Terapia fotodynamiczna (PDT) w rogowaceniu słonecznym i raku podstawnokomórkowym

Terapia fotodynamiczna, w skrócie PDT (z ang. photodynamic therapy), to sposób leczenia niektórych zmian przedrakowych i powierzchownych raków skóry bez użycia skalpela. Lekarz nakłada na skórę krem, który gromadzi się w nieprawidłowych komórkach, a następnie naświetla ten obszar światłem. Zmienione komórki giną, a zdrowa skóra wokół pozostaje w dużej mierze nienaruszona.

PDT stosuje się przede wszystkim w rogowaceniu słonecznym, chorobie Bowena i powierzchownym raku podstawnokomórkowym. W tym artykule wyjaśniamy, jak działa, jak przebiega zabieg, jak skuteczna jest w porównaniu z innymi metodami i kiedy lepiej wybrać coś innego. Jedno zastrzeżenie na początek: PDT nie leczy czerniaka. Każda zmiana barwnikowa, która budzi wątpliwości, wymaga najpierw oceny lekarza i zwykle wycięcia.

Zanim zapadnie decyzja o leczeniu, zmianę musi obejrzeć lekarz. Umów badanie skóry w jednym z naszych ośrodków:

• Warszawa - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Poznań - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Wrocław - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Kraków - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Szczecin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Gdańsk - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Lublin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Katowice - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków

Nie ma Twojego miasta na liście? Zmianę możesz wstępnie ocenić online — prześlij zdjęcie do analizy AI. To wstępna ocena w oczekiwaniu na wizytę, która nie zastępuje badania.

Jak działa terapia fotodynamiczna?

Do zabiegu potrzebne są trzy składniki: substancja fotouczulająca, światło o odpowiedniej długości fali i tlen obecny w tkankach.

1. Na skórę nakłada się krem lub żel z kwasem aminolewulinowym (ALA) albo jego estrem metylowym (MAL). Same w sobie nie są aktywne.
2. Komórki, które dzielą się szybko i nieprawidłowo, pobierają te związki chętniej niż zdrowe. W ich wnętrzu powstaje z nich protoporfiryna IX, naturalny barwnik światłoczuły.
3. Gdy na skórę pada światło, najczęściej czerwone lub dzienne, protoporfiryna pochłania jego energię i przekazuje ją tlenowi. Powstają reaktywne formy tlenu, które niszczą komórkę od środka.

Ponieważ barwnik gromadzi się głównie w zmienionych komórkach, efekt jest w dużej mierze wybiórczy. To dlatego po PDT skóra goi się zwykle bez blizny. Ta sama cecha wyznacza jednak ograniczenie metody. Światło i krem docierają tylko na niewielką głębokość, więc PDT działa na zmiany cienkie i powierzchowne. Na guzy grube i głęboko naciekające jest za słaba.

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Kiedy stosuje się PDT? Wskazania

Europejskie wytyczne wymieniają jako główne wskazania onkologiczne [Morton i wsp., EDF 2019]:

• rogowacenie słoneczne, szczególnie liczne zmiany na twarzy i skórze głowy, czyli leczenie całego pola kancerogenezy,
• chorobę Bowena, czyli raka kolczystokomórkowego in situ, zwłaszcza w miejscach o słabym gojeniu, jak podudzia,
• powierzchownego raka podstawnokomórkowego,
• w wybranych przypadkach cienkiego guzkowego raka podstawnokomórkowego, gdy zabieg chirurgiczny jest z jakiegoś powodu niekorzystny.

Czym jest rogowacenie słoneczne i jak wygląda, opisaliśmy w artykule Rogowacenie słoneczne — zmiana przedrakowa. O raku podstawnokomórkowym przeczytasz na stronie Rak podstawnokomórkowy.

Jak wyglądają te zmiany? Powierzchowny rak podstawnokomórkowy to zwykle płaska, różowa lub czerwona plama o nieregularnym kształcie, czasem z delikatnym, perłowym brzegiem i drobnym łuszczeniem. Najczęściej pojawia się na tułowiu i kończynach. Choroba Bowena to wyraźnie odgraniczona, czerwona, łuszcząca się tarcza, często na podudziach lub na twarzy. Obie łatwo pomylić z wypryskiem albo łuszczycą. Sygnałem ostrzegawczym jest plama, która nie ustępuje mimo kremów przez wiele tygodni.

Kiedy PDT nie jest dobrym wyborem

• czerniak i każda podejrzana zmiana barwnikowa: tu obowiązuje wycięcie i badanie histopatologiczne,
• inwazyjny rak kolczystokomórkowy: ze względu na ryzyko przerzutów leczy się go chirurgicznie,
• naciekający i twardzinopodobny rak podstawnokomórkowy: rośnie głęboko i ma niewyraźne granice,
• grube, przerostowe zmiany, do których światło nie dotrze,
• porfirie, uczulenie na składniki preparatu oraz inne przeciwwskazania, o które lekarz zapyta w wywiadzie.

