Immunoterapia czerniaka — jak działa, kto się kwalifikuje, skutki uboczne

Jeszcze kilkanaście lat temu chorzy z czerniakiem z przerzutami mieli do dyspozycji głównie chemioterapię. Jedyny zarejestrowany w tej chorobie lek cytotoksyczny, dakarbazyna, daje odpowiedź u około 15% chorych, trwającą średnio 4 miesiące [wytyczne NIO 2024]. Dziś część pacjentów z zaawansowaną chorobą żyje wiele lat, a u wielu kontrola nowotworu utrzymuje się nawet po zakończeniu leczenia [wytyczne NIO 2024]. Największą zmianę przyniosła immunoterapia, czyli leki, które pomagają układowi odpornościowemu rozpoznać i zniszczyć komórki czerniaka.

W tym artykule wyjaśniamy prostym językiem, jak działa immunoterapia czerniaka, jakie leki się stosuje, kto może je otrzymać, czego spodziewać się w trakcie leczenia i jak wygląda dostęp do niego w Polsce. Opieramy się na polskich wytycznych Narodowego Instytutu Onkologii (wersja z października 2024 roku) i europejskich wytycznych ESMO z 2025 roku. Zasady refundacji zmieniają się, dlatego aktualną sytuację zawsze warto potwierdzić w ośrodku leczącym.

Masz rozpoznanie czerniaka?

Omów wynik badania histopatologicznego, stopień zaawansowania i możliwe leczenie z onkologiem podczas e-wizyty, z dowolnego miejsca w Polsce.

Umów się

Na czym polega immunoterapia czerniaka?

Układ odpornościowy potrafi rozpoznawać komórki nowotworowe, ale ma też wbudowane hamulce, które chronią zdrowe tkanki przed nadmierną reakcją. Są to tak zwane punkty kontrolne układu odpornościowego, na przykład białka PD-1, CTLA-4 i LAG-3 na limfocytach T. Czerniak potrafi z tych hamulców korzystać i w ten sposób wyłącza atakujące go limfocyty.

Leki stosowane w immunoterapii czerniaka to przeciwciała monoklonalne, które blokują te hamulce. Limfocyty T odzyskują aktywność i mogą zaatakować nowotwór. Wytyczne opisują to jako hamowanie ogólnoustrojowych mechanizmów osłabiających odporność, tak aby wywołać odpowiedź skierowaną przeciw nowotworowi [wytyczne NIO 2024].

Warto odróżnić immunoterapię od dwóch innych metod leczenia:

• terapia celowana (inhibitory BRAF i MEK) działa bezpośrednio na komórki czerniaka z określoną mutacją genu BRAF; to nie jest immunoterapia,
• chemioterapia niszczy dzielące się komórki; w czerniaku ma dziś niewielkie znaczenie i stosuje się ją po wyczerpaniu innych możliwości [wytyczne NIO 2024].

Dawniej stosowano też interferon, ale nie jest on refundowany w leczeniu uzupełniającym i działa słabiej niż leki stosowane obecnie [wytyczne NIO 2024].

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Leki stosowane w immunoterapii czerniaka

Leki anty-PD-1. Niwolumab i pembrolizumab są dziś podstawą immunoterapii czerniaka skóry. Podaje się je we wlewie dożylnym co 2, 3, 4 lub 6 tygodni, zależnie od leku i dawki [wytyczne NIO 2024].

Ipilimumab (anty-CTLA-4). Sam działa słabiej i jest bardziej toksyczny niż leki anty-PD-1, dlatego w monoterapii nie stosuje się go w pierwszej linii i nie jest w ten sposób refundowany. Stosuje się go w skojarzeniu z niwolumabem [wytyczne NIO 2024].

Relatlimab (anty-LAG-3). Podawany razem z niwolumabem wydłużył czas do progresji choroby w porównaniu z samym niwolumabem: mediana wyniosła 10,2 wobec 4,6 miesiąca. To połączenie jest mniej toksyczne niż niwolumab z ipilimumabem i ma przede wszystkim zastępować leczenie jednym lekiem anty-PD-1. W Unii Europejskiej jest zarejestrowane dla chorych z niską ekspresją PD-L1 (poniżej 1%) [wytyczne NIO 2024].

