Rak podstawnokomórkowy powieki — jak wygląda, czy jest groźny i jak się go leczy

Mała, perłowa grudka pod okiem albo ranka przy rzęsach, która od tygodni nie chce się zagoić, łatwo uchodzi za drobiazg. Tymczasem rak podstawnokomórkowy to najczęstszy nowotwór złośliwy powiek, odpowiedzialny za ponad 90% nowotworów złośliwych w tej okolicy [EyeWiki: BCC]. Dla życia zwykle nie jest groźny, ale powieka to wyjątkowe miejsce: skóra jest tu bardzo cienka, tuż obok leży gałka oczna, drogi łzowe i oczodół, a każdy milimetr tkanki jest potrzebny do prawidłowego zamykania oka.

W tym artykule opisujemy, jak wygląda rak podstawnokomórkowy na powiece i pod okiem, z czym bywa mylony, dlaczego okolicę oka traktuje się jako miejsce wysokiego ryzyka, jak przebiega diagnostyka i leczenie oraz jakie jest rokowanie. Ogólne informacje o tym nowotworze i galerię zdjęć z innych okolic znajdziesz w artykule Rak podstawnokomórkowy — zdjęcia, objawy, leczenie oraz na stronie Rak podstawnokomórkowy.

Rak podstawnokomórkowy powieki w skrócie

• Co to jest: nowotwór złośliwy z komórek warstwy podstawnej naskórka, wywołany głównie uszkodzeniem skóry przez promieniowanie UV [EyeWiki: BCC].
• Gdzie powstaje: najczęściej na dolnej powiece, a w drugiej kolejności w kąciku oka przy nosie [Cook i Bartley 1999; EyeWiki: BCC].
• Jak wygląda: perłowy guzek z naczyniami, owrzodzenie z wałowatym brzegiem, niegojący się strupek albo bliznowate zgrubienie, często z utratą rzęs [EyeWiki: BCC].
• Czy jest groźny: rzadko dla życia, ale wrastając w tkanki może zniszczyć powiekę i zagrozić oku [EyeWiki: BCC].
• Leczenie: przede wszystkim wycięcie z kontrolą marginesów, w okolicy oka najlepiej metodą mikrograficzną lub z badaniem śródoperacyjnym [Peris i wsp. 2023; EyeWiki: BCC].
• Rokowanie: bardzo dobre przy wczesnym, doszczętnym leczeniu; nawroty dotyczą głównie guzów wcześniej nawracających [Malhotra i wsp. 2004].

Ocena zmiany skórnej

Niepokoi Cię zmiana na skórze? Lekarz oceni ją w dermatoskopii

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów ocenę zmiany

Gdzie na powiece pojawia się rak podstawnokomórkowy?

Rozmieszczenie tego nowotworu wokół oka nie jest przypadkowe. Najwięcej światła słonecznego pada na dolną powiekę, dlatego to tam rak podstawnokomórkowy powstaje najczęściej, a na drugim miejscu jest przyśrodkowy kącik oka, czyli okolica przy nasadzie nosa [EyeWiki: BCC].

Dobrze widać to w danych z badań:

• W populacyjnym badaniu z Minnesoty, obejmującym wszystkie nowotwory złośliwe powiek rozpoznane w ciągu 15 lat, 48,9% guzów leżało na dolnej powiece, a 27,6% w okolicy kącika przyśrodkowego. Rakami podstawnokomórkowymi było 90,8% z nich [Cook i Bartley 1999].
• W australijskiej serii 819 chorych operowanych z powodu raka podstawnokomórkowego okolicy oka 54% guzów było na dolnej powiece, 41% w kąciku przyśrodkowym, a tylko 5% na górnej powiece [Malhotra i wsp. 2004].

Pytanie o „raka pod okiem” najczęściej dotyczy więc właśnie dolnej powieki i skóry tuż poniżej rzęs. Rak podstawnokomórkowy na górnej powiece jest rzadki, ale się zdarza.

Zdjęcia w internecie nie zastąpią badania

U nas znamię ogląda lekarz — wideodermatoskopem, podczas jednej wizyty.

Umów się

Jak wygląda rak podstawnokomórkowy powieki?

