Czerniak błon śluzowych — objawy, lokalizacje, leczenie i rokowanie

Czerniak kojarzy się z pieprzykiem na skórze i słusznie, bo tam powstaje ponad 90% czerniaków. Komórki barwnikowe, z których się wywodzi, występują jednak także w błonach śluzowych: w nosie i zatokach, w jamie ustnej, w odbycie, pochwie i na sromie. Rozwijający się w nich czerniak błon śluzowych stanowi około 1% wszystkich czerniaków. W Polsce rozpoznaje się go kilkadziesiąt razy w roku [wytyczne NIO 2024].

To rzadki nowotwór, ale podstępny. Rośnie w miejscach, których nie widać w lustrze, często nie ma barwnika i długo daje objawy przypominające zwykłe dolegliwości: krwawienie z nosa, ślad krwi na papierze toaletowym, plamienie. Dlatego zwykle rozpoznaje się go później niż czerniaka skóry. W tym artykule wyjaśniamy, gdzie się pojawia, jakie objawy powinny skłonić do wizyty, jak przebiega diagnostyka i leczenie oraz jakie jest rokowanie.

Najczęściej czerniak rozwija się jednak na skórze. Sprawdź znamiona w jednym z naszych ośrodków:

• Warszawa - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Poznań - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Wrocław - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Kraków - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Szczecin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Gdańsk - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Lublin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Katowice - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków

Nie ma Twojego miasta na liście? Zmianę na skórze możesz wstępnie ocenić online — prześlij zdjęcie do analizy AI. To wstępna ocena w oczekiwaniu na wizytę, która nie zastępuje badania.

Czym jest czerniak błon śluzowych?

Czerniak to nowotwór złośliwy z melanocytów, czyli komórek wytwarzających barwnik. Melanocyty są nie tylko w skórze. Znajdują się też w nabłonku dróg oddechowych, przewodu pokarmowego i narządów moczowo-płciowych, a nowotwór, który powstaje w tych miejscach, nazywamy czerniakiem błon śluzowych [wytyczne NIO 2024].

Choć nosi tę samą nazwę co czerniak skóry, pod wieloma względami jest inną chorobą:

• nie wiąże się ze słońcem. Błony śluzowe nie są narażone na promieniowanie UV, a proponowane czynniki ryzyka mają słabe uzasadnienie w badaniach i żaden nie jest powszechnie uznany [DermNet],
• dotyczy głównie osób starszych, średnio około 70. roku życia. Wyjątkiem jest czerniak jamy ustnej, który pojawia się częściej u młodszych osób [wytyczne NIO 2024],
• częściej chorują kobiety, co wynika z lokalizacji w obrębie sromu i pochwy [wytyczne NIO 2024],
• częściej bywa wieloogniskowy: dotyczy to około 20% czerniaków błon śluzowych i mniej niż 5% czerniaków skóry [wytyczne NIO 2024],
• często nie ma barwnika. Bezbarwnikowych jest około 40% czerniaków błon śluzowych, a w skórze mniej niż 10% [wytyczne NIO 2024].

Inny jest też profil zmian genetycznych w komórkach nowotworu. Około jedna czwarta czerniaków błon śluzowych ma zaburzenia w genie KIT [DermNet], co ma znaczenie przy doborze leczenia.

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Gdzie rozwija się czerniak błon śluzowych?

Najwięcej przypadków dotyczy trzech okolic: głowy i szyi, przewodu pokarmowego (przede wszystkim odbytu) oraz narządów płciowych (głównie sromu i pochwy) [wytyczne NIO 2024]. Czerniak może jednak powstać w niemal każdym miejscu wyścielonym błoną śluzową [Mihajlovic i wsp. 2012]. Objawy zależą od lokalizacji.

Nos, zatoki i jama ustna

W obrębie głowy i szyi 70–80% tych czerniaków rozwija się w jamie nosowej i zatokach przynosowych, a większość pozostałych w jamie ustnej [wytyczne NIO 2024]. Czerniak nosa może dawać:

• uczucie niedrożności nosa, zwykle po jednej stronie,
• nawracające krwawienia z nosa,
• osłabienie węchu [DermNet].

W jamie ustnej czerniak ma zwykle postać czarnobrązowej plamy lub guzka, w którym widać odcienie szarości, czerwieni, fioletu albo jaśniejsze, odbarwione pola. Zdarzają się też zmiany całkiem bez barwnika [Zito i wsp., StatPearls 2023]. Sygnałem może być niebolesny, krwawiący guzek, owrzodzenie albo proteza, która nagle przestała pasować [DermNet].

