Osoby po czerniaku mają około 9 razy większe ryzyko kolejnego czerniaka niż ogół populacji, a ryzyko to utrzymuje się ponad 20 lat [Bradford i wsp. 2010]. Rozróżnienie ma znaczenie, bo nowy czerniak leczy się jak pierwsze ognisko, a kolejne czerniaki są częściej cienkie niż pierwsze [Bradford i wsp. 2010]. Wznowa oznacza natomiast wyższe stadium choroby. To, z którą sytuacją mamy do czynienia, rozstrzyga badanie histopatologiczne i obraz kliniczny.

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Gdzie następuje nawrót czerniaka?

Polskie wytyczne i amerykańska sieć NCCN wyróżniają kilka postaci nawrotu [Rutkowski i wsp. 2024; NCCN 2026]:

Satelitoza, przerzuty in-transit i wznowa miejscowa związana z naczyniami chłonnymi to w praktyce różne obrazy tego samego zjawiska: komórki czerniaka wędrują naczyniami chłonnymi skóry. Dlatego w badaniach analizuje się je razem [Rutkowski i wsp. 2024].

Jak często występuje każda postać? To zależy od stadium wyjściowego:

• w stopniu II pierwszy nawrót dotyczył najczęściej węzłów chłonnych (30%), płuc (27%) i skóry in-transit (18%) [Berger i wsp. 2017],
• w stopniu III połowa pierwszych nawrotów była odległa (51%), 28% miejscowa lub in-transit, a 21% węzłowa [Romano i wsp. 2010],
• w australijskim badaniu chorych z grubszymi czerniakami 70% nawrotów w ciągu pierwszych 2 lat stanowiły nawroty lokoregionalne, czyli w skórze wokół blizny i w węzłach, a 30% odległe [von Schuckmann i wsp. 2019].

Czy czerniak nawraca? Ryzyko zależy od stadium

Tak, ale u większości chorych z wcześnie wykrytym czerniakiem do nawrotu nie dochodzi. Ryzyko zależy przede wszystkim od tego, jak zaawansowany był nowotwór przy pierwszym leczeniu. O stopniu zaawansowania decydują grubość guza według Breslowa, owrzodzenie i zajęcie węzłów chłonnych; szczegółowo opisaliśmy je w artykule Czy czerniak jest uleczalny?.

Przykładowe dane z badań:

• w stopniu II nawrót wystąpił u 29,4% chorych w okresie obserwacji [Berger i wsp. 2017],
• wśród chorych z czerniakiem o podwyższonym ryzyku (kategorie T1b–T4b) nawrót w ciągu 2 lat dotyczył 13,4% osób [von Schuckmann i wsp. 2019],
• w stopniu III odsetek chorych bez nawrotu po 5 latach wynosił 63% w stopniu IIIA, 32% w IIIB i 11% w IIIC; dane pochodzą jednak sprzed ery nowoczesnego leczenia uzupełniającego [Romano i wsp. 2010].

Z większym ryzykiem nawrotu wiążą się m.in.: większa grubość guza, owrzodzenie, duża liczba podziałów komórek (powyżej 3 na mm²), lokalizacja na głowie lub szyi, przerzut w węźle wartowniczym i płeć męska [von Schuckmann i wsp. 2019; Berger i wsp. 2017].

Ryzyko można dziś zmniejszyć. Chorym po radykalnym wycięciu przerzutów w stopniu III, a także po usunięciu czerniaka w stopniach IIB i IIC, proponuje się roczne leczenie uzupełniające immunoterapią (niwolumab, pembrolizumab) lub, przy mutacji BRAF, terapią celowaną (dabrafenib z trametynibem). Badania pokazują, że wydłuża ono czas bez nawrotu. W Polsce leczenie uzupełniające jest dostępne w ramach programu lekowego B.59; w stopniach IIB i IIC refundowany jest pembrolizumab lub niwolumab [MZ, załącznik B.59].

Kiedy następuje nawrót czerniaka?

Ryzyko nawrotu jest największe w pierwszych 3 latach po leczeniu i dlatego w tym okresie kontrole są najczęstsze [Rutkowski i wsp. 2024]. Według NCCN w tym czasie pojawia się większość nawrotów [NCCN 2026].

