Plamy starcze na dłoniach — domowe sposoby pod lupą. Co działa, co szkodzi i kiedy iść do lekarza

Brązowe plamy na grzbietach dłoni to jeden z pierwszych widocznych śladów lat spędzonych na słońcu. Nic dziwnego, że w sieci roi się od domowych sposobów na ich rozjaśnienie: cytryna, ocet, soda, aloes, maślanka. Sprawdziliśmy, co na ich temat mówią badania. Odpowiedź jest krótka: żaden z nich nie ma potwierdzonej skuteczności, a kilka może zaszkodzić. W tym artykule wyjaśniamy, dlaczego tak jest, czym naprawdę warto smarować dłonie, co działa skutecznie i kiedy plama na ręce nie powinna być leczona w domu.

Ogólnie o plamach starczych, ich przyczynach i leczeniu piszemy w artykule Plamy starcze. O plamach na twarzy, gdzie łatwo pomylić je z wczesnym czerniakiem, w artykule Plamy starcze na twarzy — zdjęcia.

Plamy starcze na dłoniach w skrócie

• Co to jest: plama soczewicowata słoneczna, łagodna zmiana powstająca od wieloletniego działania UV [DermNet — Solar lentigo].
• Domowe sposoby: nie znaleźliśmy badań klinicznych potwierdzających skuteczność cytryny, octu, sody, cebuli czy maślanki. Część może podrażnić skórę albo wywołać przebarwienia.
• Co ma dowody: ochrona przed słońcem, kremy z tretynoiną na receptę, w mniejszym stopniu kosmetyki z niacynamidem i witaminą C.
• Co działa najlepiej: zabiegi, zwłaszcza lasery działające na barwnik i łączenie metod [Mukovozov i wsp. 2023].
• Najważniejsze: zanim zaczniesz cokolwiek „rozjaśniać”, upewnij się u lekarza, że to plama starcza [AAD — What can get rid of age spots?].

Plamy soczewicowate na grzbiecie dłoni. Fot. Alain Gérard, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Plamy starcze na dłoniach — skąd się biorą?

Plamy starcze powstają w miejscach, na które przez lata pada słońce: na grzbietach dłoni, przedramionach, górnej części tułowia i podudziach. Są płaskie lub minimalnie wyniesione, mają ostry brzeg i jednolity kolor, od żółtawego po ciemnobrązowy. Nie bolą i nie swędzą, a w przeciwieństwie do piegów nie bledną zimą [DermNet — Solar lentigo].

Dłonie są szczególnie narażone, bo zwykle są odkryte przez cały rok, a o kremie z filtrem na grzbiety dłoni łatwo zapomnieć. Słońce dociera do nich także w samochodzie. W badaniu 29 aut przednia szyba zatrzymywała średnio 96% promieniowania UVA, ale boczna szyba kierowcy tylko 71%, z dużymi różnicami między modelami [Boxer Wachler 2016]. Więcej o tym, ile UV przepuszcza szkło, piszemy w artykule Czy przez szybę można się opalić?.

Wbrew potocznej nazwie „plamy wątrobowe” przyczyną jest słońce, a nie choroba wątroby. Na skórze dłoni, obok plam starczych, często widać też inne ślady uszkodzenia przez słońce, np. fioletowe wylewy krwi po drobnych urazach albo drobne białe plamki [DermNet — Solar lentigo].

W jakim wieku pojawiają się plamy starcze na dłoniach?

Najczęściej w średnim i starszym wieku. Po 60. roku życia plamy mogą występować nawet u 90% osób rasy białej. U dzieci poniżej 12 lat zdarzają się rzadko, głównie po silnej ekspozycji na słońce [DermNet — Solar lentigo]. W dużym badaniu z Lejdy liczba plam soczewicowatych rosła wyraźnie z wiekiem, a plamy na plecach wiązały się zarówno z wieloletnim przebywaniem na słońcu, jak i z oparzeniami słonecznymi w młodości [Bastiaens i wsp. 2004].