Kiedy stosuje się immunoterapię w czerniaku?

Immunoterapię stosuje się w trzech różnych sytuacjach: po operacji, przed operacją i w chorobie zaawansowanej. Nie jest potrzebna w czerniaku wczesnym, który wystarczy doszczętnie wyciąć. Jak wygląda leczenie na kolejnych etapach, opisujemy krok po kroku w artykule Czy czerniak jest uleczalny?.

Leczenie uzupełniające po operacji

Leczenie uzupełniające, nazywane też adiuwantowym, ma zmniejszyć ryzyko nawrotu u osób, u których wycięto cały widoczny nowotwór, ale ryzyko powrotu choroby pozostaje wysokie. Trwa zwykle rok. Według polskich wytycznych zarejestrowane są w tym celu [wytyczne NIO 2024]:

• stopień III po wycięciu przerzutów do węzłów chłonnych lub przerzutów w skórze: niwolumab lub pembrolizumab, a u chorych z mutacją BRAF także dabrafenib z trametynibem,
• stopień IV po usunięciu wszystkich przerzutów: niwolumab,
• stopień IIB i IIC, czyli grubszy czerniak bez przerzutów: pembrolizumab lub niwolumab. W chwili wydania wytycznych refundowany był tylko pembrolizumab, a według aktualnego załącznika do programu lekowego B.59 program obejmuje oba leki [wytyczne NIO 2024; B.59].

Jak duża jest korzyść? W badaniu KEYNOTE-054 po 5 latach bez nawrotu żyło 55,4% chorych leczonych pembrolizumabem po operacji czerniaka w stopniu III i 38,3% chorych otrzymujących placebo [Eggermont i wsp. 2022].

W stopniu IIB i IIC decyzja wymaga szczególnie starannego rozważenia. Europejskie wytyczne zalecają, by lekarz omówił z pacjentem korzyści i ryzyko działań niepożądanych, biorąc pod uwagę wiek, choroby współistniejące, stan ogólny, plany dotyczące posiadania dzieci i choroby autoimmunologiczne w wywiadzie [ESMO 2025].

Immunoterapia przed operacją

To najnowsza zmiana w leczeniu czerniaka. Dotyczy chorych, u których przerzuty do węzłów chłonnych są wyczuwalne lub widoczne w badaniach przed operacją (stopnie IIIB–IIID). Zamiast od razu operować, podaje się najpierw immunoterapię, a dopiero potem usuwa węzły.

W badaniu III fazy NADINA, obejmującym 423 chorych, dwie dawki niwolumabu z ipilimumabem przed operacją porównano ze standardowym rokiem niwolumabu po operacji. Po 12 miesiącach bez nawrotu, progresji i zgonu żyło 83,7% chorych leczonych przed operacją i 57,2% leczonych standardowo. U 59% chorych w usuniętych węzłach nie znaleziono żywych komórek nowotworu albo prawie ich nie było [Blank i wsp. 2024; wytyczne NIO 2024]. Podobną przewagę wykazało badanie SWOG S1801 z pembrolizumabem: po 2 latach bez zdarzeń żyło 72% chorych leczonych przed i po operacji wobec 49% leczonych tylko po operacji [wytyczne NIO 2024].

Polskie wytyczne rekomendują leczenie przedoperacyjne. W październiku 2024 roku nie było ono refundowane, a według aktualnego załącznika do programu lekowego B.59 finansuje się je skojarzeniem niwolumabu z ipilimumabem [wytyczne NIO 2024; B.59].

