Rak skóry po przeszczepie — dlaczego ryzyko rośnie, które leki mają znaczenie i jak często kontrolować skórę

Przeszczepienie nerki, wątroby, serca czy płuc ratuje życie, ale wymaga przyjmowania leków immunosupresyjnych do końca życia. Leki te chronią nowy narząd przed odrzuceniem, a jednocześnie osłabiają zdolność organizmu do niszczenia komórek uszkodzonych przez słońce. Dlatego rak skóry jest najczęstszym nowotworem u biorców przeszczepów, a rak kolczystokomórkowy występuje u nich od 65 do 250 razy częściej niż w populacji ogólnej [Sinnya i wsp., Transplantation Direct 2015].

W tym artykule wyjaśniamy, dlaczego ryzyko jest tak duże, kto jest najbardziej narażony, jakie nowotwory skóry pojawiają się po przeszczepie, jaki wpływ mają poszczególne leki, jak się chronić i jak często badać skórę. Opisujemy też uczciwie, co wiadomo o chemoprewencji, w tym o nikotynamidzie. Decyzje o lekach zawsze podejmuje zespół transplantacyjny: nie zmieniaj ani nie odstawiaj leków samodzielnie.

Masz za sobą przeszczep? Regularne badanie skóry to część opieki. Umów badanie w jednym z naszych ośrodków:

• Warszawa - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Poznań - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Wrocław - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Kraków - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Szczecin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Gdańsk - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Lublin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Katowice - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków

Nie ma Twojego miasta na liście? Zmianę możesz wstępnie ocenić online — prześlij zdjęcie do analizy AI. To wstępna ocena w oczekiwaniu na wizytę, która nie zastępuje badania.

Rak skóry po przeszczepie — w skrócie

• Rak kolczystokomórkowy jest u biorców przeszczepów od 65 do 250 razy częstszy niż w populacji ogólnej [Sinnya i wsp. 2015].
• Ryzyko rośnie z czasem od przeszczepienia [Lindelöf i wsp., Br J Dermatol 2000].
• Największe ryzyko mają biorcy płuc i serca, osoby po 50. roku życia, mężczyźni i osoby o jasnej karnacji [Crow i wsp., Transpl Int 2019; KDIGO 2009].
• Znaczenie mają konkretne leki, m.in. azatiopryna i przewlekle stosowany worykonazol. Zamiana inhibitora kalcyneuryny na sirolimus zmniejszała liczbę nowych raków kolczystokomórkowych, ale kosztem działań niepożądanych.
• Podstawą profilaktyki jest ochrona przed słońcem przez całe życie, samobadanie skóry i co najmniej coroczne badanie przez lekarza z doświadczeniem w rozpoznawaniu nowotworów skóry [KDIGO 2009].
• Nikotynamid, skuteczny u osób z prawidłową odpornością, nie zmniejszył liczby raków skóry u biorców przeszczepów w badaniu ONTRANS [Allen i wsp., NEJM 2023].

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Dlaczego po przeszczepie częściej rozwija się rak skóry?

Osłabiony nadzór immunologiczny

Promieniowanie UV codziennie uszkadza DNA komórek skóry. Większość uszkodzeń komórki naprawiają same, a te, które przetrwają, w dużej części wyłapuje i niszczy układ odpornościowy. Leki immunosupresyjne osłabiają ten nadzór. Komórki z mutacjami mają wtedy więcej czasu i okazji, by przekształcić się w nowotwór.

Potwierdza to rozkład zachorowań. W szwedzkim badaniu ponad 5 tysięcy biorców narządów ryzyko raków skóry innych niż czerniak (bez raka podstawnokomórkowego, którego rejestr nie obejmował) było około 100 razy wyższe niż w populacji. Najsilniej rosło na skórze wystawionej na słońce, a z czasem od przeszczepienia było coraz wyższe [Lindelöf i wsp. 2000]. Co ważne, wzrost dotyczył głównie miejsc odsłoniętych i wargi, a nie nabłonków osłoniętych przed słońcem. Słońce jest więc „paliwem”, a immunosupresja „zdejmuje hamulec”.

Kto jest najbardziej narażony?

