Choroba Bowena — objawy, przyczyny, leczenie i rokowanie

Płaska, czerwona plama, która łuszczy się od miesięcy i nie reaguje na maści na „uczulenie”, łatwo uchodzi za wyprysk albo łuszczycę. Czasem jest jednak chorobą Bowena, czyli najwcześniejszą postacią raka kolczystokomórkowego skóry. Dobra wiadomość jest taka, że na tym etapie nowotwór jest ograniczony do naskórka i zwykle można go całkowicie wyleczyć.

W tym artykule wyjaśniamy, czym jest choroba Bowena, jak wygląda, kto choruje najczęściej, jak lekarz ją rozpoznaje, jakie są metody leczenia i jakie jest rokowanie.

Masz plamę, która łuszczy się od tygodni i nie znika? Pokaż ją lekarzowi w jednym z naszych ośrodków:

• Warszawa - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Poznań - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Wrocław - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Kraków - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Szczecin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Gdańsk - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Lublin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Katowice - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków

Nie ma Twojego miasta na liście? Zmianę możesz wstępnie ocenić online — prześlij zdjęcie do analizy AI. To wstępna ocena w oczekiwaniu na wizytę, która nie zastępuje badania.

Choroba Bowena — co to jest?

Choroba Bowena to rak kolczystokomórkowy in situ. Nazwa „in situ” oznacza, że nowotworowo zmienione komórki naskórka (keratynocyty) zajmują całą jego grubość, ale nie przekroczyły błony podstawnej, czyli granicy oddzielającej naskórek od skóry właściwej [DermNet: intraepidermal SCC]. W piśmiennictwie spotyka się też określenia: rak śródnaskórkowy, powierzchowny rak kolczystokomórkowy i SCC in situ. Polskie zalecenia ekspertów omawiają chorobę Bowena razem z rakami skóry, jako postać raka kolczystokomórkowego ograniczoną do naskórka [Rutkowski i wsp. 2022].

To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie. Rak, który nie wyszedł poza naskórek, nie ma dostępu do naczyń krwionośnych i chłonnych, więc nie daje przerzutów. Jeśli jednak nie jest leczony, część zmian z czasem nacieka głębiej i staje się inwazyjnym rakiem kolczystokomórkowym. O tej postaci piszemy w artykule Rak kolczystokomórkowy skóry — zdjęcia i objawy.

Czym jest erytroplazja Queyrata?

Erytroplazja Queyrata to choroba Bowena umiejscowiona na prąciu: na żołędzi lub wewnętrznej blaszce napletka. Ma postać jednej lub kilku czerwonych tarczek o gładkiej, aksamitnej, wilgotnej, czasem łuszczącej się lub nadżerkowej powierzchni. Może swędzieć, piec, pokrywać się strupem i krwawić [DermNet: penile intraepithelial neoplasia].

Najczęściej dotyczy nieobrzezanych mężczyzn po 50. roku życia. Wiąże się z przewlekłym zakażeniem HPV (zwłaszcza typem 16), liszajem twardzinowym, liszajem płaskim, paleniem tytoniu i obniżoną odpornością. Ponieważ przypomina zapalenie żołędzi, rozpoznanie wymaga biopsji. Bez leczenia w 10–30% przypadków przechodzi w inwazyjnego raka [DermNet: penile intraepithelial neoplasia], dlatego takie zmiany leczy się zawsze, we współpracy z urologiem.

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Jak wygląda choroba Bowena? Objawy

Typowa zmiana to płaska lub lekko wyniesiona, czerwona albo czerwonobrązowa plama, która:

• ma wyraźne, choć nieregularne brzegi,
• łuszczy się lub pokrywa strupkiem,
• rośnie bardzo powoli i może osiągnąć kilka centymetrów średnicy,
• nie goi się i nie znika sama,
• bywa pojedyncza, ale u części osób występuje kilka ognisk w różnych miejscach.

Na jasnej skórze plama jest zwykle czerwona lub różowa, na ciemniejszej może być mniej widoczna [NHS: Bowen's disease]. Najczęściej pojawia się na skórze wystawionej na słońce: na podudziach, twarzy, uszach, szyi, skórze głowy i grzbietach dłoni [DermNet: intraepidermal SCC; NHS: Bowen's disease]. Rzadziej dotyczy okolicy narządów płciowych i odbytu, a wyjątkowo okolicy paznokcia, gdzie może dawać czerwony pasek na płytce i ją niszczyć.

Czy choroba Bowena swędzi?

