Rak skóry jako choroba zawodowa — kiedy można go uznać, jak zgłosić podejrzenie i jakie dokumenty są potrzebne

Rolnik, dekarz, ogrodnik czy rybak przez całe życie zawodowe zbiera dawkę promieniowania UV, której większość osób pracujących w biurze nigdy nie otrzyma. Nic dziwnego, że po latach wiele osób pyta: czy rak skóry może być uznany za chorobę zawodową? Odpowiedź brzmi: w polskich przepisach jest to możliwe, ale przy promieniowaniu słonecznym bardzo trudne. Inaczej wygląda sytuacja przy pracy z niektórymi substancjami rakotwórczymi.

W tym artykule wyjaśniamy, co mówią przepisy, kto i gdzie zgłasza podejrzenie choroby zawodowej, jak przebiega postępowanie, jakie dokumenty mają znaczenie i co daje stwierdzenie choroby zawodowej. Na końcu opisujemy, jak wcześnie rozpoznać raka skóry, bo bez względu na wynik postępowania liczy się szybkie leczenie. To nie jest porada prawna: w konkretnej sprawie warto skonsultować się z poradnią chorób zawodowych lub prawnikiem.

Pracujesz na słońcu albo masz to za sobą? Sprawdź skórę. Umów badanie w jednym z naszych ośrodków:

• Warszawa - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Poznań - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Wrocław - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Kraków - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Szczecin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Gdańsk - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Lublin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Katowice - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków

Nie ma Twojego miasta na liście? Zmianę możesz wstępnie ocenić online — prześlij zdjęcie do analizy AI. To wstępna ocena w oczekiwaniu na wizytę, która nie zastępuje badania.

Rak skóry jako choroba zawodowa — w skrócie

• Nowotwór skóry jest w polskim wykazie chorób zawodowych, ale tylko jako skutek działania czynników rakotwórczych występujących w środowisku pracy [rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych, poz. 17].
• Narażenie ocenia się względem urzędowego wykazu czynników rakotwórczych. Są w nim m.in. promieniowanie jonizujące, wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne z sadzy, smół i paków węglowych oraz zużyte oleje silnikowe działające przez skórę [rozporządzenie MZ, Dz.U. 2024 poz. 1126].
• Promieniowania słonecznego w tym wykazie nie ma. Sprawy raka skóry po latach pracy na słońcu rozstrzyga indywidualne postępowanie, a uznanie jest trudne.
• Podejrzenie zgłasza się do państwowego inspektora sanitarnego i okręgowego inspektora pracy. Rozpoznanie stawia lekarz poradni chorób zawodowych, a decyzję wydaje sanepid [Kodeks pracy, art. 235; rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych].
• Rozpoznanie jest możliwe także po zakończeniu pracy. Przy nowotworach skóry okres ten ustala się indywidualnie, w zależności od okresu utajenia nowotworu.

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Co można uznać za chorobę zawodową?

Kodeks pracy definiuje chorobę zawodową dwoma warunkami. Po pierwsze, choroba musi znajdować się w wykazie chorób zawodowych. Po drugie, ocena warunków pracy musi pozwolić stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że spowodowały ją czynniki szkodliwe dla zdrowia w środowisku pracy albo sposób wykonywania pracy, czyli tak zwane narażenie zawodowe [Kodeks pracy, art. 235¹].

Rozpoznanie może nastąpić w czasie zatrudnienia albo już po zakończeniu pracy w narażeniu, pod warunkiem że udokumentowane objawy pojawiły się w okresie wskazanym w wykazie [Kodeks pracy, art. 235²]. Ma to duże znaczenie przy nowotworach, które rozwijają się przez dziesięciolecia.

Nowotwór skóry w wykazie chorób zawodowych

Wykaz stanowi załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie chorób zawodowych. W pozycji 17 wymienia nowotwory złośliwe powstałe w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznanych za rakotwórcze u ludzi, a wśród nich nowotwór skóry. Okres, w którym można rozpoznać chorobę po zakończeniu pracy, określono jako „indywidualnie w zależności od okresu latencji nowotworu” [rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych, poz. 17 pkt 4].

