Plamy starcze — skąd się biorą, jak je usunąć i kiedy pokazać je lekarzowi

Brązowe, płaskie plamki na grzbietach dłoni, na policzkach, czole albo przedramionach pojawiają się zwykle po czterdziestce i z każdym rokiem jest ich więcej. Potocznie nazywa się je plamami starczymi, choć ich prawdziwą przyczyną nie jest wiek, tylko słońce. Plamy starcze są niegroźne, ale dla wielu osób stanowią problem estetyczny, a niektóre zmiany, które je przypominają, wymagają pilnej diagnostyki.

W tym artykule wyjaśniamy, skąd się biorą plamy starcze, jak je odróżnić od innych zmian, co mówią badania o kremach, witaminach i zabiegach oraz jak zapobiegać nowym plamom. O tym, jak odróżnić plamę posłoneczną od wczesnego czerniaka, piszemy szczegółowo w artykule plamy soczewicowate a czerniak.

Masz na skórze plamy, które się zmieniają albo wyglądają inaczej niż reszta? Umów badanie w jednym z naszych ośrodków:

• Warszawa - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Poznań - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Wrocław - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Kraków - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Szczecin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Gdańsk - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Lublin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Katowice - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków

Nie ma Twojego miasta na liście? Zmianę możesz wstępnie ocenić online — prześlij zdjęcie do analizy AI. To wstępna ocena w oczekiwaniu na wizytę, która nie zastępuje badania.

Plamy starcze w skrócie

• Co to jest: łagodne, płaskie, brązowe plamy na skórze narażonej na słońce. Lekarz nazwie je plamami soczewicowatymi słonecznymi (łac. lentigo solaris).
• Przyczyna: wieloletnie promieniowanie UV ze słońca, solarium lub niektórych naświetlań leczniczych, a nie sam wiek.
• Czy są groźne: nie, ale świadczą o uszkodzeniu skóry przez UV i wiążą się z większym ryzykiem czerniaka.
• Czy można je usunąć: tak. Najlepsze wyniki dają lasery i połączenia kilku metod. Kremy działają wolniej.
• Czy wracają: mogą, jeśli skóra nie jest chroniona przed słońcem.
• Kiedy do lekarza: gdy plama rośnie, ciemnieje nierównomiernie, ma kilka kolorów albo wygląda inaczej niż pozostałe. Także przed każdym leczeniem.

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Co to są plamy starcze?

Plama starcza to płaska, łagodna zmiana barwnikowa, która powstaje na skórze przez lata wystawianej na promieniowanie ultrafioletowe. W języku medycznym nazywa się ją plamą soczewicowatą słoneczną. DermNet wymienia też jej angielskie potoczne nazwy: „liver spots” (plamy wątrobowe), „age spots” (plamy starcze), „sun spots” (plamy słoneczne) i „senile freckles” (piegi starcze) [DermNet: Solar lentigo].

Wszystkie te określenia dotyczą tej samej zmiany. Dlatego odpowiedź na pytanie „plamy starcze czy słoneczne?” brzmi: to właściwie to samo, a druga nazwa lepiej oddaje przyczynę.

Plamy starcze są bardzo częste. U osób o jasnej skórze po 60. roku życia mogą występować nawet w 90% przypadków. Są też częste u osób pochodzenia azjatyckiego, u których pojawiają się głównie na twarzy [DermNet: Solar lentigo].

Skąd nazwa „plamy wątrobowe”?

To pozostałość dawnych przekonań. Plamy starcze nie mają związku z wątrobą i nie są objawem jej choroby. Wynikają z działania UV na skórę [DermNet: Solar lentigo]. Jeśli ktoś ma choroby wątroby, nie powinien szukać ich objawów w plamach na dłoniach, tylko w badaniach zleconych przez lekarza prowadzącego.

Jak wyglądają plamy starcze?

