Rogowacenie słoneczne — leczenie. Kremy, krioterapia, PDT, laser i czas terapii

Rogowacenie słoneczne to szorstkie, łuszczące się plamki na skórze, która przez lata dostawała dużo słońca: na czole, łysinie, uszach, grzbietach dłoni czy przedramionach. Same w sobie rzadko są groźne, ale są stanem przedrakowym raka kolczystokomórkowego, a ich obecność świadczy o uszkodzeniu skóry promieniowaniem UV. Czym dokładnie jest ta zmiana, jak wygląda i z czym można ją pomylić, opisaliśmy w artykule Rogowacenie słoneczne — zmiana przedrakowa.

Tutaj skupiamy się na leczeniu: kiedy jest potrzebne, jakie metody wybiera lekarz, ile trwa terapia, czego spodziewać się po kremach i zabiegach oraz jak ograniczyć nawroty.

Szorstka plamka na twarzy lub dłoniach? Zanim zaczniesz leczenie, upewnij się, że to rogowacenie, a nie rak. Umów badanie w jednym z naszych ośrodków:

• Warszawa - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Poznań - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Wrocław - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Kraków - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Szczecin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Gdańsk - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Lublin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Katowice - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków

Dlaczego rogowacenie słoneczne się leczy?

Rogowacenie słoneczne (keratoza aktyniczna, w skrócie AK) to ognisko nieprawidłowych komórek naskórka. Europejskie wytyczne z 2024 roku traktują je jako możliwy, bardzo wczesny etap raka kolczystokomórkowego. Pod mikroskopem ma ono cechy typowe dla tego nowotworu, ale tylko niewielki odsetek zmian przechodzi w raka inwazyjnego [Kandolf i wsp. 2024].

Ryzyko przejścia pojedynczej zmiany w raka jest małe. W badaniu, w którym przez kilka lat fotografowano i śledzono 7784 ogniska u 169 osób, wynosiło 0,6% po roku i 2,57% po 4 latach (wliczając raka in situ). Jednocześnie około 65% raków kolczystokomórkowych rozpoznanych w tej grupie rozwinęło się w miejscach, gdzie wcześniej stwierdzono rogowacenie [Criscione i wsp. 2009]. Ponieważ nie da się przewidzieć, które ognisko i kiedy się zezłośliwi, wytyczne zwykle zalecają leczenie [Kandolf i wsp. 2024].

Leczy się także z innych powodów: zmiany bywają swędzące lub tkliwe i przeszkadzają kosmetycznie [DermNet; BAD 2024].

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Czy każde rogowacenie trzeba leczyć?

Nie zawsze. Brytyjska służba zdrowia podaje, że przy pojedynczej plamce lekarz może zaproponować obserwację, a przy kilku zmianach lub dolegliwościach zwykle zaleca leczenie [NHS]. Część ognisk cofa się sama: w cytowanym badaniu ponad połowa zmian (55%) obserwowanych bez leczenia nie była widoczna po roku [Criscione i wsp. 2009]. Brytyjskie towarzystwo naukowe BAD dodaje, że dotyczy to szczególnie małych zmian na skórze chronionej przed słońcem [BAD 2024].

Obserwacja ma sens tylko wtedy, gdy rozpoznanie jest pewne, a zmiana płaska i niebolesna. Agresywnego leczenia wymagają ogniska, które [DermNet; BAD 2024]:

• grubieją lub tworzą twardy guzek albo róg skórny,
• szybko rosną,
• są tkliwe lub bolą,
• owrzodziały albo krwawią.

Takie objawy mogą oznaczać przejście w raka kolczystokomórkowego. Zmianę trzeba wtedy usunąć i zbadać histopatologicznie. Jak wygląda ten nowotwór, pokazujemy w artykule Rak kolczystokomórkowy — objawy i zdjęcia.

Diagnostyka przed leczeniem

Rogowacenie rozpoznaje się zwykle na podstawie oglądania skóry i dotyku, bo zmiana jest szorstka [Kandolf i wsp. 2024; BAD 2024]. Dermatoskopia pomaga odróżnić je od innych zmian skórnych, w tym nowotworów [Kandolf i wsp. 2024]. Biopsja jest wskazana, gdy zmiana budzi wątpliwości w badaniu klinicznym lub dermatoskopowym, a także gdy nie ustępuje mimo leczenia [Kandolf i wsp. 2024].

To ważne z praktycznego powodu: większość metod opisanych niżej niszczy zmianę bez pobrania materiału do badania. Jeśli pod szorstką łuską kryje się rak, leczenie kremem lub zamrożenie może go nie usunąć, a jedynie zamaskować.