Wczesny guz bywa bardzo mały i nie boli, dlatego bywa zauważony późno. Najczęstsze postacie to:

• Guzek perłowy. Lekko wyniosły, błyszczący guzek w kolorze skóry lub różowawy, z cienkimi, rozgałęzionymi naczyniami na powierzchni [DermNet: BCC].
• Guzek z owrzodzeniem. Z czasem środek guzka może się zapadać, owrzodzić i pokrywać strupem, a brzegi tworzą charakterystyczny wałek [DermNet: BCC].
• Niegojąca się ranka. Strupek, który odpada, krwawi i tworzy się na nowo w tym samym miejscu, przez tygodnie i miesiące.
• Postać twardzinopodobna. Płaska, woskowa, bliznowata zmiana o niewyraźnych granicach. Jest podstępna, bo wygląda niewinnie, a pod powierzchnią szerzy się szeroko i głęboko [DermNet: BCC; EyeWiki: BCC].

Przy powiece ważne są też objawy, które nie dotyczą samej skóry. Opracowanie Amerykańskiej Akademii Okulistyki zwraca uwagę na wypadanie rzęs w jednym miejscu, zniekształcenie brzegu powieki lub jej nieprawidłowe ułożenie, owrzodzenie, krwawienie, strupy, a także drętwienie lub mrowienie skóry [EyeWiki: BCC]. Zmiana może jednak nie dawać żadnych dolegliwości.

Nie publikujemy zdjęć pacjentów z rakiem powieki. Zdjęcia w internecie mogą pomóc zrozumieć opis, ale nie pozwalają ocenić własnej zmiany. Przy guzku na powiece, który rośnie lub się nie goi, ocenę zostaw lekarzowi.

Z czym można pomylić raka podstawnokomórkowego powieki?

Na powiekach pojawia się wiele zmian łagodnych, które z daleka wyglądają podobnie. Lista chorób, z którymi różnicuje się raka podstawnokomórkowego powieki, obejmuje między innymi [EyeWiki: BCC]:

• gradówkę (chalazion), czyli przewlekły stan zapalny gruczołu w powiece,
• zapalenie brzegów powiek,
• kępki żółte, opisane w artykule Kępki żółte na powiekach,
• brodawczaki (do łagodnych guzków powieki należą też włókniaki, opisane w artykule Włókniak na powiece),
• brodawki łojotokowe, znamiona barwnikowe, torbiele i rozrost gruczołów łojowych,
• rogowacenie słoneczne.

Na tej samej liście są też inne nowotwory złośliwe: rak kolczystokomórkowy, czerniak, rak z komórek Merkla, chłoniak i rak z gruczołów łojowych [EyeWiki: BCC]. Ten ostatni jest szczególnie zdradliwy, bo we wczesnym stadium przypomina gradówkę lub stan zapalny powieki, co często opóźnia rozpoznanie [NIO Raki skóry 2024]. Dlatego „gradówka”, która nie ustępuje albo wraca w tym samym miejscu, powinna zostać zbadana, a w razie wątpliwości pobiera się wycinek.

Czy rak podstawnokomórkowy powieki jest groźny?

Rak podstawnokomórkowy niemal zawsze rośnie miejscowo i bardzo rzadko daje przerzuty [EyeWiki: BCC; DermNet: BCC]. Jego zagrożenie polega na wrastaniu w tkanki. Na powiece do ważnych struktur jest bardzo blisko, dlatego nawet niewielki guz wymaga starannego leczenia.

• Kącik przyśrodkowy to miejsce, w którym guz częściej szerzy się w głąb oczodołu [EyeWiki: BCC]. W australijskiej serii guzy w tym miejscu odpowiadały za większość nawrotów po operacji [Malhotra i wsp. 2004].
• Nieleczony guz może doprowadzić do martwicy i zniekształcenia powieki, a zaawansowany i zaniedbany rak podstawnokomórkowy może naciekać tkanki oka i poważnie zagrozić wzrokowi [EyeWiki: BCC].
• Naciekanie oczodołu oznacza chorobę zaawansowaną i jest wskazaniem do badań obrazowych. W ogólnej klasyfikacji raków skóry z polskich wytycznych guz naciekający oczodół należy do kategorii T3, choć wytyczne zastrzegają, że klasyfikacja ta nie dotyczy raka kolczystokomórkowego powieki [NIO Raki skóry 2024].

Jak przebiega rak podstawnokomórkowy pozostawiony bez leczenia, opisujemy szczegółowo w artykule Nieleczony rak podstawnokomórkowy — jak postępuje. Porównanie z innymi nowotworami skóry znajdziesz w artykule Czy rak skóry jest groźny?.

Kto choruje na raka podstawnokomórkowego powieki?