Kluczowy jest sposób oceny narażenia. Przy czynnikach rakotwórczych bierze się pod uwagę substancje, mieszaniny, czynniki i procesy technologiczne określone w przepisach wydanych na podstawie art. 222 § 3 Kodeksu pracy, a także pierwotną lokalizację nowotworu i okres utajenia [rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych, § 6 ust. 2 pkt 4].

Jakie czynniki rakotwórcze w pracy są brane pod uwagę?

Obecnie obowiązuje rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2024 roku. W wykazie czynników i procesów technologicznych znajdują się między innymi [rozporządzenie MZ, Dz.U. 2024 poz. 1126]:

• promieniowanie jonizujące (jedyny czynnik fizyczny w wykazie),
• prace związane z narażeniem na wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne obecne w sadzy węglowej, smołach węglowych i pakach węglowych,
• prace związane z narażeniem przez skórę na oleje mineralne użyte wcześniej w silnikach spalinowych do smarowania i chłodzenia,
• a także substancje chemiczne sklasyfikowane jako rakotwórcze.

Pracodawca, który zatrudnia osoby w kontakcie z takimi czynnikami, musi rejestrować te prace i prowadzić rejestr zatrudnionych przy nich pracowników [Kodeks pracy, art. 222 § 2]. Taki rejestr bywa później ważnym dowodem w postępowaniu.

Dlaczego promieniowanie słoneczne to problem?

Promieniowanie słoneczne jest uznanym czynnikiem rakotwórczym dla człowieka, a związek pracy na zewnątrz z rakiem kolczystokomórkowym jest dobrze udokumentowany. Metaanaliza 18 badań wykazała, że osoby zawodowo narażone na UV mają średnio o 77% wyższe ryzyko tego nowotworu (iloraz szans 1,77) [Schmitt i wsp., Br J Dermatol 2011]. Według wspólnych szacunków WHO i Międzynarodowej Organizacji Pracy w 2019 roku na świecie 1,6 mld osób, czyli 28,4% ludności w wieku produkcyjnym, pracowało w narażeniu na słońce, a takie narażenie odpowiadało za około 29% zgonów z powodu raków skóry innych niż czerniak [Pega i wsp., Environment International 2023].

Mimo to promieniowania słonecznego nie ma w polskim wykazie czynników rakotwórczych w środowisku pracy [rozporządzenie MZ, Dz.U. 2024 poz. 1126]. Do tego dochodzą trudności dowodowe: UV działa też poza pracą (urlop, ogród, sport), dawki zawodowej zwykle nikt nie mierzył, a od narażenia do zachorowania mijają często dziesięciolecia. Dlatego rak skóry po latach pracy na słońcu jest w Polsce rozpatrywany w indywidualnym postępowaniu, a jego uznanie za chorobę zawodową jest trudne.

O tym, które zawody są najbardziej narażone i jakie obowiązki ma pracodawca w zakresie ochrony przed słońcem, piszemy w artykule Rak skóry a praca na zewnątrz.

Jak to wygląda w innych krajach?

W Niemczech od 1 stycznia 2015 roku jako chorobę zawodową nr 5103 można uznać raka kolczystokomórkowego oraz mnogie rogowacenia słoneczne, czyli jego zmiany przedrakowe, spowodowane naturalnym promieniowaniem UV [DGUV]. Pokazuje to, że uznanie słońca za czynnik zawodowy jest kwestią decyzji ustawodawcy, a nie braku dowodów naukowych.

Jakie choroby skóry są uznawane za zawodowe?

Poza nowotworami wykaz chorób zawodowych obejmuje w pozycji 18 choroby skóry, takie jak [rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych, poz. 18]:

• alergiczne kontaktowe zapalenie skóry,
• kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia,
• trądzik olejowy, smarowy lub chlorowy o rozległym charakterze,
• drożdżakowe zapalenie skóry rąk u osób pracujących w warunkach sprzyjających rozwojowi drożdżaków,
• grzybice skóry u osób stykających się z materiałem biologicznym.

To właśnie te schorzenia, a nie nowotwory, stanowią większość zawodowych chorób skóry.