Typowa plama starcza ma kilka cech [DermNet: Solar lentigo]:

• miejsce: grzbiety dłoni, przedramiona, twarz, górna część tułowia, golenie, czyli okolice, które najczęściej widzą słońce,
• kształt: okrągły, owalny albo nieregularny, z wyraźną granicą od zdrowej skóry,
• kolor: od żółtawego, przez jasno- i ciemnobrązowy, po prawie czarny; pojedyncza plama ma zwykle jednolity odcień,
• wielkość: od kilku milimetrów do kilku centymetrów; sąsiednie plamy mogą się zlewać,
• powierzchnia: płaska albo minimalnie uniesiona, czasem lekko szorstka w dotyku,
• objawy: żadne; plama nie swędzi i nie boli.

Wokół plam starczych często widać inne oznaki starzenia skóry pod wpływem słońca, np. drobne wylewy podskórne na przedramionach albo białe, okrągłe plamki na goleniach [DermNet: Solar lentigo].

Czy plamy starcze są jaśniejsze zimą?

Nie, i to jedna z cech, które odróżniają je od piegów. Piegi wyraźnie bledną albo znikają zimą [DermNet: Ephelis]. Plama starcza utrzymuje się przez cały rok, choć latem może nieco ściemnieć [DermNet: Solar lentigo]. Jeśli więc „piegi” na dłoniach nie znikają po sezonie, najpewniej są to plamy soczewicowate.

Skąd się biorą plamy starcze?

Główną przyczyną jest przewlekła ekspozycja na promieniowanie UV ze słońca albo ze źródeł sztucznych, takich jak solarium czy fototerapia [DermNet: Solar lentigo]. Promieniowanie powoduje zmiany w komórkach skóry, przez które melanocyty wytwarzają więcej barwnika, a komórki naskórka dłużej go zatrzymują. Co ciekawe, liczba samych melanocytów pozostaje prawidłowa albo wzrasta tylko nieznacznie [DermNet: Solar lentigo].

Ryzyko plam starczych zwiększają [DermNet: Solar lentigo]:

• wiek, bo im dłużej żyjemy, tym większą dawkę UV zbiera skóra,
• jasna karnacja, czyli skóra, która łatwo się parzy i słabo opala,
• oparzenia słoneczne, po których plamy mogą pojawić się na uszkodzonej skórze,
• solarium i niektóre metody leczenia światłem, np. PUVA,
• predyspozycje genetyczne; część mutacji obserwowanych w plamach starczych występuje też w brodawkach łojotokowych, co sugeruje wspólne podłoże.

Czy plamy starcze pojawiają się tylko w starszym wieku?

Nie. Najczęściej widać je u osób w średnim i starszym wieku, bo odzwierciedlają sumę uszkodzeń słonecznych z całego życia. U dzieci poniżej 12 lat są rzadkie, ale mogą się pojawić po silnej ekspozycji na słońce [DermNet: Solar lentigo]. Ponieważ o ich powstaniu decyduje dawka UV, a nie metryka, pierwsze plamy mogą pojawić się wcześniej u osób, które dużo się opalały, często ulegały oparzeniom lub korzystały z solarium.

Plama starcza czy coś innego?

Nie każda brązowa plama na starzejącej się skórze jest plamą starczą. DermNet wymienia wiele zmian, od których trzeba ją odróżnić, w tym płaską brodawkę łojotokową, barwnikowe rogowacenie słoneczne, piegi, znamiona i czerniaka in situ [DermNet: Solar lentigo]. Poniższa tabela pokazuje najważniejsze różnice. Nie zastąpi jednak badania.

Plama starcza może z czasem przekształcić się w brodawkę łojotokową. DermNet opisuje taką przemianę jako jeden z możliwych kierunków jej rozwoju [DermNet: Solar lentigo]. Brodawki wypukłe można usunąć laserem CO2, o czym piszemy w artykule brodawki łojotokowe — czym są i jak je usunąć.

Niegroźna plama czy powód do wizyty u lekarza?