Jak lekarz dobiera metodę leczenia?

Wybór zależy od liczby ognisk, ich grubości, miejsca na ciele, chorób współistniejących i Twoich preferencji, na przykład tolerancji odczynu zapalnego czy liczby wizyt [Kandolf i wsp. 2024]. Wytyczne dzielą metody na dwie grupy:

• leczenie zmian pojedynczych: niszczy się konkretne, widoczne ognisko; dobre przy kilku wyraźnych, zwłaszcza grubszych zmianach,
• leczenie pola: leczy się cały obszar skóry uszkodzonej słońcem, razem z ogniskami, których jeszcze nie widać; zalecane przy licznych zmianach [Kandolf i wsp. 2024].

Obie strategie często się łączy, na przykład najpierw zamraża się grubsze ogniska, a potem leczy całe czoło kremem.

Źródła: DermNet, BAD 2024, Blauvelt i wsp. 2021. Czas stosowania konkretnego leku zawsze ustala lekarz.

Krioterapia, łyżeczkowanie, wycięcie i laser: leczenie pojedynczych zmian

Krioterapia

Lekarz zamraża ognisko ciekłym azotem w sprayu. Głębokość i czas mrożenia dobiera do grubości i miejsca zmiany. Gojenie trwa około 5–10 dni na twarzy, 3–4 tygodni na dłoniach i 6 tygodni lub dłużej na nogach [DermNet]. Zabieg może boleć, a po nim w tym miejscu może na stałe zostać jaśniejsza plamka; blizna zwykle nie powstaje [BAD 2024]. Krioterapia nie daje materiału do badania, dlatego stosuje się ją tylko przy pewnym rozpoznaniu. Szerzej o metodzie i jej ograniczeniach piszemy w artykule Zamrażanie pieprzyków — krioterapia.

Łyżeczkowanie, elektrokoagulacja i wycięcie

Grube, przerosłe ogniska albo róg skórny usuwa się w znieczuleniu miejscowym: zeskrobuje się je ostrą łyżeczką, a podstawę przypala elektrokoagulacją, lub wycina skalpelem i zszywa ranę. Zostaje blizna, ale materiał trafia do patomorfologa, który potwierdza rozpoznanie [BAD 2024; DermNet]. To metoda z wyboru, gdy lekarz nie jest pewien, czy to jeszcze rogowacenie, czy już rak. W Twoich Znamionach wykonujemy chirurgiczne usuwanie zmian skórnych z badaniem histopatologicznym.

Laseroterapia

Laser ablacyjny, na przykład CO2 lub erbowy, odparowuje powierzchowną warstwę skóry, po czym naskórek odbudowuje się z sąsiednich, zdrowych komórek [BAD 2024]. W przeglądzie 80 badań z udziałem 6748 chorych frakcyjny laser ablacyjny okazał się równie skuteczny jak krioterapia, kremy i PDT [Worley i wsp. 2023]. Laser stosuje się także, by przygotować skórę przed terapią fotodynamiczną: w metaanalizie takie połączenie usuwało zmiany skuteczniej niż sama PDT i nie było bardziej bolesne [Steeb i wsp. 2019]. Podobnie jak przy krioterapii, laser nie daje materiału do badania histopatologicznego.

Kremy i maści na rogowacenie słoneczne: leczenie pola

Kremy nakłada się w domu na cały wyznaczony przez lekarza obszar. Wszystkie wymienione niżej preparaty są lekami na receptę. Z wyjątkiem diklofenaku wywołują zamierzony odczyn zapalny: zaczerwienienie, strupki, pieczenie, czasem pęcherze. Odczyn jest spodziewanym, przejściowym efektem działania leku [DermNet; BAD 2024]. Skuteczność poprawia wcześniejsze zmiękczenie łuski, na przykład kremem z mocznikiem lub kwasem salicylowym, i dokładne oczyszczenie skóry [DermNet].

5-fluorouracyl

Lek cytostatyczny, który niszczy szybko dzielące się, nieprawidłowe komórki. Stosuje się go raz lub dwa razy dziennie przez 2–8 tygodni. Dostępny jest też w niższym stężeniu w połączeniu z kwasem salicylowym [DermNet]. Odczyn bywa wyraźny. W holenderskim badaniu z udziałem 624 chorych z licznymi zmianami na głowie krem z 5-fluorouracylem okazał się najskuteczniejszy spośród czterech porównywanych metod: rok po leczeniu sukces utrzymywał się u 74,7% osób [Jansen i wsp. 2019].