Czerniak może jednak wrócić także po bardzo długim czasie. Polskie wytyczne przypominają, że nawrót zdarza się nawet po ponad 10 latach od leczenia [Rutkowski i wsp. 2024]. W dużej bazie danych amerykańskiego ośrodka onkologicznego wśród osób, które przez 10 lat nie miały nawrotu, późny nawrót wystąpił u 6,8% w ciągu 15 lat i u 11,3% w ciągu 20 lat od leczenia [Faries i wsp. 2013]. Późne nawroty częściej dotyczyły osób młodszych i z cieńszymi czerniakami bez przerzutów do węzłów. Pocieszające jest to, że rokowanie po późnym nawrocie było lepsze niż po wczesnym.

Jak wygląda nawrót czerniaka?

Nawrót często nie przypomina pierwszego czerniaka. Zamiast płaskiego, ciemnego znamienia pojawia się zwykle guzek w skórze, pod skórą lub w węźle chłonnym [NCCN 2026]. Na co zwracać uwagę:

• w bliźnie i wokół niej: nowy twardy guzek lub zgrubienie w bliźnie albo tuż obok niej, także w promieniu kilku centymetrów,
• między blizną a węzłami chłonnymi: drobne guzki w skórze lub pod nią; mogą być ciemne, ale bywają też pozbawione barwnika,
• w węzłach chłonnych: powiększony węzeł w pachwinie, pod pachą lub na szyi, zwykle w okolicy, do której spływa chłonka z miejsca czerniaka,
• objawy ogólne, które mogą świadczyć o przerzutach odległych: uporczywy kaszel, bóle kości, objawy neurologiczne, wyraźne osłabienie [Rutkowski i wsp. 2024].

Część guzków in-transit nie zawiera barwnika i wygląda jak niewinna różowa grudka. Polskie wytyczne zwracają uwagę, że w ich wykrywaniu przydatna jest dermatoskopia [Rutkowski i wsp. 2024]. Jak wygląda czerniak bez barwnika, pokazujemy w artykule Czerniak bezbarwnikowy — objawy.

Żaden z tych objawów nie przesądza o nawrocie. Węzeł może powiększyć się po infekcji, a zgrubienie blizny bywa przerostem tkanki łącznej. Każdą taką zmianę musi jednak ocenić lekarz, bez czekania na termin kolejnej kontroli.

Samobadanie i badanie lekarskie: jak najczęściej wykrywa się wznowę

Badania pokazują, że sami chorzy wykrywają dużą część nawrotów. W stopniu II nawrót zauważył najpierw pacjent w 40% przypadków, lekarz podczas badania w 30%, a rutynowe badania obrazowe w 26% [Berger i wsp. 2017]. W stopniu III chory lub jego rodzina wykryli 47% pierwszych nawrotów [Romano i wsp. 2010]. Według polskich wytycznych pacjent może sam wykryć ponad 60% nawrotów w okolicy blizny i węzłów chłonnych [Rutkowski i wsp. 2024]. Dlatego edukacja w zakresie samobadania jest pierwszym punktem zaleceń dotyczących obserwacji.

Jak sprawdzać się samodzielnie

Regularnie, w dobrym świetle:

1. obejrzyj i obmacaj bliznę oraz skórę wokół niej w promieniu kilku centymetrów,
2. przesuń palcami po skórze na drodze od blizny do najbliższych węzłów chłonnych, szukając drobnych guzków,
3. obmacaj węzły chłonne w pachwinach, pod pachami i na szyi, porównując obie strony,
4. obejrzyj całą skórę, z pomocą lustra lub bliskiej osoby, bo po czerniaku rośnie ryzyko nowego, niezależnego czerniaka.