• Biorcy płuc i serca. W amerykańskiej kohorcie przeszczep płuca wiązał się z prawie 15-krotnie wyższym ryzykiem raka kolczystokomórkowego w porównaniu z osobami bez przeszczepu, a przeszczepy innych narządów z ryzykiem wyższym 6,5–10,7 raza. Roczna zapadalność wynosiła 1,69% u biorców wobec 0,30% w grupie porównawczej [Dusendang i wsp., J Am Acad Dermatol 2022].
• Osoby po 50. roku życia i mężczyźni [Crow i wsp. 2019].
• Osoby o jasnej skórze, mieszkające w miejscach o silnym nasłonecznieniu, pracujące na słońcu, z dużą ekspozycją na słońce w dzieciństwie i z rakiem skóry w przeszłości [KDIGO 2009].
• Osoby, które dłużej żyją z przeszczepem, bo ryzyko narasta z czasem [Lindelöf i wsp. 2000].

Ryzyko podnoszą też czynniki ogólne: liczne oparzenia słoneczne w przeszłości, korzystanie z solarium i duża liczba znamion. Opisujemy je w artykule Czynniki ryzyka czerniaka.

Jakie nowotwory skóry występują po przeszczepie?

Rak kolczystokomórkowy

To najczęstszy nowotwór skóry po przeszczepie [Sinnya i wsp. 2015]. Pojawia się zwykle na twarzy, skórze głowy, uszach, dolnej wardze, przedramionach i grzbietach dłoni. Amerykańska Akademia Dermatologii podkreśla, że osoby z osłabioną odpornością są znacznie bardziej narażone na agresywną postać tego raka, czyli taką, która częściej nawraca i daje przerzuty, a największe ryzyko dotyczy właśnie osób po przeszczepie [AAD — Squamous cell carcinoma]. NCI wymienia immunosupresję wśród czynników, od których zależy rokowanie w tym nowotworze [NCI PDQ].

Często poprzedza go rogowacenie słoneczne: szorstkie, łuszczące się plamki na skórze wystawionej na słońce. U biorców przeszczepów bywa ich bardzo dużo. Jak wygląda sam nowotwór, pokazujemy w artykule Rak kolczystokomórkowy — zdjęcia i objawy.

Rak podstawnokomórkowy

W populacji ogólnej to najczęstszy nowotwór skóry. Po przeszczepie również występuje częściej niż u osób bez immunosupresji [Sinnya i wsp. 2015], choć rośnie wolniej i zwykle nie daje przerzutów [NCI PDQ]. Nieleczony nacieka jednak okoliczne tkanki. Więcej na stronie Rak podstawnokomórkowy.

Czerniak

Duże amerykańskie badanie rejestrowe objęło ponad 175 tysięcy przeszczepień i wykazało podwyższone ryzyko czerniaka u biorców narządów [Engels i wsp., JAMA 2011]. Wzrost jest jednak dużo mniejszy niż w przypadku raka kolczystokomórkowego. W szwedzkiej kohorcie nie był nawet istotny statystycznie [Lindelöf i wsp. 2000]. Mimo to każde nowe lub zmieniające się znamię wymaga oceny, bo czerniak jest najgroźniejszym z nowotworów skóry (czerniak).

Mięsak Kaposiego, rak z komórek Merkla i inne rzadkie nowotwory

U biorców przeszczepów częściej występują także nowotwory związane z zakażeniami wirusowymi, w tym mięsak Kaposiego [Engels i wsp. 2011]. Zwiększona jest też zapadalność na raka z komórek Merkla [Sinnya i wsp. 2015], rzadki, ale agresywny nowotwór skóry. Każdy nowy guzek, który szybko się powiększa, trzeba pilnie pokazać lekarzowi.

Leki immunosupresyjne a rak skóry

Wszystkie leki immunosupresyjne zwiększają ryzyko raka skóry, ale niektóre wyróżniają się w badaniach. To informacje do rozmowy z lekarzem prowadzącym, a nie wskazówka do samodzielnej zmiany leczenia. Odstawienie lub zmiana leków bez nadzoru grozi odrzuceniem przeszczepu.

Azatiopryna

Azatiopryna wbudowuje się do DNA w postaci 6-tioguaniny. W badaniu opublikowanym w Science tak zmienione DNA pod wpływem promieniowania UVA wytwarzało wolne rodniki, a połączenie 6-tioguaniny i UVA działało silnie mutagennie [O'Donovan i wsp., Science 2005]. W amerykańskiej kohorcie stosowanie azatiopryny przez co najmniej 7 miesięcy wiązało się z ponad 4-krotnie wyższym ryzykiem raka kolczystokomórkowego [Dusendang i wsp. 2022]. W tym badaniu azatioprynę przyjmowały głównie osoby, które nie tolerowały mykofenolanu mofetylu.