Sama plama starcza nie przechodzi w raka. Są jednak dwa powody, by nie lekceważyć plam na skórze [DermNet: Solar lentigo].

Po pierwsze, jest znacznikiem skumulowanej dawki UV. DermNet zalicza plamy soczewicowate słoneczne do niezależnych czynników ryzyka czerniaka. Osoba z licznymi plamami na dłoniach i twarzy ma za sobą dużo słońca, więc warto, by regularnie badała znamiona.

Po drugie, istnieje ryzyko pomyłki. Lentigo maligna, czyli czerniak ograniczony do naskórka, rozwija się na skórze uszkodzonej przez słońce, najczęściej na twarzy, nosie i policzkach. Na początku przypomina zwykłą plamę posłoneczną, ale z czasem staje się większa i bardziej nieregularna, a rośnie powoli, przez 5–20 lat lub dłużej [DermNet: Lentigo maligna]. Więcej przeczytasz w artykule o lentigo maligna.

Pokaż plamę lekarzowi, jeśli:

• jest nowa i szybko się powiększa,
• ma kilka kolorów, np. brąz z czernią, szarością, różem lub bielą,
• ma nierówne, postrzępione brzegi albo asymetryczny kształt,
• jedna część plamy zgrubiała, krwawi lub swędzi,
• wyraźnie różni się od pozostałych plam na Twojej skórze,
• planujesz ją rozjaśniać lub usuwać.

Ostatni punkt jest ważny. American Academy of Dermatology przestrzega, że rozjaśnianie zmiany, która okazuje się rakiem skóry, daje nowotworowi czas na wzrost. Dlatego zaleca badanie skóry przed rozpoczęciem jakiejkolwiek kuracji [AAD: Age spots].

Jak lekarz rozpoznaje plamy starcze?

Zwykle wystarczy obejrzenie skóry i dermatoskopia. W powiększeniu plama starcza ma charakterystyczny obraz: delikatną siateczkę barwnika, struktury przypominające odciski palców i wyraźne, jakby „nadgryzione” brzegi [DermNet: Solar lentigo].

Gdy obraz nie jest typowy, lekarz mówi o atypowej plamie soczewicowatej. Takiej zmiany nie da się z pewnością odróżnić od czerniaka in situ samym badaniem dermatoskopowym [DermNet: Atypical solar lentigo]. Wtedy pobiera się wycinek do badania histopatologicznego. Jeśli plama ma kilka wyraźnie różnych barw, wycinki pobiera się z każdego obszaru, bo w jednej plamie mogą współistnieć różne zmiany [DermNet: Solar lentigo].

W naszych ośrodkach lekarz ogląda plamy i znamiona w wideodermatoskopii, czyli badaniu z kamerą o dużym powiększeniu. Zdjęcia zapisane w systemie pozwalają porównać plamę podczas kolejnej wizyty i ocenić, czy się zmienia.

Jak usunąć plamy starcze? Przegląd metod

Plamy starcze są łagodne, więc nie wymagają leczenia. Usuwa się je, gdy przeszkadzają ze względów estetycznych [DermNet: Solar lentigo]. Metod jest wiele i różnią się skutecznością.

Najlepszym podsumowaniem jest przegląd systematyczny z 2023 roku, który objął 48 badań i 1763 pacjentów. Całkowite ustąpienie plam uzyskano [Mukovozov i wsp. 2023]:

Autorzy podkreślają, że badania były bardzo zróżnicowane, więc liczby należy traktować orientacyjnie. Wniosek jest jednak wyraźny: najlepiej działają lasery i połączenia kilku metod, a krioterapia wypada słabiej, niż dawniej sądzono [Mukovozov i wsp. 2023].

