Czerniak dziedziczny — czy czerniak jest genetyczny i co zrobić, gdy chorował ktoś w rodzinie?

Jeśli na czerniaka chorował ktoś z Twoich bliskich, naturalnie pojawia się pytanie: czy to jest dziedziczne i czy mnie też to czeka? Odpowiedź jest uspokajająca tylko częściowo. Większość czerniaków nie wynika z wrodzonej mutacji, ale obciążenie rodzinne zwiększa ryzyko, a w niewielkiej części rodzin czerniak rzeczywiście przechodzi z pokolenia na pokolenie.

W tym artykule wyjaśniamy, jak często czerniak występuje rodzinnie, które geny za to odpowiadają, kiedy warto skorzystać z poradni genetycznej i jak krewni osoby chorej powinni kontrolować skórę.

Czerniak w rodzinie to powód, by regularnie badać znamiona. Umów badanie w jednym z naszych ośrodków:

• Warszawa - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Poznań - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Wrocław - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Kraków - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Szczecin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Gdańsk - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Lublin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Katowice - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków

Nie ma Twojego miasta na liście? Zmianę możesz wstępnie ocenić online — prześlij zdjęcie do analizy AI. To wstępna ocena w oczekiwaniu na wizytę, która nie zastępuje badania.

Czy czerniak jest dziedziczny? Krótka odpowiedź

• Zwykle nie. Szacuje się, że 5–10% czerniaków pojawia się w rodzinach, w których chorowało kilka osób. Tylko około 2% wszystkich czerniaków udaje się powiązać z wrodzoną mutacją w genie CDKN2A, najlepiej poznanym genie czerniaka rodzinnego [NCI PDQ; Leachman i wsp., JAAD 2009].
• Rodzinne obciążenie zwiększa ryzyko. Analiza 60 badań wykazała, że czerniak u krewnego zwiększa ryzyko zachorowania średnio o około 74% [Gandini i wsp., Eur J Cancer 2005].
• Dziedziczy się skłonność, nie sam nowotwór. Nawet nosiciel mutacji wysokiego ryzyka nie musi zachorować, a osoba bez mutacji może zachorować z innych powodów, głównie przez promieniowanie UV.
• Najważniejsza jest kontrola skóry. U krewnych osób chorych regularne badanie znamion pozwala wykryć czerniaka wcześnie, gdy leczenie jest najskuteczniejsze.

Czy rak jest genetyczny? Nowotwór dziedziczny a rodzinny

Każdy nowotwór powstaje z powodu zmian w DNA komórek. W zdecydowanej większości przypadków te zmiany powstają w ciągu życia w pojedynczej komórce, na przykład pod wpływem UV, i nie przechodzą na dzieci. Takie zmiany nazywamy somatycznymi. Przykładem jest mutacja BRAF, którą bada się w tkance czerniaka, by dobrać leczenie. Nie jest ona dziedziczna, o czym piszemy w artykule o mutacji BRAF w czerniaku.

O nowotworze dziedzicznym mówimy wtedy, gdy zmiana w genie jest obecna od urodzenia we wszystkich komórkach ciała i można ją przekazać potomstwu. Mówi się wtedy o mutacji germinalnej, czyli wrodzonej.

Między tymi biegunami jest czerniak rodzinny: kilka zachorowań w jednej rodzinie, ale bez wykrytej mutacji. Członkowie rodziny mają często podobny typ skóry, podobną liczbę znamion i podobne nawyki dotyczące słońca, a to wszystko wpływa na ryzyko. U ponad połowy rodzin z wieloma przypadkami czerniaka nie udaje się znaleźć konkretnej mutacji [NCI PDQ].

Jak bardzo czerniak w rodzinie zwiększa ryzyko?

Liczby zależą od tego, ilu krewnych chorowało, w jakim wieku i ile czerniaków mieli:

• Jeden krewny pierwszego stopnia (rodzic, rodzeństwo, dziecko) z jednym czerniakiem zwiększa ryzyko rodzinne około 2,2 razy. Gdy ten krewny miał pięć lub więcej czerniaków, ryzyko rośnie nawet 16-krotnie [NCI PDQ].
• Gdy w rodzinie co najmniej dwie osoby zachorowały przed 30. rokiem życia, ryzyko zachorowania w ciągu życia dla pozostałych członków rodziny sięga 14% [NCI PDQ].
• W dużym badaniu bliźniąt z krajów nordyckich odziedziczalność czerniaka oszacowano na 58% [Mucci i wsp., JAMA 2016]. Ta liczba obejmuje także dziedziczone cechy wyglądu, takie jak jasna skóra czy skłonność do znamion, a nie tylko rzadkie mutacje.