Dlatego przed PDT raka podstawnokomórkowego potrzebne jest pewne rozpoznanie. Zwykle opiera się ono na dermatoskopii, a często także na wycinku do badania histopatologicznego. Jak wygląda biopsja i jak czytać wynik, opisaliśmy w artykule o biopsji i wyniku histopatologicznym.

Czerwona, łuszcząca się plama, która nie znika?

Może to być wyprysk, ale też powierzchowny rak podstawnokomórkowy albo choroba Bowena. Lekarz oceni ją w dermatoskopie i zaproponuje dalsze kroki.

Umów się

Jak przebiega zabieg?

Przebieg zależy od rodzaju PDT. Najczęściej stosuje się dwie odmiany.

PDT klasyczna, z lampą

1. Przygotowanie skóry: lekarz oczyszcza obszar i delikatnie usuwa łuski, a przy raku podstawnokomórkowym zdrapuje powierzchnię zmiany. Dzięki temu krem lepiej wnika.
2. Nałożenie kremu na zmianę z niewielkim marginesem skóry i przykrycie jej nieprzepuszczalnym opatrunkiem, który chroni przed światłem.
3. Oczekiwanie zwykle około trzech godzin. W tym czasie w zmienionych komórkach gromadzi się protoporfiryna.
4. Naświetlanie lampą o czerwonym świetle, trwające kilka do kilkunastu minut.
5. Opatrunek i ochrona przed światłem leczonego miejsca przez resztę dnia.

W rogowaceniu słonecznym często wystarcza jedna sesja, a po około trzech miesiącach lekarz ocenia efekt i ewentualnie ją powtarza. W powierzchownym raku podstawnokomórkowym i chorobie Bowena zwykle wykonuje się dwie sesje w odstępie około tygodnia [Morton i wsp., EDF 2019].

PDT dzienna (daylight PDT)

Ta odmiana jest przeznaczona dla rogowacenia słonecznego, zwłaszcza cienkich zmian na twarzy i skórze głowy. Po nałożeniu kremu i filtra przeciwsłonecznego bez składników mineralnych pacjent przebywa około dwóch godzin na zewnątrz, w świetle dziennym. W Polsce jest to możliwe mniej więcej od wiosny do jesieni, w odpowiednich warunkach pogodowych.

Największą zaletą PDT dziennej jest znacznie mniejszy ból, bo światło działa słabiej, ale dłużej. W badaniach klinicznych w cienkich rogowaceniach okazała się równie skuteczna jak klasyczna [Wiegell i wsp., BJD 2012]. Nie stosuje się jej w leczeniu raka podstawnokomórkowego.

Co czujesz w trakcie i po zabiegu?

W trakcie naświetlania większość osób odczuwa pieczenie, kłucie lub uczucie gorąca. Jest najsilniejsze w pierwszych minutach i zwykle słabnie pod koniec. Silniej bolą rozległe obszary oraz skóra głowy i twarzy. Lekarz może chłodzić skórę strumieniem powietrza, robić przerwy w naświetlaniu lub zastosować znieczulenie.

Po zabiegu, przez kilka dni, można się spodziewać:

• zaczerwienienia i obrzęku, zwłaszcza wokół oczu, jeśli leczono czoło,
• pieczenia i uczucia napięcia skóry,
• łuszczenia i strupków,
• rzadziej przejściowego przebarwienia lub odbarwienia.

Skóra goi się zwykle w ciągu jednego do dwóch tygodni. Przez pierwsze 48 godzin leczone miejsce powinno być chronione przed światłem, a potem przed słońcem przez cały okres gojenia. Krem z filtrem, kapelusz i unikanie opalania są po PDT obowiązkowe. Jak dobrać filtr, piszemy w artykule Krem z filtrem — jak wybrać.

Jak skuteczna jest PDT?

W powierzchownym raku podstawnokomórkowym

Najważniejsze porównanie przeprowadzono w Holandii. Pacjentów z powierzchownym rakiem podstawnokomórkowym leczono PDT z MAL, imikwimodem albo 5-fluorouracylem w kremie i obserwowano latami. Odsetek pacjentów bez nawrotu wyglądał tak:

Źródła: Arits i wsp., Lancet Oncology 2013; Jansen i wsp., Journal of Investigative Dermatology 2018.

Wniosek: w tym badaniu PDT wypadła słabiej niż imikwimod, ale nadal pozwoliła trwale wyleczyć większość pacjentów. Ma przy tym dwie przewagi. To jeden lub dwa zabiegi w gabinecie zamiast kilku tygodni codziennego smarowania, a efekt kosmetyczny jest zwykle bardzo dobry. Warto też pamiętać, że przy większości raków podstawnokomórkowych, zwłaszcza guzkowych i naciekających, podstawą jest nadal wycięcie chirurgiczne z kontrolą marginesów [Peris i wsp., EADO]. Metody miejscowe, w tym PDT, dotyczą wybranych, powierzchownych postaci.

Co się dzieje, gdy raka podstawnokomórkowego się nie leczy, opisaliśmy w artykule Nieleczony rak podstawnokomórkowy — rozwój.