Kremy na receptę

Tretynoina, pochodna witaminy A, to jeden z najlepiej przebadanych kremów na plamy starcze. W randomizowanym badaniu z podwójnie ślepą próbą krem z 0,1% tretynoiną stosowany codziennie przez 10 miesięcy rozjaśnił plamy na twarzy u 83% osób, wobec 29% w grupie placebo. Plamy, które zniknęły, nie wróciły przez kolejne pół roku [Rafal i wsp. 1992]. Ceną jest podrażnienie: zaczerwienienie i łuszczenie skóry to częsty efekt uboczny retinoidów.

Hydrochinon hamuje wytwarzanie barwnika w naskórku. Stosuje się go w stężeniu 1–5%, zwykle przez 3 miesiące, często w połączeniu z retinoidem. W wielu krajach jest dostępny tylko na receptę. Nie nakłada się go w okolicy oczu i ust, a przy dłuższym stosowaniu wysokich stężeń może wywołać trwałe przebarwienia [DermNet: Hydroquinone]. Dlatego o kuracji powinien decydować lekarz.

Kosmetyki z apteki i drogerii — co ma sens?

Na półkach znajdziesz dziesiątki serum i kremów „na przebarwienia”. Większość z nich zawiera kilka składników o udokumentowanym, choć umiarkowanym działaniu:

• niacynamid (witamina B3) utrudnia przekazywanie barwnika z melanocytów do komórek naskórka. W badaniu klinicznym krem z 5% niacynamidem po 4 tygodniach zmniejszył przebarwienia na twarzy bardziej niż sam krem bazowy [Hakozaki i wsp. 2002],
• witamina C i jej pochodne zmniejszają wytwarzanie melaniny w hodowlach komórkowych i na skórze, prawdopodobnie przez zakłócanie pracy tyrozynazy, kluczowego enzymu tego procesu. Autorzy przeglądu zaznaczają jednak, że skuteczność witaminy C nakładanej na skórę wciąż jest słabo poznana [Pullar i wsp. 2017],
• retinol i inne słabsze pochodne witaminy A działają podobnie jak tretynoina, ale łagodniej i wolniej,
• kwasy złuszczające przyspieszają odnowę naskórka.

AAD zwraca uwagę, że kremy wymagają systematyczności: trzeba je nakładać raz lub dwa razy dziennie przez tygodnie albo miesiące, a z ogromnej oferty trudno samemu wybrać coś skutecznego [AAD: Age spots]. Kosmetyk może spłycić kolor plamy, ale rzadko usuwa ją całkowicie.

Jaka witamina na plamy starcze?

Gdy w wyszukiwarce pojawia się pytanie o witaminę na plamy starcze, chodzi zwykle o trzy związki: pochodne witaminy A (retinoidy), witaminę C i witaminę B3 (niacynamid). Wszystkie badania, które opisaliśmy wyżej, dotyczą preparatów nakładanych na skórę. Nie ma dobrych dowodów, że tabletki z witaminami usuwają plamy starcze. W dużym randomizowanym badaniu z Australii suplementacja beta-karotenu nie spowolniła starzenia się skóry, w przeciwieństwie do codziennego stosowania kremu z filtrem [Hughes i wsp. 2013].

Domowe sposoby na plamy starcze

Popularne porady to przecieranie plam sokiem z cytryny, octem, wodą utlenioną albo okładami z warzyw. Nie ma badań, które potwierdzałyby ich skuteczność wobec plam soczewicowatych. Niektóre mogą zaszkodzić. Sok z limonki i niektórych innych cytrusów, np. bergamoty, w połączeniu ze słońcem wywołuje reakcję fototoksyczną skóry: zaczerwienienie, pęcherze, a potem przebarwienia, które utrzymują się nawet latami [DermNet: Phytophotodermatitis]. Zamiast jednej plamy można więc dorobić się kilku nowych.

Jedyny „domowy sposób” o udowodnionym działaniu to ochrona przed słońcem. Według DermNet zmniejsza ryzyko nowych plam i może nieco rozjaśnić istniejące [DermNet: Solar lentigo].