Wizyty kontrolne według polskich wytycznych

Wytyczne NIO z 2024 roku zalecają [Rutkowski i wsp. 2024]:

• badanie lekarskie co 3–6 miesięcy przez pierwsze 2–3 lata, następnie co 3–12 miesięcy do 5 lat i raz w roku po upływie 5 lat,
• podczas każdej wizyty ocenę całej skóry, szczególnie okolicy blizny, oraz węzłów chłonnych,
• USG węzłów chłonnych co 4–6 miesięcy u chorych z przerzutem w węźle wartowniczym, u których nie usunięto pozostałych węzłów, oraz gdy biopsji węzła wartowniczego nie wykonano,
• badania obrazowe (np. tomografię komputerową) do rozważenia przez pierwsze 2–3 lata w stopniach IIB–IIIC; w stopniach IA–IIA u osób bez objawów nie są one zalecane,
• po 5 latach, przy braku objawów, rezygnację z rutynowych badań obrazowych, ale nie z oglądania skóry.

Częstotliwość badań ustala lekarz prowadzący, zależnie od indywidualnego ryzyka. Badanie całej skóry z dermatoskopią możesz wykonywać także poza ośrodkiem onkologicznym. Przy licznych znamionach pomocne jest mapowanie znamion w wideodermatoskopii, które pozwala porównywać zdjęcia z kolejnych wizyt.

Diagnostyka podejrzenia wznowy

Gdy lekarz podejrzewa nawrót, pierwszym krokiem jest potwierdzenie go pod mikroskopem. Z guzka w skórze pobiera się wycinek lub wykonuje biopsję gruboigłową, a z powiększonego węzła biopsję cienkoigłową [NCCN 2026; Rutkowski i wsp. 2024]. Następnie ocenia się, czy choroba nie rozprzestrzeniła się dalej: tomografia komputerowa, PET-CT, rezonans magnetyczny mózgu, czasem scyntygrafia kości [Rutkowski i wsp. 2024].

Jeśli wcześniej tego nie zrobiono, oznacza się mutację w genie BRAF. Wytyczne zalecają to badanie u chorych w stadium uogólnienia lub dużego ryzyka nawrotu (stopień III), bo od wyniku zależy, czy można zastosować terapię celowaną [Rutkowski i wsp. 2024].

Leczenie nawrotu czerniaka

Leczenie wznowy przypomina leczenie czerniaka o tym samym zaawansowaniu, rozpoznanego po raz pierwszy [NCCN 2026]. Plan zależy od miejsca i rozległości nawrotu, wcześniejszego leczenia (w tym tego, czy nawrót pojawił się w trakcie leczenia uzupełniającego), stanu zdrowia i wyniku badania BRAF.

Izolowany nawrót lokalny i przerzuty in-transit

Podstawą jest leczenie chirurgiczne [Rutkowski i wsp. 2024]:

• policzalne zmiany (mniej niż 10) wycina się z marginesem wolnym od nacieku czerniaka pod mikroskopem,
• przy pojedynczym nawrocie można rozważyć ponowną biopsję węzła wartowniczego,
• po operacji chorego kwalifikuje się do systemowego leczenia uzupełniającego,
• amputacji z powodu przerzutów in-transit nie wykonuje się.

Gdy zmian jest wiele lub nie da się ich wyciąć, stosuje się metody miejscowe: zabiegi ablacyjne, radioterapię, krioterapię, elektrochemioterapię (w Polsce refundowaną) albo leki podawane bezpośrednio do guzków, na przykład talimogen laherparepwek (T-VEC), który w Polsce nie jest refundowany. Przy licznych zmianach ograniczonych do ręki lub nogi metodą preferowaną jest izolowana perfuzja kończynowa w hipertermii z melfalanem, wykonywana tylko w doświadczonych ośrodkach. Alternatywą jest leczenie systemowe, którego skuteczność potwierdzono w badaniach z randomizacją [Rutkowski i wsp. 2024].