W rogowaceniu słonecznym

W rogowaceniu PDT daje wysoki odsetek wygojonych zmian i bardzo dobry efekt kosmetyczny. W badaniu porównującym cztery metody leczenia rozległych zmian na głowie najskuteczniejszy okazał się jednak 5-fluorouracyl w kremie. Po roku sukces leczenia osiągnęło 74,7% pacjentów leczonych fluorouracylem i 37,7% leczonych PDT z MAL [Jansen i wsp., NEJM 2019]. Wyniki zależą od schematu PDT, przygotowania skóry i rodzaju zmian. W praktyce wybór metody to kompromis między skutecznością, znoszeniem odczynu, czasem leczenia i wyglądem skóry po leczeniu.

PDT a inne metody: jak wybrać?

Dobór metody zależy od rozpoznania, liczby i miejsca zmian, wieku, chorób współistniejących i Twoich preferencji. Decyzję podejmuje lekarz po obejrzeniu skóry. Pierwszym krokiem jest zawsze pewne rozpoznanie: co to za zmiana, jak jest gruba i czy nie wymaga wycięcia.

Jak przygotować się do PDT?

• Poinformuj lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach i ziołach. Część z nich, na przykład niektóre antybiotyki czy dziurawiec, uwrażliwia skórę na światło.
• Powiedz o uczuleniach, także pokarmowych. Niektóre preparaty zawierają oleje roślinne, na przykład olej arachidowy.
• Na kilka dni przed zabiegiem unikaj opalania, solarium i samoopalaczy na leczonym obszarze.
• Zaplanuj dzień zabiegu tak, by wrócić do domu bez długiego przebywania na słońcu, i zabierz nakrycie głowy.
• Jeśli masz skłonność do opryszczki, a leczony jest obszar wokół ust, powiedz o tym lekarzowi.

Najczęstsze pytania

Czy terapia fotodynamiczna boli?

Podczas naświetlania większość pacjentów odczuwa pieczenie lub kłucie, najsilniejsze w pierwszych minutach. Nasilenie zależy od wielkości obszaru i miejsca, na przykład skóra głowy i twarz są wrażliwsze. Pomaga chłodzenie powietrzem, przerwy w naświetlaniu, a przy rogowaceniu także odmiana dzienna PDT, która jest wyraźnie mniej bolesna.

Czy PDT można stosować przy czerniaku?

Nie. Terapia fotodynamiczna nie jest metodą leczenia czerniaka ani podejrzanych znamion barwnikowych. Zmianę podejrzaną o czerniaka trzeba wyciąć i zbadać histopatologicznie.

Czy po PDT zostaje blizna?

Zwykle nie. Po zabiegu skóra jest zaczerwieniona, może się łuszczyć i pokrywać strupkami, ale goi się najczęściej bez blizny. Dobry efekt kosmetyczny to jedna z głównych zalet tej metody, szczególnie na twarzy.

Ile zabiegów PDT potrzeba?

W rogowaceniu słonecznym często wystarcza jeden zabieg, powtarzany po około trzech miesiącach, jeśli część zmian się utrzymuje. W powierzchownym raku podstawnokomórkowym i chorobie Bowena zwykle wykonuje się dwie sesje w odstępie około tygodnia. Ostateczny schemat ustala lekarz.

Czy PDT jest lepsza od wycięcia raka podstawnokomórkowego?

Nie jest lepsza pod względem skuteczności, a przy większości postaci raka podstawnokomórkowego podstawą pozostaje zabieg chirurgiczny. PDT ma sens przy zmianach powierzchownych, licznych lub położonych tam, gdzie liczy się efekt kosmetyczny, oraz u osób, które nie mogą przejść operacji.

Podsumowanie

Terapia fotodynamiczna łączy krem uwrażliwiający na światło z naświetlaniem i niszczy nieprawidłowe komórki w naskórku. Sprawdza się w rogowaceniu słonecznym, chorobie Bowena i powierzchownym raku podstawnokomórkowym, zwłaszcza gdy zmian jest dużo albo leżą na twarzy. Zwykle goi się bez blizny, ale w trakcie bywa bolesna. W raku podstawnokomórkowym jest nieco mniej skuteczna niż imikwimod czy zabieg chirurgiczny. Nie leczy czerniaka ani głębokich guzów. Zanim ktokolwiek zaproponuje PDT, zmianę musi obejrzeć lekarz i ustalić, czym dokładnie jest.

Zobacz również:

Pierwszy krok to rozpoznanie. Umów badanie skóry w dermatoskopie

Umów się

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Rogowacenie słoneczne — zmiana przedrakowa
• Jak wygląda rak podstawnokomórkowy — zdjęcia
• Rak kolczystokomórkowy skóry — zdjęcia i objawy
• Rak podstawnokomórkowy
• Konsultacje onkologiczne — nowotwory skóry
• Rak podstawnokomórkowy — opis jednostki chorobowej w serwisie medify.me