Plamy starcze na ramionach i przedramionach

Na przedramionach i ramionach plamy starcze mają ten sam charakter co na dłoniach. W badaniu z Lejdy plamy na plecach wiązały się z oparzeniami słonecznymi przed 20. rokiem życia i z liczbą oparzeń w dzieciństwie [Bastiaens i wsp. 2004]. To dobry powód, by latem zakrywać ramiona i plecy, także u dzieci.

Zdjęcia w internecie nie zastąpią badania

U nas znamię ogląda lekarz — wideodermatoskopem, podczas jednej wizyty.

Umów się

Domowe sposoby na plamy starcze — co mówią badania?

Zanim przejdziemy do konkretnych sposobów, jedna uwaga o tym, jak powstaje plama. Barwnik plamy starczej siedzi w naskórku, a komórki, które go wytwarzają, pracują w niej intensywniej pod wpływem UV [DermNet — Solar lentigo]. Żeby plama zbladła, trzeba albo zahamować wytwarzanie barwnika, albo usunąć naskórek z barwnikiem, albo zniszczyć go zabiegiem. Kuchenne składniki nie robią żadnej z tych rzeczy w przewidywalny sposób. Mogą za to wywołać stan zapalny, a stan zapalny zostawia przebarwienie pozapalne, które na słońcu dodatkowo ciemnieje [DermNet — Postinflammatory hyperpigmentation].

Źródła w opisach poniżej.

Sok z cytryny

To najczęściej polecany sposób. Nie znaleźliśmy badań, które sprawdzałyby sok z cytryny na plamach starczych, więc nie ma dowodów, że je rozjaśnia. Wiadomo natomiast, że soki niektórych roślin, m.in. limonki, zawierają związki uczulające skórę na światło. Po nałożeniu i wyjściu na słońce dochodzi do reakcji fototoksycznej: zaczerwienienia, pęcherzy, a potem przebarwień, które mogą utrzymywać się latami [DermNet — Phytophotodermatitis]. Na dłoniach, które latem są stale na słońcu, ryzyko jest szczególnie realne. Zamiast jednej plamy można dorobić się kilku nowych.

Ocet jabłkowy

Ocet jabłkowy ma rzekomo „złuszczać” plamy. Badań na plamach starczych brak, są za to opisy przypadków oparzeń chemicznych po przykładaniu octu jabłkowego na skórę [Bunick i wsp. 2012], m.in. u nastolatka, który próbował usunąć znamiona według przepisu znalezionego w internecie [Feldstein i wsp. 2015]. Oparzenie chemiczne może zostawić bliznę lub przebarwienie.

Soda oczyszczona

Pasta z sody oczyszczonej działa jak drobny peeling mechaniczny. Roztwór sody ma odczyn zasadowy, a naturalny odczyn powierzchni skóry jest kwaśny, średnio poniżej 5. Kwaśny odczyn sprzyja dobrej kondycji bariery skórnej [Lambers i wsp. 2006]. Pocieranie dłoni sodą nie dociera do barwnika w naskórku w kontrolowany sposób, a podrażnienie może przynieść odwrotny skutek. Nie znaleźliśmy badań, które pokazywałyby, że soda rozjaśnia plamy starcze.

Aloes

Przy aloesie znaleźliśmy jedno badanie, ale nie dotyczy ono plam starczych. Aloezyna, związek wyizolowany z aloesu, nakładana cztery razy dziennie przez 15 dni osłabiała o 34% przebarwienie wywołane celowo lampą UV na przedramieniu 15 osób [Choi i wsp. 2002]. To badanie na świeżej opaleniźnie, a nie na wieloletnich plamach starczych, na małej grupie osób i z oczyszczoną substancją, a nie z żelem z liścia. Nie ma więc podstaw, by oczekiwać, że domowy żel aloesowy usunie plamę starczą.

Maślanka, kefir, jogurt

Zawierają kwas mlekowy, który w gabinetowych peelingach służy do złuszczania naskórka. Nie znaleźliśmy badań, w których okłady z nabiału rozjaśniałyby plamy starcze. Dla porównania: nawet profesjonalne peelingi chemiczne dawały w przeglądzie badań całkowite ustąpienie plam tylko w 6% przypadków [Mukovozov i wsp. 2023].