Nawrót w węzłach chłonnych

Gdy biopsja potwierdzi przerzut w węźle, standardem jest usunięcie węzłów chłonnych z danej okolicy (limfadenektomia), a następnie leczenie uzupełniające [Rutkowski i wsp. 2024]. Coraz większą rolę odgrywa immunoterapia podawana przed operacją. W badaniu NADINA u chorych z klinicznymi przerzutami w węzłach odsetek osób bez zdarzeń po 12 miesiącach wyniósł 83,7% przy leczeniu przedoperacyjnym wobec 57,2% przy samym leczeniu pooperacyjnym. Polskie wytyczne rekomendują takie postępowanie, choć w chwili ich wydania nie było ono refundowane [Rutkowski i wsp. 2024]. Obecnie program lekowy B.59 finansuje przedoperacyjne leczenie niwolumabem z ipilimumabem u chorych w stadium IIIB–IIID [MZ, załącznik B.59].

Odległy nawrót: leczenie przerzutów odległych czerniaka

Przerzuty w narządach wewnętrznych leczy się jak czerniaka w IV stopniu zaawansowania [NCCN 2026]. Podstawą jest leczenie systemowe [Rutkowski i wsp. 2024]:

• immunoterapia przeciwciałami anty-PD-1 (niwolumab lub pembrolizumab) w monoterapii albo w skojarzeniu z ipilimumabem lub relatlimabem; daje mniej odpowiedzi niż terapia celowana, ale zwykle długotrwałych, utrzymujących się także po zakończeniu leczenia,
• terapia celowana inhibitorami BRAF i MEK, tylko przy mutacji BRAF; odpowiedź uzyskuje około 70% chorych, a objawy szybko ustępują,
• usunięcie przerzutów w skórze, tkankach miękkich i odległych węzłach, a także izolowanych przerzutów w narządach, z następowym leczeniem uzupełniającym niwolumabem; chorzy po resekcji pojedynczych ognisk stanowią większość osób z długim przeżyciem w stadium IV,
• radioterapia, zwłaszcza stereotaktyczna lub radiochirurgia przerzutów do mózgu, często łączona z immunoterapią,
• udział w badaniach klinicznych, które wytyczne uznają za najwłaściwszą opcję w stadium uogólnienia.

Wyniki leczenia stadium IV wciąż nie są zadowalające, ale znacznie się poprawiły: mediana przeżycia przekracza dziś 12–24 miesiące, a 5 lat przeżywa około 20–40% chorych. W badaniu rejestracyjnym skojarzenia niwolumabu z ipilimumabem 5 lat przeżyło 52% chorych, kosztem częstszych poważnych działań niepożądanych [Rutkowski i wsp. 2024]. Szerzej o lekach i ich skuteczności piszemy w artykule Czy czerniak jest uleczalny?.

Leczenie w doświadczonych ośrodkach onkologicznych

Polskie wytyczne wielokrotnie zastrzegają, że część metod, na przykład immunoterapię skojarzoną czy izolowaną perfuzję kończynową, należy stosować wyłącznie w ośrodkach z odpowiednim przygotowaniem i doświadczeniem [Rutkowski i wsp. 2024]. Leczenie wznowy planuje zespół wielodyscyplinarny: chirurg onkolog, onkolog kliniczny i radioterapeuta. Omówienie wyników i dalszego planu jest możliwe także podczas konsultacji onkologicznej.

Podejrzewasz nawrót albo masz wynik do omówienia?

Lekarz onkolog oceni objawy i wyniki badań, wyjaśni, co oznaczają, i pomoże zaplanować dalszą diagnostykę.

Umów się

Rokowanie po wznowie czerniaka

Rokowanie po nawrocie bardzo się różni. Według polskich wytycznych:

• przy satelitozie, przerzutach in-transit i wznowie miejscowej 10 lat przeżywa 20–30% chorych,
• przy przerzutach w regionalnych węzłach chłonnych 5-letnie przeżycia wynoszą od 15% do 70%, zależnie od liczby i wielkości przerzutów [Rutkowski i wsp. 2024].

Lepsze rokowanie wiąże się z młodszym wiekiem oraz z sytuacją, gdy pierwszy nawrót jest miejscowy lub węzłowy, nie daje objawów i da się go usunąć [Romano i wsp. 2010]. W badaniu australijskim po operacji nawrotu lokoregionalnego 57,8% chorych pozostawało bez choroby po 2 latach [von Schuckmann i wsp. 2019]. Część tych danych pochodzi sprzed upowszechnienia immunoterapii, więc dziś rokowania mogą być lepsze.