Jak zgłosić podejrzenie choroby zawodowej? Krok po kroku

1. Kto może zgłosić podejrzenie?

• Pracodawca ma obowiązek niezwłocznie zgłosić każdy przypadek podejrzenia choroby zawodowej [Kodeks pracy, art. 235 § 1].
• Lekarz lub lekarz dentysta, który podczas pracy powziął takie podejrzenie u pacjenta, kieruje go na badania w celu wydania orzeczenia [Kodeks pracy, art. 235 § 2¹].
• Pracownik lub były pracownik może zgłosić podejrzenie sam. Osoba aktualnie zatrudniona robi to za pośrednictwem lekarza sprawującego nad nią profilaktyczną opiekę zdrowotną, czyli lekarza medycyny pracy [Kodeks pracy, art. 235 § 2²].

2. Gdzie trafia zgłoszenie?

Podejrzenie zgłasza się na urzędowym formularzu właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu (najczęściej powiatowemu) oraz właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy. Właściwość ustala się według miejsca, w którym praca była wykonywana, a gdy nie jest to możliwe, według miejsca ostatniego narażenia [rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych, § 3].

3. Ocena narażenia przez sanepid

Inspektor sanitarny wszczyna postępowanie, przeprowadza ocenę narażenia zawodowego, sporządza kartę oceny narażenia i kieruje na badania do jednostki orzeczniczej. Korzysta przy tym z dokumentacji pracodawcy i inspekcji sanitarnej, a przy obecnym zatrudnieniu może przeprowadzić ocenę bezpośrednio u pracodawcy. Zgłoszenie oczywiście bezzasadne kończy się postanowieniem o odmowie wszczęcia postępowania [rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych, § 4].

4. Badanie i orzeczenie lekarskie

Jednostkami orzeczniczymi I stopnia są przede wszystkim poradnie chorób zawodowych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy oraz kliniki i poradnie chorób zawodowych uniwersytetów medycznych. Lekarz wydaje orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania, na podstawie badań, dokumentacji medycznej, przebiegu zatrudnienia i oceny narażenia [rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych, § 5–6].

Jeśli nie zgadzasz się z orzeczeniem, w ciągu 14 dni od jego otrzymania możesz złożyć wniosek o ponowne badanie w jednostce II stopnia, czyli instytucie badawczym medycyny pracy. Wniosek składa się za pośrednictwem jednostki, która wydała orzeczenie [rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych, § 7].

5. Decyzja inspektora sanitarnego

Ostateczne rozstrzygnięcie należy do inspektora sanitarnego, który wydaje decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej stwierdzenia. Opiera się na orzeczeniu lekarskim i ocenie narażenia, a w razie wątpliwości może zażądać dodatkowego uzasadnienia lub konsultacji. Przepisy przewidują postępowanie odwoławcze, w którym decyzję wydaje wojewódzki inspektor sanitarny lub Główny Inspektor Sanitarny. Stwierdzona choroba trafia do Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych prowadzonego przez Instytut Medycyny Pracy w Łodzi [rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych, § 8–9].

Jak udowodnić związek raka skóry z pracą? Jakie dokumenty zebrać

O wyniku decydują w dużej mierze dokumenty. Lekarz orzekający może zwrócić się o ich uzupełnienie do pracodawcy, lekarza medycyny pracy, lekarzy prowadzących leczenie, sanepidu i samego pracownika [rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych, § 6 ust. 5]. Warto więc przygotować je wcześniej:

Dokumenty dotyczące pracy

• świadectwa pracy i umowy, które pokazują przebieg zatrudnienia,
• zakres obowiązków i opis stanowiska: ile godzin dziennie praca odbywała się na zewnątrz albo w kontakcie z daną substancją,
• dokumentację oceny ryzyka zawodowego, którą pracodawca ma obowiązek prowadzić,
• wyniki pomiarów czynników szkodliwych na stanowisku pracy, jeśli były wykonywane,
• informacje o środkach ochrony indywidualnej, które pracodawca zapewniał lub nie,
• wpis do rejestru prac w kontakcie z czynnikami rakotwórczymi, jeśli dotyczy.

Dokumenty medyczne

• wynik badania histopatologicznego, który potwierdza rodzaj nowotworu,
• opis lokalizacji zmian, bo ocenia się pierwotne umiejscowienie nowotworu,
• dokumentację leczenia i kontroli,
• wyniki badań profilaktycznych z medycyny pracy, w tym wcześniejsze wzmianki o zmianach skórnych.