Worykonazol

Worykonazol to lek przeciwgrzybiczy stosowany zwłaszcza u biorców płuc w zapobieganiu i leczeniu aspergilozy. Metaanaliza badań u biorców płuc i komórek krwiotwórczych wykazała, że jego stosowanie wiąże się z prawie dwukrotnie wyższym ryzykiem raka kolczystokomórkowego, a ryzyko rośnie z długością leczenia [Tang i wsp., J Am Acad Dermatol 2019]. W dużym badaniu amerykańskim u biorców płuc ryzyko było wyższe o 42% przy 4–7 miesiącach leczenia i około trzykrotnie wyższe przy ponad 15 miesiącach [D'Arcy i wsp., JAMA Dermatol 2020]. Nie oznacza to, że worykonazolu nie należy stosować, bo aspergiloza jest groźną infekcją. Oznacza, że osoby leczone nim długo wymagają szczególnie starannej ochrony przed słońcem i kontroli skóry.

Inhibitory mTOR (sirolimus, ewerolimus)

Inhibitory mTOR hamują odrzucanie przeszczepu, a jednocześnie mają działanie przeciwnowotworowe. W randomizowanym badaniu TUMORAPA biorców nerek, u których rozwinął się już rak kolczystokomórkowy, przestawiano z inhibitora kalcyneuryny na sirolimus albo pozostawiano na dotychczasowym leczeniu. Po dwóch latach nowy rak kolczystokomórkowy pojawił się u 22% osób w grupie sirolimusu i u 39% w grupie kontrolnej [Euvrard i wsp., NEJM 2012].

Zmiana leczenia miała jednak swoją cenę. W grupie sirolimusu było ponad trzy razy więcej poważnych działań niepożądanych, a 23% chorych odstawiło lek z ich powodu [Euvrard i wsp. 2012]. Decyzja o takiej zmianie wymaga więc indywidualnej oceny korzyści i ryzyka przez zespół transplantacyjny, zwykle u osób z nawracającymi rakami skóry.

Inne leki zwiększające wrażliwość na słońce

Część leków stosowanych po przeszczepie, np. niektóre antybiotyki i leki moczopędne, uwrażliwia skórę na UV. Listę najczęstszych leków fotouczulających znajdziesz w artykule Leki fotouczulające.

Profilaktyka: ochrona przed słońcem przez całe życie

Wytyczne KDIGO dotyczące opieki nad biorcami nerki zalecają, by każdy pacjent został poinformowany o podwyższonym ryzyku raka skóry, a także by przez całe życie ograniczał ekspozycję na słońce i stosował odpowiednie środki chroniące przed UV [KDIGO 2009]. W praktyce oznacza to:

1. Unikaj słońca w godzinach okołopołudniowych, zwłaszcza od wiosny do jesieni (godziny największego nasłonecznienia).
2. Noś ubranie z długimi rękawami i kapelusz z szerokim rondem, który osłania uszy i kark.
3. Stosuj krem z filtrem o szerokim spektrum (SPF 50, z ochroną UVA) na twarz, uszy, szyję i dłonie, także w pochmurne dni i podczas codziennych czynności na zewnątrz (filtr UVA i UVB — różnice).
4. Chroń usta pomadką z filtrem, bo warga dolna jest typowym miejscem raka kolczystokomórkowego.
5. Nie korzystaj z solarium.
6. Pamiętaj o szybach. UVA przechodzi przez zwykłe szyby, co ma znaczenie przy azatioprynie, która uwrażliwia DNA właśnie na UVA.

Ochrona przed słońcem nie oznacza rezygnacji z ruchu na świeżym powietrzu. Spacer o poranku albo pod wieczór, w ubraniu i z kapeluszem, to dobry kompromis. O tym, jak rozumieć różne rodzaje promieniowania, piszemy w artykule Promieniowanie UVA i UVB.

Jak często kontrolować skórę po przeszczepie?

Samobadanie

KDIGO sugeruje, by dorośli biorcy nerki sami oglądali skórę i usta oraz zgłaszali nowe zmiany [KDIGO 2009]. Praktycznie najwygodniej robić to raz w miesiącu, w dobrym świetle, z lustrem lub z pomocą bliskiej osoby. Zwróć uwagę na:

• szorstkie, łuszczące się plamki, które wracają,
• strupki i ranki, które nie goją się od kilku tygodni,
• twarde, szybko rosnące guzki, czasem z rogowym czopem w środku,
• perłowe guzki z drobnymi naczynkami,
• znamiona nowe lub zmieniające się (reguła ABCDE),
• czerwone lub fioletowe guzki, które szybko się powiększają.