Odbyt i odbytnica

Czerniak odbytu jest najczęstszą postacią czerniaka przewodu pokarmowego [wytyczne NIO 2024]. Daje objawy, które łatwo przypisać czemuś niegroźnemu:

• krwawienie z odbytu,
• wyczuwalny guzek,
• ból w okolicy odbytu lub odbytnicy,
• zmianę rytmu wypróżnień, na przykład zaparcia lub biegunki [DermNet].

Opisywano przypadki, w których czerniak odbytu był początkowo leczony jak hemoroidy, a właściwe rozpoznanie postawiono dopiero po badaniu endoskopowym [Edelman i wsp. 2021]. W innych częściach przewodu pokarmowego, takich jak przełyk czy żołądek, czerniak pierwotny zdarza się znacznie rzadziej [Mihajlovic i wsp. 2012].

Srom i pochwa

Czerniak narządów płciowych dotyczy głównie kobiet. Może się objawiać:

• ciemnym przebarwieniem na sromie,
• świądem,
• krwawieniem lub plamieniem niezwiązanym z miesiączką,
• upławami,
• owrzodzeniem lub guzkiem,
• bólem w trakcie lub po stosunku [DermNet].

Jak wygląda czerniak błon śluzowych?

Typowy obraz to ciemna plama o nieregularnym kształcie w kolorze brązowym, czarnym lub szarym, z czasem z guzkiem albo owrzodzeniem na powierzchni. Problem w tym, że duża część tych czerniaków nie ma barwnika. Wtedy wyglądają jak różowy lub czerwony guzek albo rana, która się nie goi.

Do tego dochodzi lokalizacja. Większość czerniaków błon śluzowych rośnie w miejscach niewidocznych na co dzień, a we wczesnym okresie nie daje swoistych objawów. To główny powód późnego rozpoznawania i gorszego rokowania [Mihajlovic i wsp. 2012].

Kiedy iść do lekarza?

Umów wizytę, jeśli przez kilka tygodni utrzymuje się któryś z tych objawów:

• krwawienie z nosa po jednej stronie albo jednostronna niedrożność nosa,
• ciemna plama, guzek lub owrzodzenie w jamie ustnej,
• krwawienie z odbytu, guzek przy odbycie albo zmiana rytmu wypróżnień,
• nowe przebarwienie, guzek, świąd lub plamienie w okolicy sromu i pochwy.

Większość takich objawów okaże się czymś niegroźnym. Właśnie dlatego trzeba je sprawdzić, a nie wyjaśniać sobie samemu. Jamę ustną obejrzy stomatolog, nos laryngolog, odbyt proktolog lub gastroenterolog, a narządy płciowe ginekolog. Pierwszym krokiem może być też lekarz rodzinny.

Czy dentysta może wykryć czerniaka jamy ustnej?

Tak. Stomatolog przy każdym przeglądzie ogląda dziąsła, podniebienie, policzki i język, więc jest często pierwszą osobą, która może zauważyć niepokojącą plamę. Według NHS z owrzodzeniem, guzkiem, plamą czy bólem w jamie ustnej można zgłosić się zarówno do lekarza rodzinnego, jak i do dentysty [NHS].

Jeśli masz w jamie ustnej ciemną plamę, o której nie wiesz, skąd się wzięła, poproś stomatologa, żeby ją obejrzał. Sam wygląd nie przesądza jednak o rozpoznaniu. Pewność daje dopiero pobranie wycinka i ocena pod mikroskopem [Zito i wsp., StatPearls 2023].

Diagnostyka czerniaka błon śluzowych

Biopsja i badanie histopatologiczne. To najważniejszy krok. Lekarz pobiera fragment zmiany albo całą zmianę, a patomorfolog ocenia ją pod mikroskopem [DermNet]. Bez tego badania nie da się rozpoznać czerniaka ani odróżnić go od łagodnego przebarwienia.

Ocena zaawansowania. Po potwierdzeniu rozpoznania wykonuje się badania obrazowe: tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny okolicy guza, a w poszukiwaniu przerzutów tomografię lub PET [DermNet]. Zależnie od lokalizacji potrzebna bywa też endoskopia.

Stopnie zaawansowania. Dla czerniaka błon śluzowych stosuje się uproszczony podział na trzy stopnie, który można zastosować niezależnie od lokalizacji [wytyczne NIO 2024]:

• stopień I: guz zaawansowany miejscowo,
• stopień II: przerzuty do okolicznych węzłów chłonnych,
• stopień III: przerzuty odległe.

Dla czerniaków głowy i szyi istnieje osobna klasyfikacja TNM, w której nawet najmniejszy guz zaczyna się od kategorii T3 [wytyczne NIO 2024]. Już samo to pokazuje, jak poważnie traktuje się tę chorobę.