Może swędzieć, ale nie musi [NHS: Bowen's disease]. Wiele osób nie odczuwa żadnych dolegliwości, a zmianę zauważa przypadkiem, na przykład przy goleniu nóg albo gdy ubranie zahacza o strupek. Świąd nie jest więc ani warunkiem, ani wykluczeniem choroby.

Objawy, które sugerują przejście w raka inwazyjnego

Na pilną wizytę wskazują zmiany w obrębie znanej, płaskiej plamy [NHS: Bowen's disease]:

• pojawienie się guzka lub zgrubienia,
• owrzodzenie albo sączenie,
• krwawienie bez wyraźnego urazu,
• szybszy niż dotąd wzrost lub ból.

Przyczyny i czynniki ryzyka choroby Bowena

Chorobę Bowena wywołuje uszkodzenie DNA keratynocytów, które zaczynają dzielić się w sposób niekontrolowany. Najważniejsze czynniki to [DermNet: intraepidermal SCC; NHS: Bowen's disease]:

• promieniowanie UV — długoletnia ekspozycja na słońce i opalanie; UV uszkadza między innymi gen p53, który pilnuje naprawy DNA,
• wiek — choroba dotyczy głównie osób po 60. roku życia,
• jasna karnacja i skóra z cechami uszkodzenia słonecznego,
• obniżona odporność — po przeszczepieniu narządu, przy leczeniu immunosupresyjnym, w zakażeniu HIV,
• wcześniejsza radioterapia w danej okolicy,
• zakażenie HPV — zwłaszcza przy zmianach w okolicy narządów płciowych i odbytu,
• ekspozycja na arsen, dziś rzadka.

Osoby z chorobą Bowena często mają też inne zmiany wynikające z uszkodzenia słonecznego, na przykład rogowacenie słoneczne czy raka podstawnokomórkowego [DermNet: intraepidermal SCC]. Warto więc obejrzeć całą skórę, a nie tylko jedną plamę.

Czy choroba Bowena jest zaraźliwa?

Nie. Choroba Bowena nie jest zakaźna i nie jest dziedziczna [NHS: Bowen's disease]. To, że w części przypadków bierze w niej udział wirus HPV, nie oznacza, że zmiana na skórze przenosi się przez dotyk.

Z czym można pomylić chorobę Bowena?

Czerwona, łuszcząca się plama ma wiele możliwych przyczyn. Choroba Bowena bywa mylona przede wszystkim z łuszczycą i wypryskiem [NHS: Bowen's disease]. W gabinecie lekarz bierze pod uwagę także:

• rogowacenie słoneczne — zwykle mniejsze, bardziej szorstkie niż czerwone,
• powierzchownego raka podstawnokomórkowego — czerwoną, płaską plamę, często z delikatnym, perłowym brzegiem,
• grzybicę skóry — zwykle z obwódką i przejaśnieniem w środku.

Wskazówką bywa sam przebieg. Wyprysk i łuszczyca zwykle reagują na leczenie przeciwzapalne, a w łuszczycy zmiany są najczęściej symetryczne. Pojedyncza plama, która nie poprawia się po kilku tygodniach stosowania maści, wymaga oceny lekarza.

Plama na skórze, która nie chce zniknąć?

Lekarz obejrzy ją w dermatoskopie i powie, czy to wyprysk, łuszczyca, czy zmiana wymagająca leczenia onkologicznego.

Umów się

Kiedy podejrzewać chorobę Bowena i iść do lekarza?

Umów wizytę, jeśli zauważysz:

• czerwoną lub różową, łuszczącą się plamę, która utrzymuje się dłużej niż kilka tygodni,
• plamę, która powoli się powiększa,
• zmianę, która nie poprawia się po maściach na wyprysk, łuszczycę czy grzybicę,
• czerwoną zmianę na żołędzi, napletku, sromie lub w okolicy odbytu, która nie mija,
• guzek, owrzodzenie albo krwawienie w obrębie znanej plamy.

Szczególnie czujne powinny być osoby starsze, po przeszczepieniu narządu, przyjmujące leki obniżające odporność i te, które miały już raka skóry.

Diagnostyka choroby Bowena — jak przebiega?

Badanie dermatoskopowe

Lekarz zaczyna od obejrzenia zmiany w dermatoskopie. Charakterystycznym obrazem są zgrupowane naczynia kłębuszkowate, czyli drobne, skręcone pętelki naczyń na czerwonym, łuszczącym się tle [Rutkowski i wsp. 2022; DermNet: intraepidermal SCC]. Taki obraz wspiera rozpoznanie i pomaga odróżnić chorobę Bowena od wyprysku czy łuszczycy, a także zaplanować biopsję. Więcej o samym badaniu: wideodermatoskopia — komputerowe badanie znamion.