Głównym czynnikiem ryzyka jest promieniowanie ultrafioletowe, zwłaszcza UVB [EyeWiki: BCC]. Nowotwór częściej dotyczy osób o jasnej karnacji, starszych i tych, które dużo przebywają na słońcu. W badaniu z Minnesoty kobiety i mężczyźni chorowali równie często [Cook i Bartley 1999]. Ryzyko zwiększają też [EyeWiki: BCC; NIO Raki skóry 2024]:

• wcześniejsze napromienianie,
• obniżona odporność, na przykład po przeszczepieniu narządu,
• blizny w tej okolicy,
• rzadkie choroby genetyczne, takie jak skóra pergaminowata i barwnikowa czy zespół Gorlina-Goltza, w którym od młodości powstają liczne raki podstawnokomórkowe.

Korzystanie z solarium także zwiększa ryzyko raków skóry. Piszemy o tym w artykule Solarium a nowotwory skóry.

Diagnostyka raka podstawnokomórkowego powieki

Rozpoznanie zaczyna się od obejrzenia zmiany w dobrym świetle i w powiększeniu. Polskie wytyczne zalecają traktowanie dermatoskopii jako stałego elementu badania przy podejrzeniu raka skóry [NIO Raki skóry 2024]. Przy guzku na powiece lekarz ocenia też ruchomość gałki ocznej, czucie skóry twarzy i to, czy oko nie jest wysunięte do przodu, bo to mogłoby świadczyć o naciekaniu oczodołu [EyeWiki: BCC].

Rozpoznanie potwierdza badanie histopatologiczne. Przy powiece często zaczyna się od pobrania niewielkiego wycinka, a przy małych zmianach można je od razu wyciąć w całości [EyeWiki: BCC]. Gdy lekarz podejrzewa głębokie naciekanie, na przykład oczodołu lub kości, zleca tomografię komputerową albo rezonans magnetyczny [NIO Raki skóry 2024].

Leczenie raka podstawnokomórkowego powieki

Wycięcie z kontrolą marginesów

Podstawą leczenia jest całkowite wycięcie guza z potwierdzeniem, że brzegi są wolne od komórek nowotworu [EyeWiki: BCC]. Europejskie wytyczne zalecają przy rakach podstawnokomórkowych położonych w krytycznych miejscach anatomicznych, nawrotowych i wysokiego ryzyka chirurgię z mikroskopową kontrolą marginesów [Peris i wsp. 2023]. Przy powiece wykonuje się ją jako chirurgię mikrograficzną Mohsa albo wycięcie z badaniem skrawków mrożonych w czasie operacji [EyeWiki: BCC].

Wyniki takiego leczenia są bardzo dobre. W australijskiej serii ośrodków wykonujących chirurgię Mohsa żaden z pierwotnych raków podstawnokomórkowych okolicy oka nie nawrócił w ciągu 5 lat, a wśród guzów wcześniej nawracających nawrót wystąpił u 7,8% chorych. Pełną 5-letnią obserwację udało się jednak uzyskać tylko w 42% przypadków (347 z 819 chorych) [Malhotra i wsp. 2004]. W brytyjskiej serii 390 chorych nawroty dotyczyły 0,3% guzów pierwotnych i 6,5% guzów nawrotowych, przy średnim czasie obserwacji 30 miesięcy [Sin i wsp. 2016]. Te liczby pokazują, że najlepszą szansę daje pierwsze, doszczętne leczenie.

W Polsce chirurgia mikrograficzna Mohsa nie jest refundowana [NIO Raki skóry 2024]. Co to oznacza w praktyce i jak leczy się raka skóry w ramach NFZ, wyjaśniamy w artykułach Metoda Mohsa na NFZ i Operacja Mohsa — na czym polega.

Po usunięciu guza powiekę zwykle trzeba odtworzyć. Ponieważ operacja może uszkodzić powierzchnię oka, autorzy przeglądu piśmiennictwa zalecają, by leczenie raka podstawnokomórkowego okolicy oka prowadził chirurg okuloplastyczny lub odbywało się w jego obecności [Guo i wsp. 2021]. Możliwe powikłania to między innymi nieprawidłowe ułożenie powieki, jej niedomykanie, blizny i nawrót, jeśli guz nie został usunięty w całości [EyeWiki: BCC].