Badanie przez lekarza

• Co najmniej raz w roku badanie całej skóry i warg przez lekarza z doświadczeniem w rozpoznawaniu nowotworów skóry. KDIGO dopuszcza możliwy wyjątek jedynie dla osób o ciemnej karnacji [KDIGO 2009].
• Po rozpoznaniu raka skóry lub zmian przedrakowych stała opieka lekarza, który diagnozuje i leczy nowotwory skóry [KDIGO 2009]. Odstępy między wizytami ustala się wtedy indywidualnie i zwykle są krótsze.
• Pierwsze badanie skóry po przeszczepie: amerykański konsensus ekspertów zaleca, by osoby z grup najwyższego ryzyka miały pierwsze pełne badanie skóry w ciągu 2 lat od przeszczepienia, a większość pozostałych biorców w ciągu 5 lat [Crow i wsp. 2019].

Przy dużej liczbie znamion lub zmian przydaje się wideodermatoskopia z mapowaniem, która pozwala porównywać zdjęcia z kolejnych wizyt i szybciej wychwycić zmianę, która rośnie.

Po przeszczepie?

Lekarz obejrzy w wideodermatoskopie całą skórę i usta, a zdjęcia znamion zapisze do porównania przy kolejnej wizycie.

Umów się

Chemoprewencja: nikotynamid i acytretyna

Nikotynamid (witamina B3)

Nikotynamid wspomaga naprawę DNA uszkodzonego przez UV. W badaniu ONTRAC u osób z prawidłową odpornością, które miały już co najmniej dwa raki skóry, przyjmowanie 500 mg nikotynamidu dwa razy dziennie przez rok zmniejszyło liczbę nowych raków skóry o 23% w porównaniu z placebo. Efekt znikał po odstawieniu [Chen i wsp., NEJM 2015].

U biorców przeszczepów wynik był jednak inny. W badaniu ONTRANS, przeprowadzonym właśnie w tej grupie, po 12 miesiącach u osób przyjmujących nikotynamid rozpoznano 207 nowych raków skóry, a w grupie placebo 210. Nie było też różnicy w liczbie zmian przedrakowych [Allen i wsp., NEJM 2023]. Badanie zakończono przedwcześnie z powodu zbyt małej liczby uczestników, więc nie wyklucza ono każdego efektu, ale nie potwierdza korzyści. Na dziś nie ma dowodów, że nikotynamid chroni biorców przeszczepów przed rakiem skóry. Jeśli rozważasz jego przyjmowanie, porozmawiaj z lekarzem prowadzącym.

Acytretyna

Acytretyna to doustna pochodna witaminy A. Wytyczne KDIGO sugerują rozważenie jej u biorców nerki z rakiem skóry w przeszłości, jeśli nie ma przeciwwskazań [KDIGO 2009]. W małym badaniu u biorców nerki w okresie przyjmowania acytretyny pojawiało się mniej raków kolczystokomórkowych. Jednak 9 z 23 uczestników zrezygnowało z powodu działań niepożądanych, a u jednej osoby po odstawieniu leku nastąpił gwałtowny wzrost liczby nowych zmian [George i wsp., Australas J Dermatol 2002]. Lek ma też liczne przeciwwskazania, dlatego decyzję podejmuje lekarz po ocenie korzyści i ryzyka.

Leczenie raka skóry u biorców przeszczepów

Podstawą leczenia raka kolczysto- i podstawnokomórkowego jest chirurgiczne wycięcie zmiany z marginesem zdrowej skóry i badanie histopatologiczne, które potwierdza rozpoznanie i ocenia, czy zmianę usunięto w całości [NCI PDQ]. Ograniczony do skóry rak kolczystokomórkowy jest w dużym stopniu wyleczalny [NCI PDQ]. U biorców przeszczepów szczególnie ważne jest szybkie działanie, bo nowotwory te rosną u nich szybciej.

Leczenie zaawansowanych nowotworów jest u biorców przeszczepów trudniejsze. Immunoterapia, która przełamuje hamulce układu odpornościowego, może pobudzić go także przeciwko przeszczepionemu narządowi. W analizie danych 343 biorców przeszczepów leczonych inhibitorami punktów kontrolnych ostre odrzucenie wystąpiło w ciągu roku u 36% chorych. Odpowiedź na leczenie była jednak najczęstsza właśnie w raku kolczystokomórkowym skóry [Saleem i wsp., JAMA Oncol 2025]. Takie decyzje podejmuje wspólnie zespół onkologiczny i transplantacyjny. To kolejny powód, by rozpoznawać nowotwory skóry na etapie, gdy wystarcza zabieg chirurgiczny.

