Rak skóry a praca na zewnątrz — kto jest narażony, obowiązki pracodawcy i jak się chronić

Budowlańcy, rolnicy, ogrodnicy, drogowcy, listonosze, ratownicy na kąpieliskach — wszyscy oni spędzają w pracy na słońcu wiele godzin dziennie, przez wiele lat. Taka ekspozycja się sumuje, a skóra jej nie zapomina. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) osoby zawodowo narażone na słoneczne promieniowanie UV mają zwiększone ryzyko raków skóry innych niż czerniak [WHO, Ultraviolet radiation].

Skala problemu jest duża. Wspólne szacunki WHO i Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) pokazują, że w 2019 roku na słońce w pracy było narażonych 1,6 miliarda osób, czyli 28,4% ludności w wieku produkcyjnym. Zawodowej ekspozycji przypisano 18 960 zgonów z powodu raków skóry innych niż czerniak, czyli około 29% wszystkich takich zgonów na świecie. W latach 2000–2019 ta liczba niemal się podwoiła [Pega i wsp., Environment International 2023].

W tym artykule wyjaśniamy, jakie nowotwory skóry wiążą się z pracą na zewnątrz, kto jest najbardziej narażony, jakie obowiązki ma pracodawca i jak w praktyce chronić skórę.

Pracujesz na zewnątrz? Sprawdź skórę u lekarza. Umów badanie w jednym z naszych ośrodków:

• Warszawa - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Poznań - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Wrocław - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Kraków - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Szczecin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Gdańsk - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Lublin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Katowice - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków

Nie ma Twojego miasta na liście? Zmianę możesz wstępnie ocenić online — prześlij zdjęcie do analizy AI. To wstępna ocena w oczekiwaniu na wizytę, która nie zastępuje badania.

Dlaczego praca na zewnątrz zwiększa ryzyko raka skóry?

Promieniowanie ultrafioletowe uszkadza DNA komórek skóry. Niewielkie dawki słońca są potrzebne, między innymi do wytwarzania witaminy D, ale nadmierna ekspozycja ma negatywne skutki dla zdrowia, bo promieniowanie UV jest rakotwórcze dla człowieka [WHO, Ultraviolet radiation]. U osoby pracującej na zewnątrz problemem jest przede wszystkim dawka skumulowana: kilka godzin dziennie, kilka dni w tygodniu, przez dziesiątki lat.

Przegląd badań nad pracownikami zawodów wykonywanych na zewnątrz pokazał, że dawki UV, które otrzymują, często przekraczają limity uznawane za bezpieczne dla ekspozycji zawodowej. Wiąże się to z większą liczbą raków skóry, zmian przedrakowych i zmian barwnikowych [Slavinsky i wsp., Int J Dermatol 2024].

Dwie duże metaanalizy policzyły, o ile rośnie ryzyko:

W obu analizach związek był silniejszy w krajach leżących bliżej równika, gdzie słońce jest intensywniejsze. Nie znaczy to jednak, że w Polsce problem nie istnieje. WHO zaleca stosowanie ochrony przeciwsłonecznej zawsze, gdy indeks UV wynosi 3 lub więcej [WHO, Ultraviolet radiation], a w polskie letnie południa indeks bywa wyższy.

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Kto jest najbardziej narażony?

Najwięcej słońca w pracy otrzymują osoby zatrudnione w budownictwie, rolnictwie, ogrodnictwie i leśnictwie, przy budowie i utrzymaniu dróg, w doręczaniu przesyłek, w wojsku i służbach mundurowych, a także osoby prowadzące zajęcia na świeżym powietrzu [HSE; Slavinsky i wsp., Int J Dermatol 2024].

Według szacunków WHO i MOP największe obciążenie dotyczy mężczyzn i osób starszych [Pega i wsp., Environment International 2023]. Raki skóry ujawniają się bowiem po latach od ekspozycji.

