Czerniak u osoby starszej — jakie typy są częste po 60. roku życia, dlaczego wykrywa się go później i jak go leczyć

Czerniak u osoby starszej to nie wyjątek, tylko reguła statystyki: ryzyko zachorowania rośnie z wiekiem, a w Polsce zachorowalność jest najwyższa u osób po 80. roku życia. Jednocześnie właśnie u seniorów czerniaka wykrywa się częściej w grubszej, bardziej zaawansowanej postaci. Powody są prozaiczne: na skórze jest wiele niegroźnych zmian, wśród których łatwo przeoczyć tę jedną, pleców i skóry głowy nie widać, a część osób mieszka sama.

W tym artykule opisujemy, jakie odmiany czerniaka są typowe dla starszego wieku, dlaczego rozpoznanie często się opóźnia, jakie jest rokowanie, jak leczy się czerniaka u seniorów (także immunoterapią) i co mogą zrobić rodzina oraz opiekunowie. O czerniaku u młodych dorosłych piszemy osobno w artykule Czerniak u młodych osób.

Czerniak u osoby starszej w skrócie

• Zachorowalność na czerniaka rośnie z wiekiem. W Polsce w 2023 roku rozpoznano 4458 zachorowań i odnotowano 1333 zgony z jego powodu [KRN 2023].
• U osób starszych częstsze są: lentigo maligna na twarzy, czerniak guzkowy, czerniak akralny (stopy, dłonie, paznokcie) i czerniak bezbarwnikowy [DermNet].
• Czerniaki u osób po 70. roku życia są przeciętnie grubsze i częściej owrzodziałe, a umieralność w tej grupie jest wyższa [Balch i wsp. 2013].
• Najważniejsze jest wczesne wykrycie: cienki czerniak wycięty w stopniu IA ma bardzo dobre rokowanie w każdym wieku [Gershenwald i wsp. 2017].
• Sam wiek nie wyklucza leczenia. Podstawą jest wycięcie chirurgiczne, a immunoterapia bywa skuteczna także po 75. roku życia, choć u części starszych chorych występują ciężkie działania niepożądane [Betof i wsp. 2017; Ibrahim i wsp. 2018].
• Rodzina może realnie pomóc: obejrzeć plecy, skórę głowy i stopy oraz zorganizować coroczne badanie znamion.

Jak często czerniak występuje u osób starszych?

Według Krajowego Rejestru Nowotworów w 2023 roku w Polsce zachorowało na czerniaka 4458 osób (2178 mężczyzn i 2280 kobiet), a zmarło z jego powodu 1333 osoby [KRN 2023]. Na wykresie zachorowalności według grup wieku widać wyraźną zależność: liczba zachorowań na 100 tysięcy osób rośnie z każdą dekadą życia. Według przybliżonego odczytu z wykresu (arkusz nie podaje tych wartości w tabeli) u mężczyzn zachorowalność jest najwyższa w grupie 85–89 lat, gdzie przekracza 50 na 100 tysięcy, czyli wielokrotnie więcej niż u pięćdziesięciolatków, a mniej więcej od 60. roku życia jest wyższa niż u kobiet. Na wykresie umieralności krzywa zaczyna stromo rosnąć po 70. roku życia [KRN 2023, odczyt z wykresów, wartości przybliżone].

Podobny obraz widać w innych krajach:

• w Wielkiej Brytanii zachorowalność na czerniaka jest najwyższa w grupie 85–89 lat [Cancer Research UK],
• w Stanach Zjednoczonych średni wiek w chwili rozpoznania wynosi 67 lat, a po 50. roku życia czerniak częściej dotyczy mężczyzn niż kobiet; w ostatniej dekadzie zachorowalność u osób po 50. roku życia nieznacznie wzrosła, a u młodszych pozostała stabilna lub spadła [American Cancer Society],
• w Katalonii w latach 2008–2017 wzrost zachorowalności dotyczył wyłącznie starszej części populacji, z szybkim przyrostem czerniaków in situ i typu lentigo maligna [Podlipnik i wsp. 2020].