Cebula, chrzan, pietruszka, ziemniak

Te sposoby krążą głównie w poradnikach i na forach. Nie znaleźliśmy badań klinicznych, które by je sprawdzały. Ostre soki roślinne mogą podrażnić skórę, a każde podrażnienie zwiększa ryzyko przebarwienia pozapalnego [DermNet — Postinflammatory hyperpigmentation].

Woda utleniona i domowe peelingi z kwasami

Dla wody utlenionej z apteki i mocnych kwasów kupionych w internecie nie znaleźliśmy badań na plamach starczych, a łatwo nimi poparzyć skórę. Badano natomiast roztwór nadtlenku wodoru o stężeniu 35% stosowany w gabinecie: w małym badaniu (33 osoby) był mniej skuteczny niż zamrażanie, choć dawał mniej działań niepożądanych [Tehranchinia i wsp. 2022]. To nie jest preparat do użytku domowego. Jeśli chcesz sięgnąć po kwasy, lepiej zrobić to w formie gotowego kosmetyku o znanym stężeniu albo zabiegu w gabinecie, a przedtem pokazać plamy lekarzowi.

Czym smarować plamy starcze na dłoniach? Co ma dowody

1. Krem z filtrem, codziennie. To jedyny „domowy sposób” o dobrze udokumentowanym działaniu. Ochrona przed słońcem zmniejsza ryzyko nowych plam i może nieco rozjaśnić istniejące [DermNet — Solar lentigo]. AAD zaleca krem o szerokim spektrum, z SPF co najmniej 30 i odporny na wodę [AAD — What can get rid of age spots?]. Na zewnątrz ponawiaj go mniej więcej co dwie godziny oraz po pływaniu i spoceniu się [AAD — Sunscreen FAQs]. Przy dłoniach dochodzi jeszcze jedna zasada praktyczna: krem znika przy myciu rąk, więc warto nałożyć go ponownie po umyciu dłoni, zanim wyjdziesz na zewnątrz.

2. Tretynoina na receptę. W randomizowanym badaniu z podwójnie ślepą próbą krem z 0,1% tretynoiną stosowany przez 10 miesięcy wyraźnie rozjaśniał plamy na twarzy i kończynach górnych w porównaniu z placebo. Plamy, które zniknęły, nie wróciły przez kolejne pół roku [Rafal i wsp. 1992]. Retinoidy często podrażniają skórę: w przeglądzie badań działania niepożądane, głównie zaczerwienienie i łuszczenie, zgłaszało aż 82% leczonych (23 z 28 osób w tej grupie badań) [Mukovozov i wsp. 2023].

3. Hydrochinon na receptę. Hamuje wytwarzanie barwnika w naskórku. Stosuje się go zwykle dwa razy dziennie przez 3 miesiące, zaczynając od próby na małym fragmencie skóry. W wielu krajach jest dostępny tylko na receptę [DermNet — Hydroquinone].

4. Kosmetyki bez recepty. Niacynamid w małym badaniu klinicznym (18 osób z przebarwieniami twarzy, nie tylko plamami starczymi) zmniejszał przebarwienia po 4 tygodniach bardziej niż krem bez niego [Hakozaki i wsp. 2002]. Witamina C hamuje wytwarzanie barwnika w badaniach laboratoryjnych, ale jej skuteczność na skórze jest słabo poznana [Pullar i wsp. 2017]. Takie kosmetyki mogą spłycić kolor plamy, ale rzadko usuwają ją całkowicie.

AAD podkreśla, że kremy wymagają systematyczności: trzeba je nakładać raz lub dwa razy dziennie przez tygodnie albo miesiące [AAD — What can get rid of age spots?].

Jak zlikwidować plamy starcze na rękach skutecznie?

Jeśli plamy przeszkadzają, najlepsze wyniki dają zabiegi. W przeglądzie 48 badań i 1763 pacjentów całkowite ustąpienie plam uzyskano [Mukovozov i wsp. 2023]:

Badania były bardzo zróżnicowane, więc te liczby warto traktować orientacyjnie.