Szczególnie ostrożne powinny być osoby, które dodatkowo [HSE]:

• mają jasną skórę, która się nie opala albo czerwienieje i pali się przed opaleniem,
• mają rude lub jasne włosy i jasne oczy,
• mają dużo znamion.

Pamiętaj, że osoby o ciemniejszej karnacji również chorują na nowotwory skóry, a ochrona oczu dotyczy wszystkich [WHO, Ultraviolet radiation].

Jakie nowotwory skóry wiążą się z pracą na zewnątrz?

Rak kolczystokomórkowy i rogowacenie słoneczne

Rak kolczystokomórkowy najsilniej wiąże się z sumaryczną dawką słońca. Pojawia się na skórze uszkodzonej przez słońce, na przykład na uszach, dolnej wardze i grzbietach dłoni. Często wygląda jak twardy, czerwony guzek, który łuszczy się, krwawi lub pokrywa strupem [NCI PDQ]. Jego zmianą przedrakową jest rogowacenie słoneczne, czyli szorstkie, łuszczące się plamki na skórze wystawionej na słońce [DGUV]. Opisujemy je w artykule Rogowacenie słoneczne — zmiana przedrakowa, a zdjęcia raka pokazujemy w artykule Rak kolczystokomórkowy skóry — zdjęcia i objawy.

Rak podstawnokomórkowy

To najczęstszy nowotwór skóry. Rośnie powoli i bardzo rzadko daje przerzuty, ale nieleczony niszczy okoliczne tkanki i może prowadzić do poważnych zniekształceń [NCI PDQ]. Bywa gładkim, błyszczącym, perłowym guzkiem albo raną, która się nie goi [NCI PDQ]. Zdjęcia znajdziesz w artykule Jak wygląda rak podstawnokomórkowy.

Czerniak

Czerniak także jest związany z promieniowaniem UV, ale inaczej niż raki skóry. Polskie wytyczne jako najważniejsze czynniki ryzyka wymieniają intensywne promieniowanie UV, zwłaszcza oparzenia słoneczne w dzieciństwie i młodości, oraz korzystanie z solarium [wytyczne NIO 2024]. Najmocniejsze dowody na związek z pracą na zewnątrz, na których opierają się szacunki WHO i MOP, dotyczą raków skóry innych niż czerniak [Pega i wsp., Environment International 2023]. Każde oparzenie w pracy to jednak dodatkowe uszkodzenie skóry, którego warto unikać.

Rak skóry jako choroba zawodowa i obowiązki pracodawcy

Co mówią polskie przepisy

Kodeks pracy zobowiązuje pracodawcę do ochrony zdrowia i życia pracowników przez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, do oceny i dokumentowania ryzyka zawodowego oraz stosowania środków, które je zmniejszają, a także do informowania pracowników o zagrożeniach. Pracodawca musi też nieodpłatnie dostarczać środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed szkodliwymi czynnikami w środowisku pracy oraz odzież roboczą [Kodeks pracy, art. 207, 226, 237⁶, 237⁷].

Polski wykaz chorób zawodowych obejmuje nowotwory skóry powstałe w następstwie działania czynników rakotwórczych w środowisku pracy [rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych, poz. 17]. Ocena narażenia odwołuje się jednak do wykazu czynników rakotwórczych określonego w przepisach wydanych na podstawie Kodeksu pracy, a jedynym czynnikiem fizycznym w tym wykazie jest promieniowanie jonizujące [rozporządzenie MZ, Dz.U. 2024 poz. 1126]. Promieniowania słonecznego w nim nie ma. O tym, czy konkretny przypadek może zostać uznany za chorobę zawodową, rozstrzyga indywidualne postępowanie prowadzone przez uprawnione jednostki.

Jak to wygląda w innych krajach

Niektóre państwa poszły dalej. W Niemczech od 1 stycznia 2015 roku na liście chorób zawodowych znajduje się rak kolczystokomórkowy oraz mnogie rogowacenia słoneczne wywołane naturalnym promieniowaniem UV (choroba zawodowa nr 5103) [DGUV]. WHO i MOP wzywają rządy do ochrony pracowników przed szkodliwą ekspozycją na słońce [Pega i wsp., Environment International 2023].