Biopsja i badanie histopatologiczne

Pewne rozpoznanie daje badanie histopatologiczne. Lekarz pobiera mały wycinek ze zmiany albo, gdy jest niewielka, wycina ją w całości. Histopatolog widzi nieprawidłowe keratynocyty na całej grubości naskórka przy zachowanej błonie podstawnej [DermNet: intraepidermal SCC]. Biopsja jest szczególnie ważna, gdy w plamie pojawił się guzek lub owrzodzenie, bo pozwala sprawdzić, czy nie doszło już do naciekania głębszych warstw. Jak czytać taki wynik, wyjaśniamy w artykule Biopsja znamienia — wynik histopatologiczny.

Czy przy chorobie Bowena wykonuje się badania wirusologiczne?

Rozpoznanie choroby Bowena opiera się na obrazie klinicznym, dermatoskopii i histopatologii; badanie w kierunku HPV nie jest do niego potrzebne. Udział wirusa ma jednak znaczenie przy zmianach w okolicy narządów płciowych i odbytu, gdzie HPV, zwłaszcza typ 16, jest jedną z głównych przyczyn [DermNet: penile intraepithelial neoplasia]. W takich sytuacjach lekarz może zalecić konsultację urologiczną lub ginekologiczną.

Metody leczenia choroby Bowena

Nie ma jednej najlepszej metody. Brytyjskie wytyczne dotyczące choroby Bowena opisują wiele skutecznych opcji, a wybór zależy od wielkości i liczby zmian, ich umiejscowienia, gojenia się skóry w danej okolicy, wieku i chorób współistniejących [Morton i wsp., BJD 2014]. W praktyce stosuje się [DermNet: intraepidermal SCC; NHS: Bowen's disease; Rutkowski i wsp. 2022]:

Kolumna „kiedy się sprawdza” ma charakter orientacyjny — metodę dla konkretnej zmiany dobiera lekarz. Wśród innych metod wymienia się między innymi radioterapię i odparowanie laserem [DermNet: intraepidermal SCC]. Terapię fotodynamiczną opisujemy szerzej w artykule Terapia fotodynamiczna PDT.

U osób w podeszłym wieku, z małą, stabilną zmianą w miejscu, w którym rany goją się źle (na przykład na podudziu), lekarz może zaproponować obserwację i pielęgnację emolientami z mocznikiem lub kwasem salicylowym [DermNet: intraepidermal SCC]. To świadoma decyzja podejmowana wspólnie z pacjentem, a nie rezygnacja z kontroli.

Jeśli w plamie pojawił się guzek albo biopsja wykazała naciekanie, leczenie prowadzi się jak w raku kolczystokomórkowym: zmianę wycina się z marginesem i ocenia histopatologicznie. W Twoich Znamionach wykonujemy chirurgiczne usuwanie zmian skórnych z badaniem histopatologicznym, a wynik możesz omówić podczas konsultacji onkologicznej.

Choroba Bowena — jakie jest rokowanie?

Rokowanie jest bardzo dobre, jeśli zmiana zostanie rozpoznana i leczona, zanim nacieknie głębiej. Bez leczenia część zmian przechodzi w inwazyjnego raka kolczystokomórkowego. Szacunki mieszczą się w podobnym przedziale: NHS podaje, że dotyczy to od 1 na 20 do 1 na 30 nieleczonych osób, a DermNet — około 5% zmian [NHS: Bowen's disease; DermNet: intraepidermal SCC]. Na prąciu ryzyko jest wyższe i sięga 10–30% [DermNet: penile intraepithelial neoplasia].

Trzeba też pamiętać o dwóch rzeczach:

• nawroty zdarzają się po każdej metodzie leczenia, częściej u osób z obniżoną odpornością; nawrót można leczyć ponownie tą samą lub inną metodą,
• osoby po chorobie Bowena mają wyższe ryzyko kolejnych zmian: nowych ognisk choroby Bowena, raka kolczystokomórkowego, raka podstawnokomórkowego i czerniaka [DermNet: intraepidermal SCC].

Dlatego po leczeniu ważne są regularne kontrole skóry całego ciała, a między wizytami samodzielne oglądanie skóry raz w miesiącu.

Czy choroba Bowena może powodować przerzuty?

Dopóki nowotwór jest ograniczony do naskórka, przerzutów nie daje. Ryzyko pojawia się dopiero po przejściu w inwazyjnego raka kolczystokomórkowego, który w części przypadków może szerzyć się do węzłów chłonnych. To kolejny powód, by nie odkładać leczenia płaskiej plamy, która „przecież nie boli”.