W naszych ośrodkach lekarz oceni zmiany w dermatoskopie, a podejrzaną zmianę można usunąć chirurgicznie z badaniem histopatologicznym. Przy rozpoznanym nowotworze możliwa jest konsultacja onkologiczna.

Najczęstsze pytania

Czy po przeszczepie częściej występuje rak skóry?

Tak. Leki chroniące przeszczepiony narząd przed odrzuceniem osłabiają też nadzór układu odpornościowego nad komórkami uszkodzonymi przez słońce. Rak kolczystokomórkowy występuje u biorców przeszczepów od 65 do 250 razy częściej niż w populacji ogólnej, a ryzyko rośnie z każdym rokiem od przeszczepienia. Dlatego zaleca się ochronę przed słońcem i regularne badanie skóry.

Ile lat można żyć z rakiem skóry?

To zależy od rodzaju nowotworu i od tego, kiedy zostanie wykryty. Rak podstawnokomórkowy bardzo rzadko daje przerzuty, a ograniczony do skóry rak kolczystokomórkowy w większości przypadków udaje się wyleczyć. W czerniaku wykrytym, zanim się rozprzestrzenił, pięć lat przeżywa ponad 99% chorych [American Cancer Society]. U biorców przeszczepów rak kolczystokomórkowy bywa jednak bardziej agresywny, dlatego tak ważne jest wczesne wykrycie.

Gdzie daje przerzuty rak skóry?

Rak kolczystokomórkowy, jeśli się rozprzestrzenia, zajmuje najpierw zwykle pobliskie węzły chłonne. Czerniak może dawać przerzuty do węzłów chłonnych, skóry, a później do płuc, wątroby czy mózgu [American Cancer Society]. Rak podstawnokomórkowy praktycznie nie daje przerzutów, ale nieleczony niszczy okoliczne tkanki.

Czy rak złośliwy skóry jest wyleczalny?

W większości przypadków tak, jeśli zostanie wykryty wcześnie. Raki podstawno- i kolczystokomórkowy usuwa się chirurgicznie z marginesem zdrowej skóry, a wycięta tkanka trafia do badania histopatologicznego. Czerniak wykryty we wczesnym stadium również ma bardzo dobre rokowanie (czy czerniak jest uleczalny). Leczenie zaawansowanych nowotworów u biorców przeszczepów jest trudniejsze, bo niektóre terapie zwiększają ryzyko odrzucenia narządu.

Czy na raka podstawnokomórkowego się umiera?

Bardzo rzadko. Rak podstawnokomórkowy rośnie powoli i niemal nigdy nie daje przerzutów, ale nieleczony nacieka i niszczy okoliczne tkanki, zwłaszcza na twarzy [NCI PDQ]. Dlatego każdą podejrzaną zmianę warto usunąć możliwie wcześnie.

Podsumowanie

Po przeszczepieniu narządu rak skóry jest najczęstszym nowotworem, a rak kolczystokomórkowy pojawia się od 65 do 250 razy częściej niż w populacji ogólnej. Ryzyko jest największe u biorców płuc i serca, osób starszych, mężczyzn i osób o jasnej skórze, a rośnie z każdym rokiem od przeszczepienia. Znaczenie mają też konkretne leki, takie jak azatiopryna i długo stosowany worykonazol. Podstawą profilaktyki jest ochrona przed słońcem przez całe życie, comiesięczne samobadanie i co najmniej coroczne badanie skóry przez lekarza, a po rozpoznaniu raka skóry częstsze kontrole. Zmiany w leczeniu immunosupresyjnym i chemoprewencję rozważa zespół transplantacyjny. Nikotynamid nie okazał się skuteczny u biorców przeszczepów.

Zobacz również:

Po przeszczepie? Zbadaj skórę i znamiona w wideodermatoskopii

Umów się

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Rak kolczystokomórkowy — zdjęcia i objawy
• Rogowacenie słoneczne — zmiana przedrakowa
• Leki fotouczulające
• Promieniowanie UVA i UVB
• Mapowanie znamion — wideodermatoskopia
• Konsultacje onkologiczne — nowotwory skóry
• Immunosupresja a rak skóry