Warto odnotować, że wytyczne NIO podają medianę wieku zachorowania na czerniaka w Polsce około 50 lat, bez wskazania roku danych [NIO 2024]. Nie musi to przeczyć powyższym danym: mediana mówi, w jakim wieku zachorowała połowa chorych, a nie jak duże jest ryzyko w danym wieku. Czerniak zdarza się w każdym wieku, a w przeliczeniu na liczbę osób w danej grupie wieku zachorowalność jest największa u najstarszych. Wartości z różnych źródeł dotyczą innych populacji i okresów, więc nie należy ich bezpośrednio porównywać.

Zdjęcia w internecie nie zastąpią badania

U nas znamię ogląda lekarz — wideodermatoskopem, podczas jednej wizyty.

Umów się

Dlaczego ryzyko czerniaka rośnie z wiekiem?

Na wiek składa się kilka czynników jednocześnie:

• suma promieniowania UV z całego życia. Lentigo maligna wiąże się z przewlekłym uszkodzeniem skóry przez słońce i jest częstsza u osób pracujących na zewnątrz, u starszych oraz u tych, którzy mieli już raka podstawnokomórkowego lub kolczystokomórkowego [DermNet — Lentigo maligna],
• wcześniejsze nowotwory skóry i osłabiona odporność. Polskie wytyczne zalecają, by lekarz pytał o przebyte nowotwory skóry i leczenie immunosupresyjne, bo zwiększają ryzyko [NIO 2024],
• większa liczba zmian na skórze. Z wiekiem przybywa plam soczewicowatych słonecznych („plam starczych”) i brodawek łojotokowych, wśród których czerniak łatwiej się ukrywa. Więcej o nich w artykułach Plamy starcze i Zmiany skórne u osób starszych.

Jakie rodzaje czerniaka częściej dotyczą osób starszych?

U młodszych dorosłych najczęstszy jest czerniak szerzący się powierzchownie, zwykle na tułowiu lub kończynach. U seniorów większą część rozpoznań stanowią odmiany, które nie zawsze pasują do klasycznej reguły ABCDE.

Lentigo maligna i czerniak typu lentigo maligna

Lentigo maligna to wczesna postać czerniaka (in situ), w której komórki nowotworowe pozostają w naskórku. Rozwija się na skórze uszkodzonej przez słońce, najczęściej na twarzy i szyi, zwłaszcza na nosie i policzkach, a szczyt rozpoznań przypada na wiek 60–80 lat. Rośnie bardzo powoli, przez 5–20 lat lub dłużej, jako płaska brązowa plama o nieregularnym kształcie i kilku odcieniach. Gdy komórki nowotworu wnikają głębiej, w skórę właściwą, mówi się o czerniaku typu lentigo maligna (LMM) [DermNet — Lentigo maligna].

Na początku lentigo maligna przypomina zwykłą plamę starczą, dlatego jest podstępna. Szczegóły rozpoznawania i leczenia opisujemy w artykule Lentigo maligna, a czerniaka w tej okolicy także w tekście Czerniak na szyi.

Czerniak guzkowy

Czerniak guzkowy od początku rośnie w głąb, a nie na boki. Większość chorych ma w chwili rozpoznania ponad 50 lat, a wiek jest jednym z głównych czynników ryzyka. Zmiana wygląda jak symetryczny, twardy guzek, czarny, brązowy, niebieskawy, ale też różowy lub czerwony, który może krwawić lub pokryć się strupem. Około jedna trzecia czerniaków guzkowych nie ma barwnika [DermNet — Nodular melanoma].

Przy guzkach reguła ABCDE często zawodzi. Lepiej pasuje do nich zasada EFG: zmiana wyniosła (E, elevated), twarda (F, firm) i rosnąca (G, growing). Zmianę, która powiększa się lub zmienia przez ponad miesiąc, powinien ocenić lekarz [DermNet — Melanoma]. Więcej w artykule Czerniak guzkowy.