Lata pracy na słońcu?

Lekarz obejrzy w dermatoskopie całą skórę, także uszy, kark i dłonie, i oceni, czy zmiany wymagają leczenia.

Umów się

Jak chronić skórę w pracy na zewnątrz?

Najskuteczniejsza ochrona to taka, która nie zależy od pamięci pracownika. WHO podkreśla, że najlepiej chroni cień i odzież, a krem z filtrem jest uzupełnieniem dla skóry, której nie da się zakryć, a nie sposobem na wydłużenie czasu na słońcu [WHO, Ultraviolet radiation].

Organizacja pracy

• Planuj najcięższe prace na zewnątrz poza okolicą południa, gdy promieniowanie UV jest najsilniejsze; przy wysokim indeksie UV WHO zaleca szukanie cienia w godzinach południowych [WHO, indeks UV].
• Zapewnij cień w miejscu pracy i w czasie przerw: zadaszenia, namioty, parasole.
• Sprawdzaj indeks UV w prognozie i wprowadzaj ochronę, gdy wynosi 3 lub więcej [WHO, Ultraviolet radiation].

Odzież i nakrycie głowy

• Nie zdejmuj koszulki. Lekka odzież z długim rękawem i nogawkami chroni lepiej niż jakikolwiek krem [HSE].
• Noś kapelusz z rondem albo czapkę z osłoną, która zakrywa uszy i kark [HSE]. Na budowie, gdzie obowiązuje kask, przydaje się nakładana na niego osłona karku.
• Chroń oczy okularami z filtrem UV. Promieniowanie UV może uszkadzać oczy, prowadząc między innymi do zaćmy [WHO, Ultraviolet radiation].

Krem z filtrem

• Na skórę, której nie da się zakryć, nakładaj krem z wysokim filtrem, co najmniej SPF 30 [HSE], o szerokim spektrum ochrony [WHO, Ultraviolet radiation].
• Pamiętaj o uszach, karku, nosie, dłoniach i ustach.
• Ponawiaj aplikację w ciągu dnia, zwłaszcza po spoceniu się. Ile kremu nakładać i jak często go odnawiać, wyjaśniamy w artykule Co ile ponawiać krem z filtrem.

Kontrola skóry: kiedy iść do lekarza?

Ochrona zmniejsza ryzyko na przyszłość, ale nie cofa skutków lat spędzonych na słońcu. Dlatego osoby pracujące na zewnątrz powinny regularnie oglądać skórę [HSE]. Zgłoś się do lekarza, gdy zauważysz:

• ranę lub strupek, które nie goją się od kilku tygodni albo co jakiś czas krwawią,
• szorstką, łuszczącą się plamkę na twarzy, uszach, karku lub dłoniach,
• guzek, który rośnie, jest twardy, perłowy lub zaczerwieniony,
• znamię, które się zmienia: rośnie, ciemnieje, zmienia kształt, swędzi lub krwawi,
• nowe znamię, które wygląda inaczej niż pozostałe.

Pamiętaj, że gołym okiem nie widać wszystkiego. Samoobserwacja pomaga zauważyć zmianę, ale jej ocenę zostaw lekarzowi. Podczas wideodermatoskopii lekarz ogląda w powiększeniu całą skórę i zapisuje obrazy zmian, dzięki czemu na kolejnej wizycie można porównać, czy coś się zmieniło.

Dla pracodawców

Jeśli zatrudniasz osoby pracujące na zewnątrz, możesz włączyć profilaktykę nowotworów skóry do programu zdrowotnego firmy. Opisujemy to na stronie Profilaktyka nowotworów skóry w Twojej firmie. Program obejmuje wstępną ocenę zmian przez analizę AI ze zdjęcia, która wspiera samoobserwację i nie zastępuje badania, oraz możliwość dofinansowania badań w naszych ośrodkach.