Profesjonalne zabiegi na plamy starcze

• Lasery działające na barwnik, np. laser Nd:YAG z podwojoną częstotliwością. W porównawczym badaniu z randomizacją taki laser najskuteczniej rozjaśnił plamy na dłoniach i dawał najmniej działań niepożądanych, a 25 z 27 pacjentów wolało laser od krioterapii [Todd i wsp. 2000]. AAD podaje, że często wystarczają jeden lub dwa zabiegi, a efekt utrzymuje się dłużej niż po kremach. Po zabiegu mogą wystąpić strupki albo przejściowe ściemnienie plamy [AAD: Age spots].
• Krioterapia, czyli wymrażanie ciekłym azotem. Zabieg jest krótki, ale bywa bolesny, a po nim może powstać pęcherz. Rzadziej zdarzają się trwałe skutki: przebarwienie, odbarwienie skóry wokół lub blizna [AAD: Age spots].
• Peelingi chemiczne i mikrodermabrazja. W badaniu przytoczonym przez AAD mikrodermabrazja co dwa tygodnie przez 16 tygodni usunęła plamy u około 40% pacjentów, a w połączeniu z peelingiem u połowy [AAD: Age spots].
• Intensywne światło pulsacyjne (IPL) jest wymieniane wśród metod fizycznych przez DermNet [DermNet: Solar lentigo].

Każda metoda niszcząca barwnik może zostawić jaśniejszy lub ciemniejszy ślad, przejściowy albo trwały [DermNet: Solar lentigo]. Dlatego wybór metody i termin zabiegu warto ustalić z lekarzem, który oceni karnację, liczbę plam i ich położenie.

A laser CO2?

Laser CO2 odparowuje tkankę i najlepiej sprawdza się przy zmianach wypukłych. Do płaskich plam częściej wybiera się lasery działające na barwnik. Różnice między nimi omawiamy w artykule laserowe usuwanie przebarwień. W większości naszych ośrodków laserem CO2 usuwamy łagodne zmiany wypukłe, np. brodawki łojotokowe, które często bierze się za „plamy starcze”. Zanim zdecydujesz o metodzie, lekarz oceni, czym jest zmiana. Ceny znajdziesz w cenniku.

Plamy starcze — jak zapobiegać i czy wracają?

Plamy usunięte zabiegiem mogą wrócić, a obok nich pojawiają się nowe, jeśli skóra nadal dostaje dużo UV. AAD podkreśla, że bez ochrony przed słońcem efekt każdej metody jest nietrwały [AAD: Age spots]. DermNet zaleca rygorystyczną fotoprotekcję po leczeniu właśnie po to, by zapobiec nawrotom [DermNet: Solar lentigo].

Co realnie pomaga:

• krem z filtrem o szerokim spektrum (UVA i UVB) i SPF co najmniej 30, nakładany na twarz i grzbiety dłoni codziennie, gdy indeks UV wynosi 3 lub więcej [AAD: Age spots; DermNet: Sun protection],
• odpowiednia ilość kremu i ponowne nakładanie po myciu rąk, bo to dłonie najszybciej tracą ochronę,
• kapelusz z szerokim rondem, okulary przeciwsłoneczne i ubrania z długim rękawem w słoneczne dni [AAD: Age spots],
• rezygnacja z solarium, które samo w sobie jest przyczyną plam [DermNet: Solar lentigo].

Codzienny filtr ma też szerszy sens. W randomizowanym badaniu z Australii osoby nakładające krem z filtrem codziennie przez 4,5 roku nie wykazały mierzalnego przyrostu starzenia się skóry, a w porównaniu z grupą stosującą filtr okazjonalnie ich skóra starzała się o 24% wolniej [Hughes i wsp. 2013].

Ochrona przed słońcem nie oznacza unikania światła dziennego. Chodzi o to, by nie dopuszczać do oparzeń i nie „zbierać” niepotrzebnej dawki UV na skórze dłoni i twarzy, które są wystawione na słońce przez cały rok.

Najczęściej zadawane pytania

Jak zlikwidować plamy starcze?