Radioterapia

Polskie wytyczne opisują radioterapię raków podstawnokomórkowych i kolczystokomórkowych skóry jako postępowanie alternatywne wobec operacji: przy przeciwwskazaniach do zabiegu, wysokim ryzyku nieakceptowalnego efektu czynnościowego lub kosmetycznego albo gdy chory nie zgadza się na operację. Zalecają rozważyć napromienianie zmian większych niż 5 mm w okolicy ust, powiek i czubka lub skrzydełek nosa, zwłaszcza gdy spodziewany jest poważny defekt kosmetyczny [NIO Raki skóry 2024]. Europejskie wytyczne również uznają radioterapię za wartościową alternatywę dla osób, które nie są kandydatami do operacji lub jej odmawiają, zwłaszcza starszych [Peris i wsp. 2023]. W badaniach porównawczych leczenie chirurgiczne raka podstawnokomórkowego dawało jednak mniej wznów niż napromienianie [NIO Raki skóry 2024].

Inne metody

Kremy, na przykład z imikwimodem, okazały się w seriach przypadków skuteczne w okolicy oka, ale mniej niż wycięcie [EyeWiki: BCC]. Europejskie wytyczne dopuszczają leczenie miejscowe i metody niszczące tkankę u chorych z powierzchownym rakiem podstawnokomórkowym niskiego ryzyka [Peris i wsp. 2023], a powieka, jako miejsce krytyczne, do takich lokalizacji zwykle nie należy. W chorobie zaawansowanej, gdy operacja jest niemożliwa, stosuje się leki z grupy inhibitorów szlaku Hedgehog, takie jak wismodegib, a w drugiej linii immunoterapię cemiplimabem [NIO Raki skóry 2024; Peris i wsp. 2023]. O takim leczeniu decyduje zespół wielodyscyplinarny [Peris i wsp. 2023].

Rokowanie i kontrole po leczeniu

Rokowanie w raku podstawnokomórkowym powieki jest bardzo dobre. Dla raka podstawnokomórkowego opisuje się odsetki wyleczeń po 5 latach sięgające 98%. Gorzej rokują guzy większe niż 3 cm, rosnące od dawna, głęboko naciekające i leczone wcześniej niedoszczętnie [EyeWiki: BCC]. W populacyjnym badaniu z Minnesoty nawroty nowotworów powiek po leczeniu wynosiły 2% po 5 latach i 3% po 10 latach [Cook i Bartley 1999].

Po wyleczeniu jednego raka podstawnokomórkowego rośnie ryzyko kolejnego, w dowolnym miejscu na skórze. W metaanalizie 17 badań ryzyko kolejnego raka podstawnokomórkowego w ciągu 3 lat wynosiło 44% [Marcil i Stern 2000]. Dlatego kontrole po leczeniu obejmują całą skórę, a nie tylko bliznę na powiece. Polskie wytyczne zalecają je co 3–6 miesięcy przez pierwsze 2–3 lata, następnie co 3–12 miesięcy do 5 lat i raz w roku później, zależnie od indywidualnego ryzyka [NIO Raki skóry 2024].

Jak zmniejszyć ryzyko raka podstawnokomórkowego na powiece?

Powieki łatwo pominąć przy smarowaniu twarzy kremem z filtrem. Ochrona okolicy oczu obejmuje kapelusz z rondem, okulary przeciwsłoneczne i krem z filtrem nakładany ostrożnie także w okolicy powiek [EyeWiki: BCC]. Równie ważne jest pokazywanie lekarzowi zmian, które pojawiły się niedawno, rosną albo się nie goją, zwłaszcza jeśli w przeszłości był już rozpoznany rak skóry.

Jak możemy pomóc?

Lekarz w Twoich Znamionach obejrzy zmianę na powiece w dermatoskopie, oceni całą skórę i zdecyduje, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka. Podczas wideodermatoskopii, która kosztuje 480 zł u dorosłych, zapisujemy obraz zmian, co ułatwia porównanie ich przy kolejnej wizycie.

Zmian podejrzanych o raka na powiece i na jej brzegu nie operujemy w naszych ośrodkach. Przegląd piśmiennictwa zaleca, by leczenie raka podstawnokomórkowego okolicy oka prowadził chirurg okuloplastyczny [Guo i wsp. 2021], a chirurgia mikrograficzna jest w Polsce nierefundowana. Jeśli zmiana tego wymaga, nasz lekarz skieruje Cię do ośrodka okulistycznego lub wykonującego chirurgię mikrograficzną i wyjaśni, czego się spodziewać. Gdy wynik badania histopatologicznego potwierdzi nowotwór złośliwy, lekarz omawia dalsze kroki zgodnie z wytycznymi, a w razie potrzeby organizujemy konsultację onkologiczną. Nie zostajesz sam z dalszymi decyzjami.