Czerniak akralny — stopy, dłonie i paznokcie

Czerniak akralny rozwija się na podeszwach, dłoniach i pod paznokciami. Jego częstość rośnie z wiekiem, a średni wiek rozpoznania wynosi około 63 lat. Zwykle rośnie powoli, jako ciemnobrązowa lub czarna plama o niejednolitym kolorze; w zaawansowanej postaci może tworzyć guzek i owrzodzenie [DermNet — Acral lentiginous melanoma]. U osób starszych to szczególnie ważne, bo przy ograniczonej sprawności podeszwy stóp bywają miejscem, którego nikt regularnie nie ogląda. Szczegóły w artykule Czerniak akralny.

Czerniak bezbarwnikowy

Czerniak bezbarwnikowy ma niewiele barwnika albo nie ma go wcale, więc może być różowy, czerwony lub cielisty. Starszy wiek i przewlekle uszkodzona przez słońce skóra należą do jego czynników ryzyka. Ponieważ nie przypomina „ciemnego pieprzyka”, ważnym sygnałem jest sama zmiana: nowy guzek lub plamka, które rosną albo nie znikają [DermNet — Amelanotic melanoma]. Więcej w artykule Czerniak bezbarwnikowy.

Czerniak błon śluzowych

To rzadka postać, około 1% wszystkich czerniaków, rozwijająca się na przykład w jamie nosowej, okolicy odbytu, na sromie lub w pochwie. Polskie wytyczne podają, że dotyczy głównie osób starszych, ze średnim wiekiem około 70 lat [NIO 2024]. Objawami mogą być krwawienie, wydzielina lub ciemna plama na błonie śluzowej. Opisujemy go w artykule Czerniak błon śluzowych.

Dlaczego u seniorów czerniaka rozpoznaje się później?

Wiele niegroźnych zmian na skórze

Według szacunków DermNet brodawki łojotokowe ma ponad 90% osób po 60. roku życia [DermNet — Seborrhoeic keratosis]. Gdy na plecach jest ich kilkadziesiąt, nowa ciemna zmiana łatwo „ginie w tłumie”, a jej właściciel zakłada, że to kolejna brodawka starcza. W amerykańskim laboratorium przeanalizowano 9204 zmiany wycięte z rozpoznaniem klinicznym obejmującym brodawkę łojotokową. W 61 z nich (0,66%) badanie histopatologiczne wykazało czerniaka [Izikson i wsp. 2002]. To niewielki odsetek, ale pokazuje, dlaczego nietypową „brodawkę” warto pokazać lekarzowi i dlaczego każda usunięta zmiana powinna trafić do badania.

Plecy, skóra głowy i stopy są poza zasięgiem wzroku

Polskie wytyczne podkreślają, że cienkie czerniaki (poniżej 1 mm grubości) wykrywa się przeważnie podczas badania lekarskiego, a bardzo rzadko robi to sam chory lub jego rodzina [NIO 2024]. Druga osoba ma jednak znaczenie: we włoskim badaniu 802 chorych mniej więcej 16% czerniaków zauważył współmałżonek, a czerniaki wykryte samodzielnie przez pacjentów były częściej grube [De Giorgi i wsp. 2012]. Seniorowi z ograniczoną ruchomością barków, kręgosłupa czy z gorszym wzrokiem trudno obejrzeć plecy, kark, skórę głowy i podeszwy. O skórze pleców piszemy więcej w artykule Czerniak na plecach.

Samotne mieszkanie

W amerykańskiej analizie ponad 52 tysięcy chorych z czerniakiem we wczesnym stadium osoby owdowiałe miały wyraźnie większą szansę na rozpoznanie w wyższej kategorii T, czyli przy grubszym guzie, niż osoby w związku małżeńskim (iloraz szans 1,70 po uwzględnieniu innych czynników; to związek statystyczny, a nie dowód przyczyny) [Sharon i wsp. 2018]. Dowody nie są jednak jednoznaczne: w mniejszym badaniu ankietowym 227 mężczyzn po 40. roku życia grubość czerniaka nie zależała od stanu cywilnego ani wspólnego zamieszkania, za to wiązała się z typem guzkowym i tym, kto zauważył zmianę [Swetter i wsp. 2009]. Praktyczny wniosek jest jeden: jeśli senior mieszka sam, warto, by ktoś bliski co jakiś czas obejrzał z nim skórę albo by regularnie bywał na badaniu znamion.