Jednocześnie udział obciążenia rodzinnego w ogólnej liczbie zachorowań jest niewielki: od mniej niż 1% w północnej Europie do około 6% w Australii [NCI PDQ]. To potwierdza, że główną przyczyną czerniaka pozostaje promieniowanie UV [WHO — Ultraviolet radiation].

Kiedy mówimy o rodzinnym skupieniu czerniaka?

Definicja zależy od nasłonecznienia regionu. Tam, gdzie słońce jest silne, jak w Australii, o skupieniu rodzinnym mówi się przy trzech lub więcej chorych. W krajach o mniejszym nasłonecznieniu, takich jak Polska, wystarczą dwie osoby z czerniakiem w rodzinie [NCI PDQ].

Geny czerniaka dziedzicznego

CDKN2A — główny gen czerniaka rodzinnego

Gen CDKN2A koduje dwa białka, p16 i p14ARF, które hamują niekontrolowane podziały komórek. Wrodzona mutacja w tym genie to najczęstsza znana przyczyna dziedzicznej skłonności do czerniaka [Bishop i wsp., JNCI 2002]. Odpowiada za 35–40% czerniaków rodzinnych [NCI PDQ]. W międzynarodowym badaniu GenoMEL mutacje znaleziono w 41% rodzin, w których chorowały co najmniej trzy osoby [Goldstein i wsp., Cancer Res 2006].

Ryzyko zachorowania u nosicieli zależy od miejsca zamieszkania. Do 80. roku życia czerniak rozwijał się u około 58% nosicieli w Europie, 76% w Stanach Zjednoczonych i 91% w Australii. Do 50. roku życia w Europie było to 13% [Bishop i wsp., JNCI 2002]. Autorzy tłumaczą te różnice tymi samymi czynnikami, które decydują o częstości czerniaka w populacji, przede wszystkim ekspozycją na słońce. To ważna informacja: nawet przy obciążeniu genetycznym ochrona przed UV ma znaczenie.

U nosicieli mutacji CDKN2A częściej występują liczne i nietypowe znamiona. Taki obraz opisuje się jako zespół FAMMM, czyli rodzinny zespół znamion atypowych i czerniaka. Szczegółowo omawiamy go w artykule o zespole znamion atypowych.

Czerniak a rak trzustki

W części rodzin z mutacją CDKN2A częściej występuje także rak trzustki. Ryzyko zachorowania na niego w ciągu życia w takich rodzinach ocenia się na 11–17% [NCI PDQ]. Związek ten potwierdziło badanie GenoMEL [Goldstein i wsp., Cancer Res 2006]. Amerykańska sieć NCCN zaleca nosicielom mutacji coroczne badania trzustki (endosonografia i rezonans magnetyczny) od 40. roku życia lub 10 lat przed najwcześniejszym zachorowaniem w rodzinie [NCI PDQ]. Międzynarodowe konsorcjum CAPS podkreśla, że taki nadzór powinien odbywać się w wyspecjalizowanych ośrodkach z doświadczeniem [Goggins i wsp., Gut 2020].

Inne geny: CDK4, BAP1, MITF, POT1

• CDK4 — mutacje są rzadkie, wykrywa się je w 2–3% rodzin z czerniakiem [Goldstein i wsp., Cancer Res 2006].
• BAP1 — wrodzone mutacje powodują zespół predyspozycji, w którym obok czerniaka skóry występują czerniak oka, międzybłoniak i rak nerki. Dziedziczy się go autosomalnie dominująco [NCI PDQ]. Więcej o nowotworze oka w artykule czerniak oka.
• MITF (wariant E318K) — wariant o pośrednim ryzyku, częstszy u osób z rodzinnym czerniakiem, wieloma czerniakami i dużą liczbą znamion [Yokoyama i wsp., Nature 2011]. W badaniu francuskim jego nosiciele mieli ponad pięciokrotnie wyższe ryzyko czerniaka, raka nerki lub obu tych nowotworów [Bertolotto i wsp., Nature 2011].
• POT1 i inne geny telomerowe — znajdowane w niewielkiej części rodzin bez mutacji CDKN2A i CDK4 [NCI PDQ].