Twoje notatki

• chronologię: od kiedy trwała praca w narażeniu, kiedy pojawiła się pierwsza zmiana, kiedy była diagnoza,
• kontakty do współpracowników, którzy mogą potwierdzić warunki pracy.

Jeżeli zakład pracy już nie istnieje, inspektor sanitarny może korzystać z dokumentacji archiwalnej i informacji jednostek inspekcji sanitarnej oraz medycyny pracy [rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych, § 6 ust. 5 pkt 4].

Co daje stwierdzenie choroby zawodowej?

U osób objętych ubezpieczeniem wypadkowym stwierdzona choroba zawodowa daje prawo do świadczeń z ZUS. Są wśród nich m.in. zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne, jednorazowe odszkodowanie za stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu oraz renta z tytułu niezdolności do pracy [ustawa wypadkowa, art. 6]. Długotrwały uszczerbek to naruszenie sprawności organizmu na ponad 6 miesięcy, które może ulec poprawie, a stały to taki, który poprawy nie rokuje. Stopień uszczerbku ocenia się po zakończeniu leczenia i rehabilitacji [ustawa wypadkowa, art. 11].

Pracodawca po rozpoznaniu choroby zawodowej musi ustalić jej przyczyny, usunąć czynniki, które ją wywołały, i zapewnić realizację zaleceń lekarskich [Kodeks pracy, art. 235 § 3].

Rolnicy mają osobne przepisy. Za rolniczą chorobę zawodową uważa się chorobę objętą wykazem chorób zawodowych, która powstała w związku z pracą w gospodarstwie rolnym. Świadczenia, w tym jednorazowe odszkodowanie, wypłaca KRUS [ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników, art. 12–13]. Ocena narażenia na słońce napotyka tu te same trudności co u pracowników.

Ile nowotworów zawodowych uznaje się w Polsce?

Niewiele. Według analizy Instytutu Medycyny Pracy w latach 2015–2024 w Polsce zgłoszono 601 przypadków zawodowych nowotworów złośliwych. Ponad połowę stanowił rak płuca (50,1%), a ponad jedną trzecią międzybłoniak opłucnej (36,6%). Autorzy wskazują, że azbest odpowiadał za wszystkie przypadki międzybłoniaka opłucnej i otrzewnej oraz ponad 56% przypadków raka płuca. Autorzy zaznaczają, że rzeczywista liczba nowotworów pochodzenia zawodowego może być wyższa [Świątkowska i wsp., Medycyna Pracy 2025].

Rak kolczystokomórkowy — najczęstszy rak skóry związany z pracą na słońcu

Rak kolczystokomórkowy wywodzi się z komórek naskórka. Powstaje zwykle na skórze najbardziej wystawionej na słońce: na uszach, dolnej wardze i grzbietach dłoni [NCI PDQ]. Często poprzedza go rogowacenie słoneczne, czyli szorstkie, łuszczące się plamki. Wśród czynników ryzyka NCI wymienia, obok słońca, także narażenie na arsen, przewlekłe stany zapalne skóry i wcześniejszą radioterapię [NCI PDQ].

Rak kolczystokomórkowy ograniczony do skóry jest w dużym stopniu wyleczalny [NCI PDQ]. Bardziej zaawansowany może naciekać okoliczne tkanki i dawać przerzuty do węzłów chłonnych. Zdjęcia i objawy pokazujemy w artykule Rak kolczystokomórkowy — zdjęcia i objawy. Osoby pracujące na zewnątrz chorują też częściej na raka podstawnokomórkowego.

Jak zaczyna się nowotwór skóry?

Zwykle niepozornie. Zwróć uwagę na:

• szorstką, łuszczącą się plamkę, która wraca mimo kremów,
• strupek lub ranę, które nie goją się od kilku tygodni,
• twardy guzek, czasem z rogowym czopem w środku,
• perłowy, różowy guzek z drobnymi naczynkami,
• znamię, które się zmienia: rośnie, ciemnieje, zmienia kształt.

U osób pracujących na słońcu takie zmiany pojawiają się najczęściej na twarzy, uszach, skórze głowy przy przerzedzonych włosach, karku, przedramionach i dłoniach. Gołym okiem nie widać wszystkiego, dlatego ocenę zostaw lekarzowi. W naszych ośrodkach lekarz obejrzy całą skórę w wideodermatoskopii, a podejrzaną zmianę można usunąć chirurgicznie i wysłać do badania histopatologicznego. Ten wynik jest też podstawowym dokumentem medycznym w ewentualnym postępowaniu o chorobę zawodową.