Imikwimod

Lek pobudza miejscową odpowiedź odpornościową przeciwko zmienionym komórkom. Nakłada się go 2–3 razy w tygodniu przez 4–16 tygodni, zależnie od preparatu i schematu [DermNet]. W analizie wyników co najmniej rok po leczeniu imikwimod należał do metod o najtrwalszym efekcie [Steeb i wsp. 2021]. Według przeglądu Cochrane daje lepszy efekt kosmetyczny niż krioterapia i 5-fluorouracyl [Gupta i wsp. 2012].

Diklofenak

Żel z 3% diklofenakiem w kwasie hialuronowym nakłada się dwa razy dziennie przez około 3 miesiące. Jest najlepiej tolerowany, bo prawie nie wywołuje odczynu, ale działa słabiej niż pozostałe metody [DermNet; Worley i wsp. 2023]. Bywa wyborem przy cienkich zmianach lub u osób, które nie zniosą silnego zapalenia skóry.

Tirbanibulina

Najkrótsza kuracja: maść nakłada się raz dziennie przez 5 dni. W badaniach rejestracyjnych stosowano ją na obszar 25 cm² skóry twarzy lub głowy. W dwóch badaniach III fazy wszystkie zmiany ustąpiły po 2 miesiącach u 44–54% chorych. Po roku jednak u 47% z nich pojawiły się nawroty w leczonym obszarze [Blauvelt i wsp. 2021]. Lek zarejestrowano w Unii Europejskiej w 2021 roku [EMA, Klisyri]. O dostępności preparatu w polskich aptekach poinformuje lekarz.

Terapia fotodynamiczna (PDT)

Lekarz nakłada na skórę substancję, która gromadzi się w zmienionych komórkach, a potem naświetla obszar światłem. Przy pojedynczych zmianach PDT okazała się w przeglądzie Cochrane skuteczniejsza od krioterapii i dawała lepszy efekt kosmetyczny [Gupta i wsp. 2012]. Naświetlanie lampą bywa bolesne, a wariant ze światłem dziennym jest prawie bezbolesny [DermNet]. Przebieg zabiegu, wskazania i ograniczenia opisaliśmy w artykule Terapia fotodynamiczna (PDT) w rogowaceniu słonecznym i raku podstawnokomórkowym.

Która metoda jest najskuteczniejsza?

Nie ma jednej najlepszej metody dla wszystkich. Wyniki badań różnią się w zależności od tego, co mierzono i kiedy:

• pod względem odsetka ustąpienia zmian różnice między metodami są niewielkie. Przegląd 80 badań uznał krioterapię, PDT, imikwimod, 5-fluorouracyl, peeling kwasem trójchlorooctowym i laser frakcyjny za porównywalnie skuteczne. Najsłabiej wypadał diklofenak [Worley i wsp. 2023];
• przy licznych zmianach na głowie w bezpośrednim porównaniu najlepiej działał krem z 5-fluorouracylem [Jansen i wsp. 2019];
• w obserwacji trwającej ponad rok najtrwalszy efekt dawały PDT z kwasem aminolewulinowym, imikwimod, PDT z aminolewulinianem metylu i krioterapia [Steeb i wsp. 2021].

Przegląd Cochrane zwraca uwagę na jeszcze jedną rzecz: kremy do leczenia pola mają podobną skuteczność, ale różnią się skutkami ubocznymi i efektem kosmetycznym [Gupta i wsp. 2012]. W praktyce o wyborze często decyduje to, czy wolisz krótkie, ale intensywne leczenie, czy dłuższe i łagodniejsze, oraz czy możesz przychodzić na zabiegi.

Nie wiesz, czy to rogowacenie, czy rak?

Lekarz obejrzy zmiany w wideodermatoskopie, oceni, czy wymagają biopsji, i omówi możliwości leczenia.

Umów się

Jak długo leczy się rogowacenie słoneczne?

Czas leczenia obejmuje samą kurację, gojenie skóry i wizytę kontrolną:

• krioterapia: zabieg trwa kilka sekund na zmianę, gojenie od około tygodnia na twarzy do 6 tygodni i dłużej na nogach [DermNet],
• łyżeczkowanie lub wycięcie: jeden zabieg, gojenie kilka tygodni lub dłużej, zależnie od okolicy ciała [DermNet],
• tirbanibulina: 5 dni stosowania, ocena efektu po około 2 miesiącach [Blauvelt i wsp. 2021],
• 5-fluorouracyl: 2–8 tygodni stosowania, a odczyn zapalny mija w kolejnych tygodniach [DermNet],
• imikwimod: 4–16 tygodni [DermNet],
• diklofenak: około 3 miesięcy [DermNet],
• PDT: zabieg w gabinecie; liczbę naświetlań i czas gojenia omawiamy w artykule o terapii fotodynamicznej.