MC1R — gen rudych włosów

Warianty genu MC1R odpowiadają za rude włosy, jasną skórę i słabe opalanie się. Zwiększają ryzyko w mniejszym stopniu niż CDKN2A, ale są częste. W metaanalizie rude włosy wiązały się z ponad trzykrotnie wyższym ryzykiem czerniaka w porównaniu z ciemnymi [Gandini i wsp., Eur J Cancer 2005]. Warianty MC1R mogą też zwiększać prawdopodobieństwo zachorowania u nosicieli mutacji CDKN2A [NCI PDQ].

Jak wygląda to w Polsce?

Polskie badania pokazują, że mutacje CDKN2A rzadko odpowiadają za czerniaka rodzinnego w naszej populacji. U 72 polskich pacjentów, którzy zachorowali na czerniaka w młodym wieku, nie znaleziono istotnego udziału tych mutacji [Dębniak i wsp., Eur J Cancer Prev 2008]. Badacze ze Szczecina zwracają za to uwagę na częste warianty genów, na przykład wariant A148T w CDKN2A i warianty MC1R, które mogą umiarkowanie zwiększać ryzyko [Dębniak, Hered Cancer Clin Pract 2007]. W praktyce oznacza to, że u wielu polskich rodzin z czerniakiem test genetyczny nie znajdzie jednej wyraźnej przyczyny, a decydujące znaczenie ma uważna kontrola skóry.

Kiedy podejrzewać czerniaka dziedzicznego?

Na dziedziczne podłoże mogą wskazywać:

• dwa lub więcej przypadków czerniaka u krewnych z tej samej strony rodziny,
• zachorowanie w młodym wieku,
• kilka pierwotnych czerniaków u jednej osoby — dotyczy to około 30% chorych z rodzin z czerniakiem dziedzicznym i tylko 4% chorych z czerniakiem sporadycznym [NCI PDQ],
• czerniak i rak trzustki w tej samej rodzinie,
• czerniak skóry i czerniak oka, międzybłoniak lub rak nerki w rodzinie,
• bardzo liczne, nietypowe znamiona u kilku członków rodziny.

Warto spisać historię zdrowia rodziny: kto chorował, na jaki nowotwór i w jakim wieku. Jeśli to możliwe, dobrze mieć wyniki badań histopatologicznych krewnych. Taki wywiad zaleca się aktualizować, najlepiej raz w roku [NCI PDQ].

Badania genetyczne czerniaka — dla kogo?

Badanie genetyczne nie jest badaniem przesiewowym dla wszystkich. Eksperci zaproponowali kryteria skierowania do poradni genetycznej. W krajach o niskiej lub umiarkowanej zachorowalności, takich jak Polska, częściej wykrywano mutację CDKN2A u osób, które [Leachman i wsp., JAAD 2009]:

• miały trzy lub więcej pierwotnych czerniaków inwazyjnych, albo
• pochodzą z rodziny, w której oprócz jednego czerniaka inwazyjnego były co najmniej dwa inne rozpoznania czerniaka inwazyjnego lub raka trzustki u krewnych pierwszego lub drugiego stopnia z tej samej strony rodziny.

Coraz częściej wykonuje się panele wielu genów. Ich skuteczność jest jednak ograniczona: w rodzinach bez mutacji CDKN2A i CDK4 rozszerzony panel 30 genów znalazł przyczynę u około 4% badanych. Szansę na wynik dodatni zwiększają rak trzustki w rodzinie i więcej niż trzy czerniaki u jednej osoby, a zmniejsza zachorowanie po 60. roku życia [NCI PDQ]. Eksperci zalecają, by test poprzedzała rozmowa z lekarzem genetykiem, który wyjaśni, co wynik oznacza dla pacjenta i rodziny [NCI PDQ].

Dwie rzeczy warto wiedzieć przed badaniem:

1. Wynik ujemny nie znosi ryzyka rodzinnego. Jeśli w rodzinie było kilka czerniaków, a test nic nie wykazał, kontrola skóry nadal powinna być częsta, bo u większości takich rodzin przyczyny genetycznej po prostu nie znamy.
2. Wynik dodatni nie oznacza choroby. To informacja o podwyższonym ryzyku, która pozwala zaplanować badania: skóry, a przy CDKN2A także trzustki.