Najczęstsze pytania

Czy praca na zewnątrz zwiększa ryzyko raka skóry?

Tak. Metaanalizy pokazują, że osoby pracujące na zewnątrz mają wyższe ryzyko raka kolczystokomórkowego (iloraz szans 1,77) i raka podstawnokomórkowego (iloraz szans 1,43) niż osoby bez zawodowej ekspozycji na słońce. Według szacunków WHO i Międzynarodowej Organizacji Pracy w 2019 roku zawodowa ekspozycja na słońce odpowiadała za prawie 19 tysięcy zgonów z powodu tych nowotworów na świecie.

Ile lat można żyć z rakiem skóry?

To zależy od rodzaju nowotworu i momentu wykrycia. Rak podstawnokomórkowy rośnie powoli i bardzo rzadko daje przerzuty, a rak kolczystokomórkowy, który się nie rozprzestrzenił, zwykle udaje się wyleczyć. W przypadku czerniaka wykrytego, zanim dał przerzuty, pięć lat przeżywa ponad 99% chorych. Rokowanie pogarsza się, gdy nowotwór zostanie wykryty późno.

Czego nie wolno robić przy raku skóry?

Nie należy zwlekać z wizytą u lekarza, usuwać podejrzanej zmiany samodzielnie ani zlecać jej usunięcia metodą, która nie pozwala zbadać tkanki pod mikroskopem. Podejrzaną zmianę wycina się w całości i wysyła do badania histopatologicznego. Po rozpoznaniu nie wolno też rezygnować z kontroli i trzeba nadal chronić skórę przed słońcem.

Gdzie rak skóry daje przerzuty?

Rak podstawnokomórkowy bardzo rzadko daje przerzuty, ale nieleczony niszczy okoliczne tkanki. Rak kolczystokomórkowy może szerzyć się do pobliskich węzłów chłonnych. Czerniak daje przerzuty najpierw zwykle do węzłów chłonnych i skóry w pobliżu guza, a później do odległych narządów, m.in. płuc, wątroby, kości i mózgu.

Jak szybko rozwija się nowotwór skóry?

Raki skóry związane z pracą na słońcu są skutkiem ekspozycji gromadzonej przez wiele lat, dlatego pojawiają się zwykle w starszym wieku. Rak podstawnokomórkowy rośnie powoli, przez miesiące i lata. Rak kolczystokomórkowy bywa bardziej agresywny. Czerniak może rozwijać się w bardzo różnym tempie. Każdą zmianę, która się zmienia, warto pokazać lekarzowi.

Podsumowanie

Praca na zewnątrz wyraźnie zwiększa ryzyko raka kolczystokomórkowego i podstawnokomórkowego, bo dawka promieniowania UV sumuje się przez całe życie zawodowe. WHO i MOP szacują, że zawodowa ekspozycja na słońce odpowiada za prawie jedną trzecią zgonów z powodu tych nowotworów. Pracodawca ma obowiązek oceniać ryzyko zawodowe i zapewniać środki ochrony, a sam pracownik może bardzo dużo zrobić dzięki cieniowi, odzieży, nakryciu głowy, okularom i kremowi z filtrem. Ponieważ ochrona nie cofa skutków dawnych lat na słońcu, osoby z długim stażem pracy na zewnątrz powinny regularnie kontrolować skórę u lekarza.

Zobacz również:

Pracujesz na słońcu? Sprawdź skórę w wideodermatoskopii

Umów się

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Rogowacenie słoneczne — zmiana przedrakowa
• Rak kolczystokomórkowy skóry — zdjęcia i objawy
• Jak wygląda rak podstawnokomórkowy — zdjęcia
• Krem z filtrem — jak wybrać
• Jak chronić się przed nowotworem skóry
• Rogowacenie słoneczne — leczenie
• Odzież z filtrem UV
• Badania przesiewowe w kierunku raka skóry