Czerniak zaawansowany, nieoperacyjny lub z przerzutami

U chorych, u których nowotworu nie da się usunąć operacyjnie albo pojawiły się przerzuty odległe, leczenie zaczyna się od leków anty-PD-1: samodzielnie, w skojarzeniu z ipilimumabem albo z relatlimabem [wytyczne NIO 2024]. Skojarzenie niwolumabu z ipilimumabem może być lepszym wyborem u osób w dobrym stanie ogólnym z gorszymi czynnikami rokowniczymi, na przykład z mutacją BRAF, wysoką aktywnością LDH we krwi, czerniakiem błon śluzowych albo bezobjawowymi przerzutami do mózgu [wytyczne NIO 2024].

U chorych z mutacją BRAF wytyczne wskazują, że optymalne jest rozpoczęcie od immunoterapii skojarzonej. Terapię celowaną wybiera się przede wszystkim wtedy, gdy choroba szybko postępuje, daje objawy i trzeba uzyskać szybką odpowiedź [wytyczne NIO 2024].

Kto nie zawsze może otrzymać immunoterapię?

Leki immunologiczne nie są dla każdego tak samo bezpieczne. Ostrożności wymagają zwłaszcza osoby z chorobami autoimmunologicznymi, bo leczenie może je zaostrzyć, oraz chorzy w złym stanie ogólnym [wytyczne NIO 2024; ESMO 2025]. Nie oznacza to automatycznego wykluczenia. Decyzję podejmuje ośrodek onkologiczny po indywidualnej ocenie.

Jak przebiega leczenie?

Immunoterapię podaje się w ośrodku onkologicznym we wlewie dożylnym. W trakcie leczenia lekarz regularnie pyta o samopoczucie i sprawdza wyniki badań krwi, a badania obrazowe pokazują, jak nowotwór odpowiada na leczenie.

• Leczenie uzupełniające trwa zwykle rok [wytyczne NIO 2024].
• Leczenie choroby zaawansowanej prowadzi się, dopóki działa i jest dobrze tolerowane. U chorych, u których odpowiedź się utrzymuje, można rozważyć przerwanie leków anty-PD-1, a przy ponownym postępie choroby wrócić do tego samego leku [wytyczne NIO 2024]. W badaniu z pembrolizumabem spośród 104 chorych, którzy ukończyli 2 lata leczenia, żyło później 102 [wytyczne NIO 2024].

Immunoterapia działa wolniej niż terapia celowana. Przy ipilimumabie korzyść widać często dopiero po 3–4 miesiącach, a na początku leczenia guzy mogą nawet pozornie się powiększyć, bo naciekają je komórki odpornościowe. To zjawisko nazywa się rzekomą progresją, dlatego wiążącą ocenę skuteczności ipilimumabu przeprowadza się dopiero po 12 tygodniach od rozpoczęcia leczenia [wytyczne NIO 2024].

Skuteczność: jak długo się żyje po immunoterapii?

Najdłuższe dane pochodzą z badania CheckMate 067, w którym chorzy z zaawansowanym czerniakiem otrzymywali niwolumab z ipilimumabem, sam niwolumab albo sam ipilimumab. Po co najmniej 10 latach obserwacji [Wolchok i wsp. 2025]:

• mediana przeżycia całkowitego wyniosła 71,9 miesiąca przy leczeniu skojarzonym, 36,9 miesiąca przy niwolumabie i 19,9 miesiąca przy ipilimumabie,
• przy leczeniu skojarzonym połowa chorych przeżyła bez zgonu z powodu czerniaka ponad 120 miesięcy,
• spośród chorych, którzy po 3 latach żyli bez postępu choroby, 96% leczonych skojarzeniem i 97% leczonych niwolumabem nie zmarło z powodu czerniaka w ciągu 10 lat.

Polskie wytyczne podają, że po 5 latach żyło 52% chorych leczonych niwolumabem z ipilimumabem i 44% leczonych samym niwolumabem, a przy niwolumabie z relatlimabem 4 lata przeżyło 52% chorych wobec 42% przy samym niwolumabie [wytyczne NIO 2024].