Badania dodatkowe. W ocenie zmian na błonie śluzowej narządów płciowych może pomóc refleksyjna mikroskopia konfokalna, czyli nieinwazyjne obrazowanie skóry i błon śluzowych w dużym powiększeniu [wytyczne NIO 2024]. W materiale z guza oznacza się też zmiany genetyczne, które wpływają na wybór leczenia.

Leczenie czerniaka błon śluzowych

Operacja. Niezależnie od lokalizacji podstawą jest doszczętne wycięcie guza w granicach zdrowych tkanek. Wytyczne nie określają jednego zalecanego marginesu, bo zależy on od miejsca, w którym rośnie nowotwór [wytyczne NIO 2024]. Przykładowo:

• w czerniaku nosa i jamy ustnej po operacji zwykle napromienia się miejsce po guzie, co poprawia kontrolę choroby w tej okolicy; przy przerzutach do węzłów szyjnych usuwa się węzły i stosuje radioterapię,
• w czerniaku odbytu, jeśli to możliwe, wybiera się miejscowe wycięcie guza, bo rozległa operacja z usunięciem odbytnicy nie poprawia wyników; rezerwuje się ją dla wybranych sytuacji,
• w czerniaku odbytu i sromu można rozważyć biopsję węzła wartowniczego [wytyczne NIO 2024].

Radioterapia. Oprócz napromieniania po operacji bywa stosowana u osób, które nie mogą być operowane [DermNet].

Leczenie systemowe. Gdy choroba jest zaawansowana, stosuje się te same grupy leków co w czerniaku skóry, przede wszystkim immunoterapię. Polskie wytyczne wskazują, że u chorych w dobrym stanie ogólnym z czerniakiem błon śluzowych preferowaną opcją może być skojarzenie niwolumabu z ipilimumabem, a nie jeden lek [wytyczne NIO 2024]. Immunoterapia działa tu jednak słabiej niż w czerniaku skóry. W zbiorczej analizie badań odpowiedź na sam niwolumab uzyskano u 23% chorych z czerniakiem błon śluzowych wobec 41% z czerniakiem skóry, a na skojarzenie dwóch leków u 37% wobec 60% [D'Angelo i wsp. 2017]. Leki działające na zmieniony gen KIT wykazywały aktywność u części chorych, ale w tym wskazaniu nie są w Polsce refundowane [wytyczne NIO 2024]. Więcej o tym, jak działają leki immunologiczne i kto może je otrzymać, piszemy w artykule Immunoterapia czerniaka.

Ze względu na rzadkość tej choroby leczenie powinno odbywać się w ośrodku, który ma doświadczenie w leczeniu czerniaków, a decyzje podejmuje zespół złożony z chirurga, radioterapeuty i onkologa [wytyczne NIO 2024].

Masz rozpoznanie czerniaka?

Omów wynik badania histopatologicznego i dalsze kroki z onkologiem podczas e-wizyty, z dowolnego miejsca w Polsce.

Umów się

Czy czerniak błon śluzowych jest groźny? Rokowanie

Niestety tak. To jedna z najgorzej rokujących postaci czerniaka. U większości chorych z czasem pojawiają się przerzuty odległe, nawet jeśli guz został doszczętnie wycięty, a 5 lat od rozpoznania przeżywa około 25% chorych [wytyczne NIO 2024]. Wśród czerniaków skóry, oka i błon śluzowych to właśnie te ostatnie mają najniższy odsetek przeżyć pięcioletnich [Mihajlovic i wsp. 2012].

Za gorsze wyniki odpowiada kilka rzeczy naraz: ukryte położenie guza, brak wczesnych, charakterystycznych objawów, częsty brak barwnika i słabsza odpowiedź na leczenie systemowe. Rokowanie zależy jednak od stopnia zaawansowania, dlatego guz wykryty, zanim da przerzuty, daje znacznie większą szansę na wyleczenie. Jak rokowanie w czerniaku skóry zależy od stadium, opisujemy w artykule Czy czerniak jest uleczalny?.

Czy można zapobiec czerniakowi błon śluzowych?

Nie ma skutecznej profilaktyki tego nowotworu, bo nie znamy jego przyczyn. Nie ma też badań przesiewowych. Realnie możesz zrobić trzy rzeczy:

• nie lekceważyć objawów, które utrzymują się kilka tygodni, zwłaszcza krwawienia z jednej strony nosa, z odbytu lub z dróg rodnych,
• chodzić regularnie do stomatologa i ginekologa, bo to oni oglądają błony śluzowe, których sam nie zobaczysz,
• pamiętać o skórze. Czerniak skóry jest wielokrotnie częstszy, a w jego przypadku profilaktyka działa: ochrona przed UV i regularne badanie znamion pozwalają wykryć go wcześnie. Jak rozpoznać typowe postacie, pokazujemy w artykule Rodzaje czerniaka — zdjęcia.