Badanie szczególnie ważne dla dłoni przeprowadzono właśnie na ich grzbietach. W badaniu z 2000 r. u 27 pacjentów porównano trzy lasery i zamrażanie. Najlepiej rozjaśniał plamy laser Nd:YAG Q-switched 532 nm, który miał też najmniej działań niepożądanych. Aż 25 z 27 osób wolało laser od zamrażania [Todd i wsp. 2000]. AAD przytacza też jedno badanie, w którym po peelingu chemicznym dłoni u 47% pacjentów plamy rozjaśniły się mniej więcej o połowę. Zamrażanie dawało nieco lepsze wyniki, ale skóra goiła się po nim dłużej [AAD — What can get rid of age spots?]. Ten wynik dotyczy częściowego rozjaśnienia, a nie całkowitego ustąpienia plam, więc nie przeczy liczbie 6% z przeglądu powyżej.

W Twoich Znamionach nie mamy laserów barwnikowych ani IPL i nie wykonujemy zamrażania, więc płaskich plam starczych nie usuwamy. Orientacyjne ceny laserowego usuwania plam w innych placówkach omawiamy w artykule Plamy starcze — laser i cena. Laserem CO2, który mamy w większości naszych ośrodków, usuwamy natomiast zmiany wypukłe, np. brodawki łojotokowe, a zmianę budzącą wątpliwości lekarz może wyciąć chirurgicznie i przekazać do badania histopatologicznego.

Pamiętaj: żadna metoda nie chroni przed nowymi plamami. Bez ochrony przed słońcem plamy wracają [AAD — What can get rid of age spots?].

Kiedy plama na dłoni to nie plama starcza?

Na grzbietach dłoni pojawia się kilka zmian, które łatwo pomylić z plamą starczą:

• Rogowacenie słoneczne to szorstka, łuszcząca się zmiana, różowa, czerwonawa albo brązowa. Grzbiety dłoni należą do jej najczęstszych miejsc. To zmiana przednowotworowa: tkliwa, pogrubiająca się, owrzodzona lub powiększająca się zmiana tego typu może przechodzić w raka kolczystokomórkowego [DermNet — Actinic keratosis].
• Brodawka łojotokowa wygląda, jakby była przyklejona do skóry, często ma woskową lub brodawkowatą powierzchnię [DermNet — Seborrhoeic keratosis]. Plama starcza może z czasem w nią przejść [DermNet — Solar lentigo]. Domowe metody na nią też nie działają, o czym piszemy w artykule Brodawki łojotokowe — domowe sposoby.
• Plamica starcza to ciemnofioletowe wylewy krwi na przedramionach i grzbietach dłoni po drobnych urazach. Znikają w ciągu jednego do trzech tygodni, ale mogą zostawić brązowawe przebarwienie [DermNet — Senile purpura].
• Nietypowa plama soczewicowata lub czerniak in situ mogą pojawić się także na dłoniach i przedramionach [DermNet — Atypical solar lentigo].

Sygnały, że plamę trzeba pokazać lekarzowi

• plama jest większa, ciemniejsza lub bardziej nieregularna niż pozostałe,
• ma kilka kolorów, obszary szare, fioletowe lub odbarwione, albo jest zaczerwieniona [DermNet — Atypical solar lentigo],
• rośnie lub zmienia się w ciągu miesięcy,
• jest szorstka, łuszcząca się, tkliwa albo tworzy się na niej strupek, który nie chce się zagoić,
• krwawi bez urazu.

AAD zaleca, by przed jakimkolwiek leczeniem plam, także kremami bez recepty, pokazać je lekarzowi. Rozjaśnienie nowotworu kremem daje mu czas na wzrost [AAD — What can get rid of age spots?]. Ocenę zmian pod dermatoskopem i porównanie ich w czasie zapewnia wideodermatoskopia, która u nas kosztuje 480 zł.

Jak chronić dłonie przed nowymi plamami?

• Krem z filtrem na grzbiety dłoni codziennie, gdy wychodzisz na zewnątrz, o szerokim spektrum i z SPF co najmniej 30 [AAD — What can get rid of age spots?].
• Ponawianie co około dwie godziny na zewnątrz [AAD — Sunscreen FAQs] i po umyciu rąk.
• Rękawiczki przy długiej jeździe samochodem lub rowerem w słoneczne dni i przy pracy w ogrodzie.
• Długi rękaw i odzież z oznaczeniem UPF przy dłuższym przebywaniu na słońcu [AAD — What can get rid of age spots?].
• Bez solarium, które samo w sobie sprzyja powstawaniu plam [DermNet — Solar lentigo].