Te liczby dotyczą grup chorych w badaniach klinicznych, a nie konkretnej osoby. Rokowanie zależy od miejsca i liczby przerzutów, aktywności LDH, stanu ogólnego i odpowiedzi na leczenie. Gorzej immunoterapia działa w czerniaku błon śluzowych: w zbiorczej analizie na sam niwolumab odpowiedziało 23% takich chorych wobec 41% z czerniakiem skóry [D'Angelo i wsp. 2017]. Więcej o tej postaci piszemy w artykule Czerniak błon śluzowych.

Działania niepożądane immunoterapii czerniaka

Immunoterapia działa inaczej niż chemioterapia, więc ma inne działania niepożądane: pobudzony układ odpornościowy może zaatakować także zdrowe narządy. Najczęściej dotyczy to [wytyczne NIO 2024]:

• skóry: wysypka, świąd,
• jelita grubego: biegunka, czasem z bólem brzucha,
• wątroby: wzrost enzymów wątrobowych w badaniach krwi,
• gruczołów dokrewnych: zaburzenia pracy tarczycy i przysadki.

Mogą też dotyczyć płuc, układu nerwowego, serca i stawów [Couey i wsp. 2019].

Jak często są poważne? Ciężkie działania niepożądane (stopień III–IV) występują u około 15% chorych leczonych jednym lekiem anty-PD-1. W badaniu CheckMate 067 dotyczyły 56,5% chorych leczonych skojarzeniem niwolumabu z ipilimumabem, 19% leczonych niwolumabem i 27% leczonych ipilimumabem [wytyczne NIO 2024].

Jak się je leczy? Przy nasilonych objawach trzeba szybko włączyć glikokortykosteroidy, a dalsze postępowanie prowadzić według ustalonych algorytmów w ośrodku z doświadczeniem [wytyczne NIO 2024]. Kluczowy jest czas: im wcześniej zostanie zgłoszony objaw, tym łatwiej go opanować.

Mogą pojawić się późno. Opisywano działania niepożądane, które wystąpiły od 3 do 28 miesięcy po zakończeniu immunoterapii (w połowie przypadków po co najmniej 6 miesiącach). Autorzy podkreślają, że takie objawy łatwo pomylić z inną chorobą, jeśli lekarz nie wie o przebytym leczeniu [Couey i wsp. 2019].

Czego nie wolno przy immunoterapii?

• Nie czekaj, aż objaw minie. Biegunkę, duszność, kaszel, silne zmęczenie, bóle głowy, wysypkę czy żółtaczkę zgłoś od razu w ośrodku, który prowadzi leczenie.
• Nie lecz się na własną rękę. Nie przyjmuj sterydów ani innych leków bez porozumienia z onkologiem i nie przerywaj leczenia samodzielnie.
• Mów każdemu lekarzowi, także na SOR, że przyjmujesz lub przyjmowano Ci immunoterapię. Dotyczy to również okresu po zakończeniu leczenia.
• Nie rezygnuj z kontroli po zakończeniu terapii. Podczas nich ogląda się całą skórę, bo po czerniaku rośnie szansa na drugie, niezależne ognisko [wytyczne NIO 2024].

Immunoterapia czerniaka w Polsce: program lekowy

W Polsce immunoterapię czerniaka finansuje NFZ w ramach programu lekowego B.59. Według wytycznych z października 2024 roku i aktualnego załącznika do programu (wersja z kwietnia 2026 roku) obejmuje on między innymi [wytyczne NIO 2024; B.59]:

• leczenie uzupełniające niwolumabem lub pembrolizumabem w stopniu III i niwolumabem po usunięciu przerzutów w stopniu IV,
• leczenie uzupełniające pembrolizumabem lub niwolumabem w stopniu IIB i IIC,
• leczenie przedoperacyjne skojarzeniem niwolumabu z ipilimumabem w stopniach IIIB–IIID,
• leczenie zaawansowanego czerniaka lekami anty-PD-1 samodzielnie, niwolumabem z ipilimumabem oraz niwolumabem z relatlimabem w pierwszej linii,
• terapię celowaną inhibitorami BRAF i MEK u chorych z mutacją BRAF.