Lata pracy na słońcu?

Lekarz obejrzy w wideodermatoskopie całą skórę, także uszy, kark i dłonie, i oceni, czy któraś zmiana wymaga usunięcia.

Umów się

Najczęstsze pytania

Czy rak skóry może być chorobą zawodową?

Tak, polski wykaz chorób zawodowych obejmuje nowotwory skóry powstałe w następstwie działania czynników rakotwórczych w środowisku pracy. Ocenia się jednak narażenie na czynniki z urzędowego wykazu, takie jak promieniowanie jonizujące czy smoły i paki węglowe. Promieniowania słonecznego w tym wykazie nie ma, więc rak skóry po latach pracy na słońcu jest rozpatrywany indywidualnie, a jego uznanie jest trudne.

Co można uznać za chorobę zawodową?

Chorobę z urzędowego wykazu chorób zawodowych, jeśli ocena warunków pracy pozwala stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że spowodowały ją czynniki szkodliwe w środowisku pracy albo sposób wykonywania pracy. Choroba spoza wykazu nie może zostać uznana za zawodową.

Ile lat można żyć z rakiem skóry?

Rokowanie zależy od rodzaju nowotworu i od tego, jak wcześnie zostanie wykryty. Rak podstawnokomórkowy bardzo rzadko daje przerzuty [NCI PDQ], a ograniczony do skóry rak kolczystokomórkowy w większości przypadków udaje się wyleczyć. W czerniaku wykrytym, zanim się rozprzestrzenił, odsetek pięcioletnich przeżyć przekracza 99%, a przy przerzutach odległych wynosi 36% [American Cancer Society]. Więcej w artykule Czy czerniak jest uleczalny?.

Gdzie daje przerzuty rak skóry?

Rak podstawnokomórkowy praktycznie nie daje przerzutów, ale nieleczony nacieka i niszczy sąsiednie tkanki. Rak kolczystokomórkowy, jeśli się rozprzestrzenia, trafia zwykle najpierw do okolicznych węzłów chłonnych. Czerniak może przenosić się do węzłów chłonnych, a później do odległych narządów, takich jak płuca, wątroba czy mózg [American Cancer Society].

Jak zaczyna się nowotwór skóry?

Często od niepozornej zmiany: szorstkiej, łuszczącej się plamki, strupka, który nie chce się zagoić, perłowego guzka albo znamienia, które zmienia wygląd. U osób pracujących na słońcu takie zmiany pojawiają się zwykle na twarzy, uszach, dolnej wardze, karku i grzbietach dłoni. Każdą zmianę, która utrzymuje się dłużej niż kilka tygodni lub rośnie, warto pokazać lekarzowi.

Podsumowanie

Nowotwór skóry znajduje się w polskim wykazie chorób zawodowych, ale narażenie ocenia się względem urzędowego wykazu czynników rakotwórczych. Praca z sadzą, smołą i pakiem węglowym, zużytymi olejami silnikowymi czy promieniowaniem jonizującym daje realną podstawę do postępowania. Promieniowania słonecznego w wykazie nie ma, więc rak skóry po latach pracy na zewnątrz jest oceniany indywidualnie, a uznanie go jest trudne. Podejrzenie zgłasza pracodawca, lekarz albo sam pracownik, postępowanie prowadzi sanepid, a orzeka poradnia chorób zawodowych. Kluczowe są dokumenty o przebiegu pracy i wynik badania histopatologicznego. Najważniejsze dla zdrowia jest jednak wczesne wykrycie: rak skóry rozpoznany wcześnie zwykle daje się wyleczyć.

Zobacz również:

Pracujesz na słońcu? Sprawdź skórę w wideodermatoskopii

Umów się

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Rak skóry a praca na zewnątrz
• Rogowacenie słoneczne — zmiana przedrakowa
• Rak kolczystokomórkowy — zdjęcia i objawy
• Jak wygląda rak podstawnokomórkowy
• Promieniowanie UVA i UVB
• Konsultacje onkologiczne — nowotwory skóry