Najskuteczniej działają zabiegi: lasery działające na barwnik, krioterapia, peelingi chemiczne, a najlepiej ich połączenia. W przeglądzie systematycznym całkowite ustąpienie plam uzyskano u 65% leczonych metodami łączonymi i u 43% leczonych laserem. Kremy na receptę, np. z tretynoiną, rozjaśniają plamy wolniej, w ciągu miesięcy. Przed każdym leczeniem plamę powinien obejrzeć lekarz, bo podobnie może wyglądać wczesny czerniak.

Jaka witamina likwiduje plamy starcze?

Żadna witamina nie usuwa plam starczych całkowicie. Najlepiej udokumentowana jest pochodna witaminy A, tretynoina na receptę, która w badaniu rozjaśniła plamy na twarzy u 83% osób po 10 miesiącach. Niacynamid (forma witaminy B3) i witamina C w kosmetykach mogą zmniejszać przebarwienia, ale ich efekt jest słabszy. Liczą się preparaty nakładane na skórę, a nie tabletki.

O czym świadczą plamy starcze?

O wieloletnim działaniu promieniowania UV na skórę, a nie o chorobie wątroby, jak sugeruje dawna nazwa „plamy wątrobowe”. Plamy starcze są łagodne, ale według DermNet stanowią niezależny czynnik ryzyka czerniaka. Osoba z licznymi plamami powinna regularnie oglądać skórę i badać znamiona.

Co można kupić w aptece na plamy starcze?

Bez recepty dostępne są kosmetyki z niacynamidem, witaminą C, retinolem lub kwasami, a także kremy z filtrem SPF 30 lub wyższym o szerokim spektrum, które chronią przed ciemnieniem plam i powstawaniem nowych. Silniejsze preparaty, np. z tretynoiną lub hydrochinonem, wymagają recepty. Amerykańska Akademia Dermatologii (AAD) radzi, by przed kuracją pokazać plamę lekarzowi.

Czy plama starcza może zamienić się w raka?

Typowa plama starcza pozostaje łagodna przez całe życie. Problemem jest pomyłka: lentigo maligna, czyli wczesny czerniak w obrębie naskórka, na początku wygląda jak zwykła plama posłoneczna. Plama, która rośnie, ma kilka kolorów, nierówne brzegi albo wyraźnie różni się od pozostałych, wymaga badania dermatoskopowego.

Podsumowanie

Plamy starcze to łagodne plamy soczewicowate słoneczne, które powstają po latach ekspozycji na UV, najczęściej na dłoniach, twarzy i przedramionach. Nie mają związku z wątrobą i nie przechodzą w raka, ale świadczą o dużej dawce słońca i wiążą się z większym ryzykiem czerniaka. Najlepsze efekty usuwania dają lasery działające na barwnik i metody łączone; kremy z tretynoiną, niacynamidem czy witaminą C rozjaśniają plamy wolniej i słabiej, a domowe sposoby mogą zaszkodzić. Bez codziennej ochrony przed słońcem plamy wracają. Przed każdym leczeniem warto pokazać plamę lekarzowi, bo wczesny czerniak typu lentigo maligna potrafi wyglądać jak zwykła plama starcza.

Zobacz również:

Plama starcza czy coś więcej? Lekarz obejrzy ją w wideodermatoskopii, zanim zaczniesz ją usuwać

Umów się

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Plamy soczewicowate a czerniak — jak odróżnić plamę starczą od lentigo maligna
• Lentigo maligna — czerniak, który udaje plamę
• Laserowe usuwanie przebarwień
• Brodawki łojotokowe — czym są i jak je usunąć
• Rogowacenie słoneczne — zmiana przedrakowa
• Piegi — skąd się biorą i czy są groźne
• Plamy soczewicowate — rodzaje i czy są groźne
• Brązowe plamy na skórze — przyczyny i kiedy niepokoić
• Zmiany skórne u osób starszych — które są niegroźne