Poza programem pozostaje ipilimumab stosowany samodzielnie [wytyczne NIO 2024]. Wytyczne z 2024 roku nie obejmowały jeszcze refundacji niwolumabu w stopniu IIB i IIC ani leczenia przedoperacyjnego, które program obejmuje obecnie. Lista refundacyjna jest aktualizowana, dlatego te informacje trzeba potwierdzić w ośrodku.

Leczenie systemowe powinno być prowadzone w ośrodkach, które dysponują pełnym zakresem możliwości terapeutycznych [wytyczne NIO 2024]. Droga do niego zaczyna się od rozpoznania: wycięcia zmiany, wyniku badania histopatologicznego i oceny zaawansowania. Warto też pytać o udział w badaniach klinicznych, które wytyczne zalecają nadal rozważać u chorych z zaawansowaną chorobą [wytyczne NIO 2024].

Co dalej? Szczepionki i terapie komórkowe

Trwają badania nad metodami, które mają wzmocnić działanie immunoterapii.

Spersonalizowane szczepionki mRNA. Szczepionkę projektuje się indywidualnie na podstawie zmian genetycznych w guzie danego chorego. W badaniu II fazy KEYNOTE-942 chorzy po wycięciu czerniaka wysokiego ryzyka otrzymywali taką szczepionkę z pembrolizumabem albo sam pembrolizumab. Nawrót lub zgon wystąpił u 22% chorych w pierwszej grupie i 40% w drugiej, a po 18 miesiącach bez nawrotu żyło odpowiednio 79% i 62%, ale różnica nie osiągnęła formalnej istotności statystycznej [Weber i wsp. 2024]. Badanie III fazy, które ma to potwierdzić, trwa i nie rekrutuje już chorych [ClinicalTrials.gov NCT05933577]. To leczenie nie jest jeszcze dostępne poza badaniami.

Limfocyty naciekające guz (TIL). Z usuniętego guza pobiera się limfocyty, namnaża je w laboratorium i podaje z powrotem choremu. W badaniu III fazy u chorych z zaawansowanym czerniakiem, w większości po niepowodzeniu leków anty-PD-1, odpowiedź uzyskano u 49% leczonych TIL wobec 21% leczonych ipilimumabem. Ciężkie działania niepożądane, głównie związane z poprzedzającą chemioterapią, wystąpiły jednak u wszystkich chorych otrzymujących TIL [Rohaan i wsp. 2022].

Jak możemy pomóc?

W Twoich Znamionach nie podajemy immunoterapii, bo prowadzą ją ośrodki onkologiczne w ramach programu lekowego. Możemy pomóc na wcześniejszym i późniejszym etapie:

• podczas konsultacji onkologicznej w formie e-wizyty onkolog omówi wynik badania histopatologicznego, stopień zaawansowania i to, czy w Twojej sytuacji rozważa się leczenie uzupełniające,
• podczas wideodermatoskopii lekarz obejrzy wszystkie znamiona i zapisze ich obrazy, co ułatwia kontrole po leczeniu czerniaka,
• jeśli niepokoi Cię konkretna zmiana, możemy ją usunąć z badaniem histopatologicznym. Przebieg zabiegu opisujemy na stronie chirurgicznego usuwania znamion.

Najczęstsze pytania

Jak długo się żyje po immunoterapii?

To zależy od stadium choroby, ale wyniki są dziś nieporównywalnie lepsze niż przed erą immunoterapii. W badaniu CheckMate 067 chorzy z zaawansowanym czerniakiem leczeni niwolumabem z ipilimumabem żyli w połowie przypadków dłużej niż 71,9 miesiąca, czyli prawie 6 lat. Spośród osób, które po 3 latach żyły bez progresji choroby, 96% nie zmarło z powodu czerniaka w ciągu 10 lat [Wolchok i wsp. 2025]. Rokowanie konkretnej osoby najlepiej omówić z prowadzącym onkologiem.

Jakie są skutki uboczne immunoterapii przy czerniaku?