Po zakończeniu leczenia lekarz ocenia, czy wszystkie ogniska ustąpiły. Zmiana, która nie zareagowała na leczenie, wymaga ponownej oceny, a często biopsji [Kandolf i wsp. 2024].

Czy rogowacenie słoneczne jest wyleczalne? Nawroty

Pojedyncze ognisko zwykle da się usunąć. Problem w tym, że skóra wokół niego pozostaje uszkodzona słońcem. Towarzystwo BAD zaznacza, że po wyleczeniu jednej zmiany z czasem mogą pojawiać się kolejne [BAD 2024]. Nawroty w tym samym miejscu zdarzają się po miesiącach lub latach i wtedy powtarza się to samo leczenie albo wybiera inne [DermNet].

Osoby leczone z powodu rogowacenia mają też większe ryzyko innych nowotworów skóry: raka kolczystokomórkowego, w tym choroby Bowena, raka podstawnokomórkowego i czerniaka [DermNet]. Europejskie wytyczne zalecają chorym z grupy dużego ryzyka samobadanie skóry i powtarzanie leczenia pola na wcześniej zajętych obszarach [Kandolf i wsp. 2024].

Osoby po przeszczepieniu narządu i z osłabioną odpornością

Osoby przyjmujące leki immunosupresyjne, na przykład po przeszczepieniu narządu, należą do grupy większego ryzyka przejścia rogowacenia w raka [BAD 2024]. Europejskie wytyczne omawiają tę grupę osobno [Kandolf i wsp. 2024]. Polscy eksperci zalecają, by u takich chorych z rogowaceniem lub rakami skóry rozważyć modyfikację leczenia immunosupresyjnego, co należy do lekarza prowadzącego przeszczep [Rutkowski i wsp. 2022]. U części biorców przeszczepów z licznymi zmianami stosuje się doustne retinoidy, które zmniejszają ryzyko raka kolczystokomórkowego [DermNet].

Profilaktyka po leczeniu: jak ograniczyć nowe ogniska

Ochrona przed słońcem

To najlepiej udokumentowana metoda. W australijskim badaniu z randomizacją osoby po 40. roku życia przez jedno lato codziennie stosowały krem z filtrem lub krem bez substancji ochronnych. W grupie z filtrem powstawało mniej nowych zmian, a więcej istniejących się cofało. Im więcej kremu używano, tym lepszy był efekt [Thompson i wsp. 1993]. Wytyczne brytyjskie zalecają filtr o SPF co najmniej 30 z wysoką ochroną UVA, nakładany obficie i odnawiany, a do tego kapelusz, odzież i cień w godzinach 11–15 [BAD 2024]. Jak dobrać krem, piszemy w artykule Krem z filtrem — jak wybrać.

Słońce nie jest wyłącznie wrogiem: pod wpływem UVB w skórze powstaje witamina D. Osoby, które konsekwentnie unikają słońca, powinny jednak porozmawiać z lekarzem o jej oznaczeniu lub suplementacji, zamiast „uzupełniać” ją opalaniem [BAD 2024; NHS]. Opalenizna i oparzenie to zawsze uszkodzenie skóry.

Nikotynamid (witamina B3)

W badaniu ONTRAC osoby po co najmniej dwóch rakach skóry przyjmowały przez rok 500 mg nikotynamidu dwa razy dziennie lub placebo. W grupie nikotynamidu po 12 miesiącach było o 13% mniej ognisk rogowacenia i o 23% mniej nowych raków podstawno- i kolczystokomórkowych. Efekt zanikał po odstawieniu preparatu [Chen i wsp. 2015]. Towarzystwo BAD wspomina tę możliwość w ulotce dla pacjentów [BAD 2024]. Warto pamiętać o ograniczeniach: badanie objęło osoby z wysokim ryzykiem i trwało rok, więc nie wiadomo, czy podobna korzyść dotyczy osób z pojedynczą zmianą. Decyzję o suplementacji omów z lekarzem.

Regularna kontrola skóry

Oglądaj skórę co kilka miesięcy, szczególnie miejsca najczęściej wystawione na słońce [BAD 2024]. Zgłoś się do lekarza, jeśli plamka grubieje, rośnie, zmienia kolor, staje się tkliwa, krwawi lub zamienia się w guzek, albo gdy zmiana pojawi się na wardze [NHS]. Gołym okiem nie da się pewnie odróżnić rogowacenia od wczesnego raka, dlatego ocenę zostaw lekarzowi.