Najczęstsze pytania

Co to jest wznowa czerniaka?

To powrót tego samego nowotworu po leczeniu, które wydawało się skuteczne. Komórki czerniaka, których nie było widać w żadnym badaniu, przetrwały i po pewnym czasie utworzyły nowe ognisko: w bliźnie lub obok niej, w skórze między blizną a węzłami chłonnymi, w węzłach chłonnych albo w odległych narządach. Wznowa to co innego niż nowy, niezależny czerniak w innym miejscu skóry.

Jak wygląda nawrót czerniaka?

Często inaczej niż pierwszy czerniak. Najczęściej to guzek w bliźnie lub tuż przy niej, guzek pod skórą między blizną a węzłami chłonnymi albo powiększony węzeł w pachwinie, pod pachą lub na szyi. Guzki mogą być ciemne, ale bywają też pozbawione barwnika. Nawrót w narządach wewnętrznych może dawać kaszel, bóle kości, objawy neurologiczne lub osłabienie.

Jak leczy się wznowę czerniaka?

Jeśli to możliwe, wznowę usuwa się chirurgicznie: ognisko w bliźnie lub przerzuty in-transit wycina się, a zajęte węzły chłonne usuwa w całości. Po operacji chorego kwalifikuje się do rocznego leczenia uzupełniającego immunoterapią lub, przy mutacji BRAF, terapią celowaną. Gdy zmian jest wiele lub są przerzuty odległe, podstawą jest leczenie systemowe, uzupełniane metodami miejscowymi, radioterapią lub usunięciem pojedynczych przerzutów.

Po jakim czasie czerniak robi przerzuty?

Nie ma jednej odpowiedzi. Ryzyko zależy od grubości i owrzodzenia guza, liczby podziałów komórek i tego, czy zajęte były węzły chłonne. Po leczeniu większość nawrotów pojawia się w ciągu pierwszych 3 lat, ale zdarzają się też po 10 i więcej latach. Dlatego kontrole po leczeniu trwają latami, a skórę ogląda się do końca życia. Więcej o tempie rozwoju czerniaka przeczytasz w artykule Ile lat rozwija się czerniak?.

Ile żyje się z nieleczonym czerniakiem?

Nie ma wiarygodnych danych, bo czerniak praktycznie zawsze się leczy, a bez leczenia stopniowo rośnie i rozsiewa się. Wczesne rozpoznanie i usunięcie daje szansę wyleczenia u blisko 90% chorych [Rutkowski i wsp. 2024]. W stadium przerzutów odległych, przy nowoczesnym leczeniu, mediana przeżycia przekracza 12–24 miesiące, a 5 lat przeżywa około 20–40% chorych, w niektórych badaniach więcej.

Podsumowanie

Wznowa czerniaka to powrót nowotworu w bliźnie, w skórze na drodze do węzłów chłonnych, w samych węzłach lub w odległych narządach. Najczęściej pojawia się w pierwszych 3 latach po leczeniu, ale zdarza się także po ponad 10 latach. Nawrót rzadko przypomina pierwszego czerniaka: zwykle jest to guzek w skórze, pod skórą lub powiększony węzeł. Dużą część nawrotów wykrywają sami chorzy, dlatego regularne samobadanie i wizyty kontrolne są tak ważne. Nawroty miejscowe i węzłowe leczy się głównie chirurgicznie z leczeniem uzupełniającym, a przerzuty odległe immunoterapią lub terapią celowaną. Każdy nowy guzek w okolicy blizny lub powiększony węzeł zgłoś lekarzowi bez czekania na termin kontroli.

Zobacz również:

Po leczeniu czerniaka? Zadbaj o regularne badanie całej skóry

Umów się

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Czy czerniak jest uleczalny? Rokowania, etapy, leczenie
• Ile lat rozwija się czerniak? Przerzuty i fazy rozwoju
• Czerniak bezbarwnikowy — objawy i diagnostyka
• Mapowanie znamion — wideodermatoskopia
• Czerniak — objawy, diagnostyka, leczenie
• Konsultacje onkologiczne — nowotwory skóry