Najczęściej dotyczą skóry (wysypka, świąd), jelit (biegunka), wątroby oraz gruczołów dokrewnych, zwłaszcza tarczycy i przysadki. Wynikają z tego, że pobudzony układ odpornościowy atakuje także zdrowe narządy. Ciężkie działania niepożądane występują u około 15% chorych leczonych jednym lekiem anty-PD-1 i u ponad połowy leczonych skojarzeniem niwolumabu z ipilimumabem [wytyczne NIO 2024]. Większość z nich udaje się opanować, jeśli leczenie, zwykle glikokortykosteroidami, zostanie włączone szybko.

Kto się kwalifikuje do immunoterapii?

Chorzy po wycięciu czerniaka w stopniu IIB, IIC lub III, u których ryzyko nawrotu jest wysokie, chorzy po usunięciu przerzutów oraz osoby z czerniakiem nieoperacyjnym lub z przerzutami. Przy przerzutach do węzłów chłonnych wykrytych przed operacją wytyczne zalecają też immunoterapię przedoperacyjną [wytyczne NIO 2024]. Kwalifikację przeprowadza ośrodek onkologiczny, biorąc pod uwagę stan ogólny, choroby współistniejące, zwłaszcza autoimmunologiczne, i plany rodzicielskie [ESMO 2025].

Czego nie wolno przy immunoterapii?

Nie wolno lekceważyć nowych objawów ani czekać, aż same miną, zwłaszcza biegunki, duszności, silnego zmęczenia czy bólów głowy. Nie należy też samodzielnie przyjmować sterydów ani przerywać leczenia. Każdemu lekarzowi, także na SOR, trzeba powiedzieć, że jest się lub było się leczonym immunoterapią, bo działania niepożądane mogą pojawić się nawet wiele miesięcy po ostatniej dawce [Couey i wsp. 2019].

Czy immunoterapia to to samo co chemioterapia?

Nie. Chemioterapia niszczy dzielące się komórki, a immunoterapia nie działa bezpośrednio na nowotwór, tylko pobudza układ odpornościowy, żeby sam go zwalczał. W czerniaku chemioterapia ma dziś niewielkie znaczenie i stosuje się ją dopiero po wyczerpaniu innych możliwości [wytyczne NIO 2024].

Czy immunoterapia działa na każdego czerniaka?

Nie u wszystkich. Część chorych nie odpowiada na leczenie albo choroba po czasie wraca. Słabsze wyniki obserwuje się na przykład w czerniaku błon śluzowych [D'Angelo i wsp. 2017]. Dlatego onkolog dobiera schemat leczenia indywidualnie i w razie potrzeby zmienia go na inny, na przykład na terapię celowaną u chorych z mutacją BRAF.

Podsumowanie

Immunoterapia czerniaka polega na podawaniu przeciwciał, które zdejmują hamulce z limfocytów T: leków anty-PD-1 (niwolumab, pembrolizumab), anty-CTLA-4 (ipilimumab) i anty-LAG-3 (relatlimab). Stosuje się ją po operacji, aby zmniejszyć ryzyko nawrotu, coraz częściej przed operacją przy przerzutach do węzłów chłonnych, a także w chorobie zaawansowanej, gdzie u części chorych daje wieloletnią kontrolę nowotworu. Działania niepożądane wynikają z nadmiernej aktywności układu odpornościowego i mogą pojawić się nawet długo po leczeniu, dlatego każdy nowy objaw trzeba zgłaszać. W Polsce leczenie jest finansowane w programie lekowym B.59 i prowadzone w ośrodkach onkologicznych.

Zobacz również:

Chcesz zrozumieć swój wynik i możliwe leczenie? Porozmawiaj z onkologiem podczas e-wizyty

Umów się

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Czy czerniak jest uleczalny? Rokowania, etapy, leczenie
• Rodzaje czerniaka — zdjęcia
• Czerniak błon śluzowych
• Ile lat rozwija się czerniak? Przerzuty i fazy rozwoju
• Biopsja znamienia — wynik histopatologiczny
• Konsultacje onkologiczne — nowotwory skóry
• Czerniak — objawy, diagnostyka i leczenie