Najczęstsze pytania

Jaki czerniak jest najgroźniejszy?

Nie ma jednego typu, który zawsze rokuje najgorzej, bo o rokowaniu decyduje przede wszystkim zaawansowanie w chwili rozpoznania. Najgorsze wyniki leczenia obserwuje się jednak w czerniaku błon śluzowych: według polskich wytycznych 5 lat przeżywa około 25% chorych [wytyczne NIO 2024]. Wśród czerniaków skóry najszybciej rośnie czerniak guzkowy, którego grubość zwiększa się średnio o około pół milimetra na miesiąc [Liu i wsp. 2006].

Czego nie wolno robić przy czerniaku?

Nie wolno zwlekać z wizytą, gdy zmiana krwawi, rośnie albo nie goi się. Nie należy też usuwać podejrzanej zmiany laserem, wymrażaniem ani domowymi sposobami, bo bez badania histopatologicznego nie da się postawić rozpoznania ani ocenić zaawansowania. Po rozpoznaniu nie warto przerywać zaleconych kontroli ani odkładać leczenia.

Gdzie czerniak najpierw daje przerzuty?

Najczęściej do najbliższych węzłów chłonnych, w czerniaku nosa i jamy ustnej zwykle do węzłów szyi. Później mogą pojawić się przerzuty odległe. W czerniaku błon śluzowych dochodzi do nich u większości chorych, nawet po doszczętnej operacji [wytyczne NIO 2024]. Więcej o drogach szerzenia się czerniaka przeczytasz w artykule Ile lat rozwija się czerniak?.

Jakie są objawy raka błony śluzowej jamy ustnej?

Najczęstszym nowotworem jamy ustnej jest rak, a nie czerniak. Niepokoić powinny owrzodzenie, które nie goi się dłużej niż 3 tygodnie, czerwona lub biała plama, guzek w jamie ustnej lub na wardze, ból, trudności z połykaniem albo mówieniem i guzek na szyi [NHS]. Czerniak jamy ustnej wygląda najczęściej jak ciemna, brązowa lub czarna plama albo guzek, czasem z szarymi, czerwonymi lub fioletowymi obszarami [Zito i wsp., StatPearls 2023]. Każdą taką zmianę powinien obejrzeć stomatolog lub lekarz.

Czy badanie znamion wykryje czerniaka błon śluzowych?

Badanie znamion dotyczy skóry. Wnętrza nosa, odbytu czy pochwy nie obejmuje. Te okolice oceniają laryngolog, proktolog lub ginekolog, a jamę ustną także stomatolog. Czerniak błon śluzowych jest jednak bardzo rzadki, a ponad 90% czerniaków rozwija się w skórze [wytyczne NIO 2024], dlatego regularne badanie znamion pozostaje podstawą profilaktyki.

Czy czerniak błon śluzowych może być bez koloru?

Tak. Około 40% czerniaków błon śluzowych nie zawiera barwnika, podczas gdy w skórze takich czerniaków jest mniej niż 10% [wytyczne NIO 2024]. Mogą wtedy wyglądać jak różowy lub czerwony guzek albo owrzodzenie, co dodatkowo utrudnia rozpoznanie. O bezbarwnikowej postaci czerniaka skóry piszemy w artykule Czerniak bezbarwnikowy — objawy.

Podsumowanie

Czerniak błon śluzowych to rzadka postać czerniaka, która rozwija się w nosie i zatokach, jamie ustnej, odbycie oraz w obrębie sromu i pochwy. Nie ma związku ze słońcem, często jest bezbarwnikowy i długo daje objawy podobne do zwykłych dolegliwości, dlatego rozpoznaje się go późno i rokuje gorzej niż czerniak skóry. Rozpoznanie potwierdza biopsja, a leczenie opiera się na operacji, radioterapii i immunoterapii. Jednostronne krwawienie z nosa, ciemna plama w jamie ustnej, krwawienie z odbytu czy nowa zmiana na sromie, które utrzymują się kilka tygodni, to powód do wizyty u lekarza.

Zobacz również:

Czerniak najczęściej rozwija się na skórze. Sprawdź wszystkie znamiona podczas wideodermatoskopii

Umów się

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Rodzaje czerniaka — zdjęcia
• Czy czerniak jest uleczalny? Rokowania, etapy, leczenie
• Immunoterapia czerniaka
• Czerniak bezbarwnikowy — objawy
• Czerniak akralny — stopa, dłoń, paznokieć
• Konsultacje onkologiczne — nowotwory skóry
• Czerniak — objawy, diagnostyka i leczenie