Domowe sposoby: co pomaga, a czego nie robić

Domowymi sposobami rogowacenia nie da się wyleczyć. Krem nawilżający może zmiękczyć łuskę i poprawić komfort, ale nie usuwa nieprawidłowych komórek [BAD 2024]. Nie zdrapuj łuski i nie próbuj usuwać zmian preparatami „na kurzajki”, kwasami czy olejkami. Możesz podrażnić skórę i zamazać obraz, który lekarz musi ocenić, a przede wszystkim przeoczyć raka.

Najczęstsze pytania

Jak długo leczy się rogowacenie słoneczne?

To zależy od metody. Krioterapia trwa kilka sekund, a skóra goi się od około tygodnia na twarzy do kilku tygodni na dłoniach i nogach. Kremy stosuje się od 5 dni (tirbanibulina) przez 2–8 tygodni (5-fluorouracyl) i 4–16 tygodni (imikwimod) do około 3 miesięcy (diklofenak). Terapię fotodynamiczną wykonuje się w gabinecie. Do tego dochodzi czas gojenia i wizyta kontrolna, na której lekarz ocenia efekt.

Jaka maść na rogowacenie słoneczne?

Skuteczne są leki na receptę: krem z 5-fluorouracylem, krem z imikwimodem, żel z diklofenakiem i maść z tirbanibuliną. Różnią się czasem stosowania, siłą odczynu zapalnego i skutecznością. Lek dobiera lekarz po obejrzeniu zmian. Kremy nawilżające i preparaty dostępne bez recepty mogą zmiękczyć łuskę, ale nie leczą rogowacenia.

Czy rogowacenie słoneczne można wyleczyć?

Pojedyncze ognisko zwykle udaje się usunąć. Skóra wokół niego pozostaje jednak uszkodzona przez słońce, więc z czasem mogą pojawiać się nowe zmiany lub nawroty w tym samym miejscu. Dlatego leczenie łączy się z codzienną ochroną przed słońcem i regularną kontrolą skóry.

Czy rogowacenie słoneczne przejdzie samo?

Czasem tak. W dużym badaniu ponad połowa zmian obserwowanych bez leczenia nie była widoczna po roku. Część jednak utrzymuje się lub nawraca, a nie da się przewidzieć, która przejdzie w raka. Dlatego o obserwacji zamiast leczenia powinien zdecydować lekarz, a każda zmiana grubiejąca, bolesna lub krwawiąca wymaga oceny.

Czy rogowacenie słoneczne to rak?

Nie, to stan przedrakowy. Pojedyncza zmiana rzadko przechodzi w raka kolczystokomórkowego: w badaniu weteranów ryzyko wyniosło 0,6% po roku i około 2,6% po 4 latach (wliczając raka in situ). Im więcej zmian, tym większe łączne ryzyko, dlatego rogowacenie zwykle się leczy.

Podsumowanie

Rogowacenie słoneczne leczy się, bo jest stanem przedrakowym i nie da się przewidzieć, które ognisko przejdzie w raka. Pojedyncze zmiany najczęściej zamraża się, łyżeczkuje lub wycina, a liczne leczy kremami lub terapią fotodynamiczną na całym obszarze uszkodzonej skóry. Kuracja trwa od kilku dni do kilku miesięcy, zależnie od metody, i zwykle wywołuje przejściowy odczyn zapalny. Nawroty są częste, dlatego po leczeniu liczą się codzienna ochrona przed słońcem i regularna kontrola skóry. Zanim zaczniesz leczenie, upewnij się u lekarza, że szorstka plamka to rogowacenie, a nie rak.

Zobacz również:

Liczne zmiany przedrakowe albo wynik biopsji do omówienia? Umów konsultację onkologiczną

Umów się

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Rogowacenie słoneczne — zmiana przedrakowa
• Terapia fotodynamiczna (PDT) w rogowaceniu słonecznym i raku podstawnokomórkowym
• Choroba Bowena — objawy, przyczyny, leczenie
• Rak kolczystokomórkowy — objawy, zdjęcia, leczenie
• Krem z filtrem — jak wybrać
• Fotostarzenie skóry — objawy i zapobieganie
• Jaki kapelusz naprawdę chroni przed słońcem
• Profilaktyka nowotworów skóry — badania przesiewowe
• Czym jest promieniowanie UVA i UVB
• Krem z filtrem do twarzy na co dzień