Codzienny filtr ma też szerszy sens. W randomizowanym badaniu z Australii osoby, które przez 4,5 roku codziennie nakładały krem z filtrem o szerokim spektrum, nie miały mierzalnego przyrostu fotostarzenia skóry. W porównaniu z grupą stosującą filtr według uznania ich skóra wykazywała o 24% mniej oznak starzenia [Hughes i wsp. 2013]. Badanie objęło dorosłych poniżej 55. roku życia.

Najczęściej zadawane pytania

Jak zlikwidować plamy starcze z rąk?

Najskuteczniej zabiegiem: w badaniach lasery działające na barwnik dają lepsze wyniki niż zamrażanie, a łączenie metod jeszcze lepsze. Wolniej działają kremy z tretynoiną na receptę, które trzeba stosować miesiącami. Domowe sposoby nie mają potwierdzonej skuteczności. Każde leczenie wymaga codziennego filtra na grzbiety dłoni, inaczej plamy wracają. Przed leczeniem plamy powinien obejrzeć lekarz.

Jakie są babcine sposoby na plamy starcze?

Najczęściej poleca się sok z cytryny, ocet jabłkowy, sodę oczyszczoną, sok z cebuli, chrzan, aloes i maślankę. Nie znaleźliśmy badań klinicznych, które potwierdzałyby, że któryś z nich usuwa plamy starcze. Część może zaszkodzić: sok z limonki i niektórych roślin w połączeniu ze słońcem wywołuje przebarwienia, a ocet przykładany na skórę powodował oparzenia chemiczne.

Czy soda oczyszczona usuwa plamy starcze?

Nie ma na to dowodów. Barwnik plamy starczej leży w naskórku, a pasta z sody co najwyżej ściera jego powierzchnię. Roztwór sody ma odczyn zasadowy, podczas gdy naturalny odczyn skóry jest kwaśny, średnio poniżej 5. Częste pocieranie może podrażnić skórę dłoni, a podrażnienie sprzyja nowym przebarwieniom.

Czym smarować plamy starcze na dłoniach?

Przede wszystkim codziennie kremem z filtrem o szerokim spektrum i SPF co najmniej 30, ponawianym na zewnątrz co około dwie godziny i po umyciu rąk. Do rozjaśniania lekarz może przepisać krem z tretynoiną lub hydrochinonem. Kosmetyki z niacynamidem lub witaminą C mogą nieco spłycić kolor, ale rzadko usuwają plamę całkowicie.

W jakim wieku pojawiają się plamy starcze na dłoniach?

Najczęściej w średnim i starszym wieku, a ich liczba rośnie z wiekiem. Po 60. roku życia plamy mogą występować nawet u 90% osób rasy białej. U osób, które dużo przebywały na słońcu, pojawiają się wcześniej. U dzieci poniżej 12 lat zdarzają się rzadko.

Czy plamy starcze na dłoniach można usunąć laserem?

Tak. W randomizowanym badaniu na grzbietach dłoni laser działający na barwnik rozjaśniał plamy skuteczniej niż zamrażanie ciekłym azotem i miał najmniej działań niepożądanych. W Twoich Znamionach nie mamy laserów barwnikowych ani IPL, więc takich zabiegów nie wykonujemy. Możemy natomiast ocenić plamy przed zabiegiem w dermatoskopie.

Podsumowanie

Plamy starcze na dłoniach to łagodny ślad wieloletniego działania słońca. Domowe sposoby, od cytryny przez ocet po sodę, nie mają potwierdzonej skuteczności, a niektóre mogą poparzyć skórę albo dołożyć nowych przebarwień. Realnie działają: codzienny filtr na grzbiety dłoni, kremy z tretynoiną lub hydrochinonem przepisane przez lekarza oraz zabiegi, wśród których najlepiej wypadają lasery działające na barwnik. Zanim zaczniesz cokolwiek rozjaśniać, pokaż plamy lekarzowi. Szorstka, rosnąca, krwawiąca albo wyraźnie inna od pozostałych plama na ręce nie jest zadaniem dla kuchennych sposobów.