Najczęstsze pytania

Jak wygląda rak powieki?

Najczęściej, bo w ponad 90% przypadków, rakiem powieki jest rak podstawnokomórkowy. Zwykle to perłowy, lekko błyszczący guzek z drobnymi naczyniami na powierzchni, czasem z wgłębieniem lub owrzodzeniem pośrodku i wałowatym brzegiem. Może też wyglądać jak strupek lub ranka, która nie goi się tygodniami, albo jak płaskie, bliznowate zgrubienie. Niepokojącym objawem jest wypadanie rzęs w jednym miejscu i zniekształcenie brzegu powieki.

Czy rak podstawnokomórkowy powieki jest groźny?

Dla życia rzadko, ale dla oka i twarzy może być. Ten nowotwór prawie nigdy nie daje przerzutów, za to wrasta w okoliczne tkanki. Na powiece rośnie tuż obok gałki ocznej i oczodołu, a guzy w kąciku przy nosie częściej wnikają w głąb oczodołu. Nieleczony może zniszczyć powiekę i zagrozić wzrokowi, dlatego wymaga leczenia bez zwlekania.

Jak długo żyje się z rakiem podstawnokomórkowym?

Zwykle tak samo długo jak bez niego. Rak podstawnokomórkowy bardzo rzadko zagraża życiu, a po doszczętnym wycięciu nawroty w okolicy oka są rzadkie: w australijskiej serii operacji metodą Mohsa żaden pierwotny guz z dostępną 5-letnią kontrolą nie wrócił. Gorzej rokują guzy duże, zaniedbane, głęboko naciekające i wcześniej niedoszczętnie leczone.

Czego nie lubi rak podstawnokomórkowy?

Nie ma diety, ziół ani maści z apteki, które leczyłyby raka podstawnokomórkowego. Ten nowotwór usuwa się przede wszystkim chirurgicznie, z oceną brzegów w badaniu histopatologicznym. Ryzyko jego powstania zmniejsza ochrona przed promieniowaniem UV: kapelusz z rondem, okulary przeciwsłoneczne i krem z filtrem, także na powieki.

Kto leczy raka podstawnokomórkowego powieki?

Zmianę na powiece może wstępnie ocenić lekarz w gabinecie zajmującym się zmianami skóry, ale przegląd piśmiennictwa zaleca, by leczenie raka podstawnokomórkowego okolicy oka prowadził chirurg okuloplastyczny lub odbywało się w jego obecności, często razem z rekonstrukcją powieki. W zaawansowanych przypadkach o leczeniu decyduje zespół wielodyscyplinarny z udziałem onkologa.

Czy gradówka może być rakiem?

Typowa gradówka to łagodny stan zapalny gruczołu w powiece. Zmiana, która wygląda jak gradówka, ale nie ustępuje, wraca w tym samym miejscu albo powoduje wypadanie rzęs, wymaga jednak oceny lekarza. Gradówkę i zapalenie powieki może przypominać zwłaszcza rzadki rak z gruczołów łojowych, a wśród zmian, z którymi różnicuje się raka podstawnokomórkowego powieki, wymienia się właśnie gradówkę.

Podsumowanie

Rak podstawnokomórkowy odpowiada za ponad 90% nowotworów złośliwych powiek i najczęściej powstaje na dolnej powiece oraz w kąciku oka przy nosie. Wygląda jak perłowy guzek, owrzodzenie z wałowatym brzegiem, niegojący się strupek lub bliznowate zgrubienie, często z wypadaniem rzęs. Rzadko zagraża życiu, ale wrastając w tkanki może zniszczyć powiekę i zagrozić oku, dlatego leczy się go wycięciem z kontrolą marginesów, najlepiej przy pierwszym podejściu. Po leczeniu potrzebne są kontrole całej skóry, bo ryzyko kolejnego raka skóry jest podwyższone.

Ocena zmiany skórnej

Pokaż zmianę lekarzowi w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów ocenę zmiany

Masz zdjęcie zmiany i czekasz na wizytę? Wstępna ocena AI wspiera samoobserwację, ale nie zastępuje badania.

Zobacz również

• Rak podstawnokomórkowy — zdjęcia, objawy, leczenie
• Rak skóry na twarzy i nosie
• Nieleczony rak podstawnokomórkowy — jak postępuje
• Czy rak skóry jest groźny?
• Operacja Mohsa
• Włókniak na powiece