Szybciej rosnące czerniaki

W australijskim badaniu 404 chorych szybki wzrost czerniaka częściej dotyczył osób po 70. roku życia, mężczyzn i osób z małą liczbą znamion. Szybko rosnące czerniaki były częściej symetryczne, wyniosłe i bezbarwnikowe, czyli mniej przypominały „podręcznikowego” czerniaka [Liu i wsp. 2006]. Czas między zauważeniem zmiany a wizytą ma więc u seniorów szczególne znaczenie.

Rokowanie w czerniaku u osoby starszej

Najważniejszymi czynnikami rokowniczymi w każdym wieku są grubość nacieku według Breslowa, owrzodzenie i zajęcie węzłów chłonnych. Wiek dokłada do tego swoją część. Poniższe dane pochodzą z badań sprzed ery nowoczesnej immunoterapii, więc mogą nie odzwierciedlać dzisiejszych wyników leczenia:

• w bazie AJCC (zaktualizowanej w 2008 roku, czyli sprzed ery nowoczesnej immunoterapii) obejmującej 11 088 chorych z każdą kolejną dekadą życia czerniaki były grubsze, częściej owrzodziałe i miały więcej podziałów komórkowych; u osób po 70. roku życia guzy miały najbardziej niekorzystne cechy, częściej lokalizowały się na głowie i szyi, a umieralność była wyższa niż w młodszych grupach [Balch i wsp. 2013],
• w stopniu II pięcioletnia umieralność wynosiła 20% u chorych w wieku 20–40 lat i 38% u osób po 70. roku życia. Paradoksalnie przerzuty w węźle wartowniczym stwierdzano u najstarszych rzadziej (15,5% po 80. roku życia wobec 25,8% przed 20. rokiem życia; ta sama baza co wyżej) [Balch i wsp. 2014],
• w niemieckim rejestrze 4785 chorych bez przerzutów dziesięcioletnie przeżycie zależne od czerniaka wynosiło 81,8% u osób po 65. roku życia i 88,4% u młodszych; wiek był niezależnym czynnikiem rokowniczym także po uwzględnieniu grubości i owrzodzenia [Lasithiotakis i wsp. 2008]. Te dane pochodzą z lat 1976–2001.

Te liczby nie oznaczają, że czerniak u osoby starszej z założenia ma złe rokowanie. Cienki czerniak wycięty w stopniu IA wiąże się z 98% przeżyciem dziesięcioletnim bez zgonu z jego powodu (dane chorych rozpoznanych od 1998 roku) [Gershenwald i wsp. 2017], a polskie wytyczne podają pięcioletnie przeżycia rzędu 70–95% we wczesnych postaciach [NIO 2024]. Różnicę robi głównie moment rozpoznania. Dokładniej o rokowaniu w poszczególnych stadiach piszemy w artykule Czy czerniak jest uleczalny?.

Leczenie czerniaka u osoby starszej

Zasady leczenia czerniaka są takie same w każdym wieku. Inny bywa tylko sposób dopasowania ich do stanu zdrowia, chorób współistniejących i oczekiwań chorego.

Wycięcie zmiany

Pierwszym krokiem jest biopsja wycinająca, czyli usunięcie całej podejrzanej zmiany w znieczuleniu miejscowym z marginesem 1–3 mm zdrowej skóry. Po potwierdzeniu czerniaka w badaniu histopatologicznym wykonuje się poszerzenie blizny z marginesem zależnym od grubości: 5 mm przy czerniaku in situ, 1 cm przy grubości do 2 mm i 2 cm przy grubszym [NIO 2024]. Biopsja wycinająca jest krótkim zabiegiem ambulatoryjnym, a o zakresie dalszej operacji lekarz decyduje, biorąc pod uwagę także ogólny stan zdrowia. Przed zabiegiem trzeba poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, zwłaszcza przeciwkrzepliwych i przeciwpłytkowych, i nie odstawiać ich ani nie zmieniać dawek samodzielnie. Czy i na jak długo któryś z nich trzeba odstawić, omawia się z lekarzem wykonującym zabieg oraz z lekarzem, który te leki przepisał [Cambridge University Hospitals NHS].