Jak zapobiegać chorobie Bowena?

Nie da się wpłynąć na wiek czy przebyte leczenie, ale można ograniczyć najważniejszy czynnik, czyli promieniowanie UV [DermNet: intraepidermal SCC; NHS: Bowen's disease]:

• unikaj słońca w godzinach południowych i korzystaj z cienia,
• noś odzież zakrywającą skórę i kapelusz z rondem,
• stosuj krem z filtrem o szerokim spektrum, SPF 30 lub wyższym, w odpowiedniej ilości (jak wybrać krem z filtrem),
• nie korzystaj z solarium,
• jeśli masz obniżoną odporność, regularnie kontroluj skórę u lekarza.

Pamiętaj, że gołym okiem nie widać wszystkiego. Samoobserwacja pomaga zauważyć zmianę, ale ocenę zostaw lekarzowi z dermatoskopem.

Najczęstsze pytania

Co to jest choroba Bowena?

To rak kolczystokomórkowy we wczesnym stadium, w którym nieprawidłowe komórki zajmują całą grubość naskórka, ale nie przekroczyły jeszcze jego granicy. Dlatego nazywa się go rakiem in situ, czyli „w miejscu”. Zwykle ma postać płaskiej, czerwonej, łuszczącej się plamy, najczęściej na skórze wystawionej na słońce.

Czy choroba Bowena jest groźna?

Wcześnie leczona nie jest groźna i zwykle udaje się ją całkowicie usunąć. Bez leczenia u części osób przechodzi w inwazyjnego raka kolczystokomórkowego: według NHS dotyczy to od 1 na 20 do 1 na 30 osób, a DermNet podaje około 5% zmian. Na prąciu ryzyko jest wyraźnie większe.

Jak leczy się chorobę Bowena?

Metodę dobiera się do wielkości, liczby i miejsca zmian. Stosuje się kremy z 5-fluorouracylem lub imikwimodem, terapię fotodynamiczną, krioterapię, łyżeczkowanie z elektrokoagulacją albo chirurgiczne wycięcie. U starszych osób z małymi zmianami w trudnych miejscach czasem wybiera się obserwację.

Czy choroba Bowena to stan przednowotworowy?

Ściśle biorąc, to już nowotwór, ale przedinwazyjny, ograniczony do naskórka. W praktyce często mówi się o niej jak o stanie przednowotworowym, bo sama nie nacieka głębszych tkanek, a dopiero może przejść w inwazyjnego raka kolczystokomórkowego.

Czy choroba Bowena może powodować przerzuty?

Dopóki zmiana jest ograniczona do naskórka, nie daje przerzutów. Ryzyko pojawia się dopiero wtedy, gdy przejdzie w inwazyjnego raka kolczystokomórkowego. Sygnałem może być guzek, owrzodzenie albo krwawienie w obrębie płaskiej plamy.

Czy choroba Bowena swędzi?

Czasem tak. Zmiana może swędzieć, ale często nie daje żadnych dolegliwości, więc brak świądu nie wyklucza choroby. Ważniejsze jest to, że plama utrzymuje się tygodniami, łuszczy się i nie reaguje na kremy stosowane na wyprysk lub łuszczycę.

Czy choroba Bowena jest zaraźliwa?

Nie. Choroba Bowena nie przenosi się na inne osoby i nie jest dziedziczna. Wirus HPV bywa jednym z czynników jej rozwoju, zwłaszcza w okolicy narządów płciowych, ale sama zmiana na skórze nie jest zakaźna.

Podsumowanie

Choroba Bowena to rak kolczystokomórkowy ograniczony do naskórka. Wygląda jak czerwona, łuszcząca się plama, którą łatwo pomylić z wypryskiem lub łuszczycą. Rozpoznanie ułatwia dermatoskopia, a potwierdza badanie histopatologiczne. Leczenie jest skuteczne i często nie wymaga dużego zabiegu, ale nieleczona zmiana może przejść w raka inwazyjnego. Jeśli plama na skórze nie znika od tygodni, umów badanie.

Zobacz również:

Czerwona plama, która nie znika? Sprawdź ją w dermatoskopie

Umów się

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Rak kolczystokomórkowy skóry — zdjęcia i objawy
• Rogowacenie słoneczne — zmiana przedrakowa
• Terapia fotodynamiczna PDT
• Jak wygląda rak skóry — zdjęcia i objawy
• Niepokojące zmiany skórne — objawy
• Rogowacenie słoneczne — leczenie
• Biopsja skóry