Gdy operacja jest trudna

Rozległa lentigo maligna na twarzy u osoby schorowanej to sytuacja, w której wybór leczenia bywa złożony. Polskie wytyczne dopuszczają samodzielną radioterapię o założeniu radykalnym właśnie w przypadku rozległej zmiany typu LMM [NIO 2024]. Inne metody stosowane, gdy wycięcie nie jest możliwe, i ich ograniczenia opisujemy w artykule o lentigo maligna, do którego link podaliśmy wyżej. Wybór metody zawsze należy do lekarza prowadzącego.

Immunoterapia i leczenie celowane w starszym wieku

W czerniaku zaawansowanym lub po wycięciu czerniaka z wysokim ryzykiem nawrotu stosuje się immunoterapię (leki anty-PD-1, czasem w połączeniu z anty-CTLA-4) oraz, przy mutacji BRAF, leczenie celowane. Sam wiek nie jest przeciwwskazaniem:

• w retrospektywnej analizie 254 chorych z przerzutowym czerniakiem leczonych lekami anty-PD-1/PD-L1 w latach 2009–2015 w dwóch ośrodkach mediana przeżycia całkowitego była podobna we wszystkich grupach wiekowych (np. 22,9 miesiąca przed 50. rokiem życia i 24,3 miesiąca po 75. roku życia), a częstość zapalenia jelita, wątroby i płuc nie różniła się między grupami [Betof i wsp. 2017],
• we francuskim badaniu 99 chorych po 75. roku życia (średni wiek 80 lat) odsetek odpowiedzi na pembrolizumab wyniósł 51,6%. Jednocześnie ciężkie działania niepożądane (stopień 3–4) wystąpiły u 24,2% leczonych pembrolizumabem, a leczenie przerwało 43,5% z nich; odsetki odpowiedzi na niwolumab (12,5%) i ipilimumab (17,3%) były w tej grupie znacznie niższe, a jeden chory leczony skojarzeniem dwóch leków zmarł z powodu powikłania leczenia [Ibrahim i wsp. 2018].

To badania obserwacyjne z pojedynczych ośrodków, a osoby najstarsze i najbardziej schorowane są w dużych badaniach klinicznych reprezentowane słabo. Dlatego wybór leczenia jest indywidualny. Polskie wytyczne, omawiając dobór leczenia systemowego w chorobie uogólnionej, wymieniają wśród czynników decydujących o terapii między innymi stan sprawności, choroby współistniejące i cel leczenia [NIO 2024]. Międzynarodowe Towarzystwo Onkologii Geriatrycznej zaleca u starszych chorych na nowotwory ocenę geriatryczną: sprawności w codziennych czynnościach, chorób współistniejących, funkcji poznawczych, nastroju, odżywienia i wsparcia społecznego. Pomaga ona przewidzieć ryzyko ciężkich powikłań leczenia [Wildiers i wsp. 2014]. Więcej o lekach i ich działaniach niepożądanych w artykule Immunoterapia czerniaka, a o finansowaniu przez NFZ w tekście Program lekowy w czerniaku.

Jak rodzina i opiekunowie mogą pomóc?

Najwięcej może zrobić osoba, która jest blisko na co dzień. Kilka konkretnych kroków:

1. Oglądajcie razem skórę regularnie, na przykład przy okazji kąpieli lub pielęgnacji. Amerykańska AAD zaleca regularne sprawdzanie skóry, ale nie podaje konkretnej częstotliwości [AAD]; ważniejsza jest regularność niż dokładny termin. Brytyjski NHS radzi, by miejsca, których nie widać, obejrzał partner lub znajomy [NHS].
2. Sprawdzajcie miejsca trudno dostępne: plecy, kark, skórę głowy (rozgarniając włosy), uszy, pośladki, tył nóg, podeszwy, przestrzenie między palcami i paznokcie [AAD]. U osoby leżącej dobrą okazją jest zmiana pozycji lub pielęgnacja.
3. Szukajcie zmiany, a nie diagnozy: nowej plamy lub guzka, zmiany, która rośnie, zmienia kolor, krwawi, swędzi, ma strup albo wyraźnie różni się od pozostałych [NHS; DermNet — Melanoma].
4. Zapisujcie, jak wyglądają wątpliwe zmiany. AAD proponuje prowadzenie mapy znamion, w której dokumentuje się wyniki samobadania [AAD]. Zdjęcia robione w tym samym świetle i z tej samej odległości to praktyczne uzupełnienie, a nie zalecenie wytycznych; ułatwiają zauważenie zmiany, ale nie zastępują badania lekarskiego.
5. Umówcie coroczne badanie znamion. Krajowy Rejestr Nowotworów zaleca coroczną dermatoskopię u lekarza [KRN 2023]. Przy wcześniejszym czerniaku, raku skóry lub wielu nietypowych zmianach lekarz może zalecić częstsze wizyty.
6. Zadbajcie o logistykę wizyty: dojazd, towarzystwo na badaniu, listę przyjmowanych leków i wyniki wcześniej usuniętych zmian. Obecność bliskiej osoby pomaga też zapamiętać zalecenia.

Ochrona przed słońcem ma sens w każdym wieku: kapelusz, odzież z długim rękawem i filtr na odsłonięte miejsca. O zasadach profilaktyki piszemy w artykule Profilaktyka czerniaka.

Czego nie robić, gdy zmiana na skórze seniora budzi wątpliwości?

• Nie zakładaj, że to „tylko brodawka starcza”. Nawet doświadczonym lekarzom zdarza się, że zmiana wyglądająca na brodawkę okazuje się czerniakiem [Izikson i wsp. 2002].
• Nie usuwaj zmiany budzącej podejrzenie u kosmetyczki, laserem, wymrażaniem ani domowymi sposobami. Podejrzaną zmianę trzeba wyciąć w całości i ocenić pod mikroskopem.
• Nie lecz jej ziołami ani maściami. Dlaczego to niebezpieczne, wyjaśniamy w artykule Zioła na czerniaka.
• Nie odkładaj wizyty z powodu wieku. Wycięcie małej zmiany w znieczuleniu miejscowym jest krótkim zabiegiem, a wczesne rozpoznanie zwykle oznacza prostsze leczenie.

Jak możemy pomóc?

W Twoich Znamionach zajmujemy się etapem, który najbardziej wpływa na rokowanie: wczesnym wykryciem i prawidłowym usunięciem zmiany.

• Badanie znamion. Podczas wideodermatoskopii lekarz ogląda całą skórę, także plecy, skórę głowy i stopy, ocenia zmiany w powiększeniu i zapisuje obraz tych, które wymagają obserwacji. Badanie kosztuje 480 zł. Bliska osoba może towarzyszyć seniorowi podczas wizyty.
• Usunięcie podejrzanej zmiany. Zmiany budzące podejrzenie czerniaka wycinamy chirurgicznie w znieczuleniu miejscowym i zawsze wysyłamy do badania histopatologicznego. Wynik w naszych ośrodkach jest zwykle gotowy po 14–21 dniach (dłużej, gdy potrzebne są dodatkowe barwienia). Ceny zabiegów znajdziesz w cenniku; dokładną wycenę lekarz podaje przed zabiegiem.
• Dalsze kroki po wyniku. Gdy wynik potwierdzi czerniaka, lekarz omawia dalsze postępowanie zgodnie z wytycznymi, a gdy to potrzebne, organizujemy konsultację onkologiczną. Dalszych kroków nie musisz organizować samodzielnie.

Podstawowe informacje o tym nowotworze zebraliśmy na stronie Czerniak — objawy, rozpoznanie i leczenie.

Najczęstsze pytania

Jak wygląda czerniak u osoby starszej?

Często inaczej niż typowy „brzydki pieprzyk”. U seniorów częściej spotyka się powoli powiększającą się, nieregularną brązową plamę na twarzy (lentigo maligna), szybko rosnący, twardy guzek, czasem różowy lub czerwony (czerniak guzkowy lub bezbarwnikowy), a także plamę na podeszwie, dłoni albo pasek pod paznokciem (czerniak akralny). Każdą nową, rosnącą lub zmieniającą się zmianę powinien obejrzeć lekarz w dermatoskopie.

Ile lat można żyć z czerniakiem złośliwym?

To zależy przede wszystkim od stopnia zaawansowania w chwili rozpoznania, a nie od samego wieku. Według polskich wytycznych pięcioletnie przeżycia wynoszą 70–95% we wczesnych postaciach, 30–70% przy zajęciu regionalnych węzłów chłonnych i 20–40% przy przerzutach odległych. W stopniu IA w dużej międzynarodowej analizie 98 na 100 osób nie zmarło z powodu czerniaka w ciągu 10 lat. U osób starszych rokowanie bywa nieco gorsze, m.in. dlatego, że czerniaki są u nich częściej grubsze i owrzodziałe.

Czego nie wolno robić przy czerniaku?

Nie należy odkładać wizyty z założeniem, że „w tym wieku to na pewno brodawka starcza”, ani usuwać zmiany laserem, wymrażaniem czy domowymi sposobami bez badania histopatologicznego. Nie wolno też samodzielnie drapać, przypalać ani ścinać zmiany ani leczyć jej ziołami. Podejrzaną zmianę wycina się w całości i wysyła do badania histopatologicznego, a po rozpoznaniu trzeba stawiać się na kontrole.

Ile się żyje po wycięciu czerniaka?

Po wycięciu cienkiego czerniaka rokowanie jest bardzo dobre: w stopniu IA 10-letnie przeżycie bez zgonu z powodu czerniaka wynosiło 98%. Przy grubszych, owrzodziałych czerniakach lub zajęciu węzłów chłonnych ryzyko nawrotu jest większe i potrzebne bywa leczenie uzupełniające. W starszym wieku na długość życia wpływają też inne choroby, dlatego lekarz ocenia rokowanie indywidualnie.

Po jakim czasie czerniak jest niebezpieczny?

Nie ma jednego terminu, bo czerniaki rosną w różnym tempie. W badaniu 404 chorych mediana szacowanego tempa wzrostu (grubość guza w stosunku do czasu od zauważenia zmiany, według wywiadu z chorym) wynosiła 0,12 mm na miesiąc dla czerniaka szerzącego się powierzchownie i 0,49 mm na miesiąc dla czerniaka guzkowego, a szybki wzrost częściej dotyczył osób po 70. roku życia. Lentigo maligna może za to przez wiele lat pozostawać płaską plamą. Dlatego zmiany, która rośnie lub się zmienia, nie warto obserwować samodzielnie miesiącami.

Czy osoba po 80. roku życia może dostać immunoterapię?

Tak, sam wiek nie wyklucza immunoterapii. W badaniach obserwacyjnych chorzy po 75. roku życia odpowiadali na leki anty-PD-1, a w jednej z analiz przeżycie oraz częstość zapalenia jelita, wątroby i płuc nie różniły się między grupami wiekowymi. Część starszych chorych ma jednak ciężkie działania niepożądane, dlatego onkolog bierze pod uwagę stan sprawności, choroby współistniejące i cel leczenia.

Podsumowanie

Czerniak u osoby starszej jest częsty, bo ryzyko zachorowania rośnie z wiekiem i w Polsce jest najwyższe u osób po 80. roku życia. U seniorów częściej rozwijają się odmiany, które nie wyglądają jak typowy czerniak: lentigo maligna na twarzy, czerniak guzkowy, akralny i bezbarwnikowy. Rozpoznanie opóźniają liczne brodawki łojotokowe i plamy starcze, niewidoczne plecy i stopy oraz samotne mieszkanie, dlatego czerniaki w tej grupie są przeciętnie grubsze, a rokowanie nieco gorsze. Wcześnie wykryty czerniak ma jednak bardzo dobre rokowanie w każdym wieku, a leczenie, od wycięcia w znieczuleniu miejscowym po immunoterapię, dobiera się do stanu zdrowia, nie do daty urodzenia. Najwięcej daje regularne oglądanie skóry z pomocą bliskiej osoby i coroczne badanie znamion u lekarza.

Zobacz również

• Czy czerniak jest groźny?
• Czerniak pod pachą