Komercyjne testy DNA „dla każdego” nie zastępują diagnostyki zleconej przez lekarza genetyka. Jak wygląda samo badanie i jak czytać jego wynik, opisujemy w artykule badanie genetyczne w kierunku czerniaka.

Co robić, gdy czerniak był w rodzinie?

Regularne badanie skóry u lekarza

Dla rodzin z czerniakiem dziedzicznym jedno z zaleceń proponuje badanie skóry od 10. roku życia, co sześć miesięcy, dopóki znamiona się nie ustabilizują, a potem raz w roku [NCI PDQ]. U nosicieli mutacji w genie BAP1 grupa ekspertów zaleca coroczne badanie całego ciała z dokumentacją fotograficzną [NCI PDQ]. Wśród metod, które pomagają wcześnie wychwycić czerniaka u osób z wysokim ryzykiem, wymienia się połączenie fotografii całego ciała z dermatoskopią cyfrową, czyli porównywaniem zdjęć znamion w czasie.

Na tym polega wideodermatoskopia: lekarz ogląda znamiona w powiększeniu, zapisuje obrazy i przy kolejnej wizycie sprawdza, czy coś się zmieniło. To szczególnie przydatne u osób z wieloma znamionami. Więcej o tym, kto i jak często powinien się badać, piszemy w artykule o badaniach przesiewowych raka skóry.

Samobadanie raz w miesiącu

Osoby z obciążeniem rodzinnym powinny co miesiąc oglądać całą skórę, także plecy, skórę głowy, stopy i okolice paznokci [NCI PDQ]. Zwracaj uwagę na nowe znamiona i na te, które zmieniają kształt, kolor lub wielkość, a także na zmianę, która wyraźnie odróżnia się od pozostałych. Samobadanie nie służy do stawiania diagnozy, tylko do szybkiego zgłoszenia się do lekarza, gdy coś Cię zaniepokoi.

Ochrona przed słońcem

Ryzyko u nosicieli CDKN2A jest wyższe tam, gdzie słońce jest silniejsze [Bishop i wsp., JNCI 2002]. Unikanie oparzeń, korzystanie z cienia i odzieży, krem z filtrem na odsłoniętą skórę i rezygnacja z solarium mają więc szczególne znaczenie w rodzinach obciążonych. WHO wymienia historię raka skóry w rodzinie wśród czynników, przy których ochrona przed UV jest szczególnie ważna [WHO — Ultraviolet radiation]. O tym, dlaczego solarium nie jest bezpieczną alternatywą, piszemy w artykule solarium a nowotwory skóry.

Dzieci w rodzinie z czerniakiem

Dzieci dziedziczą typ skóry i skłonność do znamion, a oparzenia w dzieciństwie zwiększają ryzyko czerniaka w dorosłości [WHO — Ultraviolet radiation]. Warto chronić je przed słońcem od najmłodszych lat i obserwować ich znamiona. Kiedy rozpocząć badania u lekarza, ustala się indywidualnie.

Czy przy czerniaku dziedzicznym leczenie jest inne?

Leczenie czerniaka zależy od jego stopnia zaawansowania, a nie od tego, czy jest dziedziczny. Podstawą jest wycięcie zmiany z marginesem i badanie histopatologiczne, a w zaawansowanych stadiach leczenie systemowe. Różnica dotyczy profilaktyki: osoba z czerniakiem dziedzicznym ma większe ryzyko kolejnego czerniaka, dlatego wymaga dłuższej i staranniejszej kontroli skóry. Jeśli potrzebujesz omówienia wyniku lub planu kontroli, możesz skorzystać z konsultacji onkologicznej. Ogólne informacje o chorobie zebraliśmy na stronie czerniak.

Najczęściej zadawane pytania

Czy czerniak jest dziedziczny?

Większość czerniaków nie jest dziedziczna. Szacuje się, że 5–10% zachorowań występuje w rodzinach z kilkoma przypadkami tej choroby, a tylko około 2% można przypisać konkretnej mutacji w genie CDKN2A. Rodzinne obciążenie zwiększa jednak ryzyko, dlatego krewni osób chorych powinni regularnie kontrolować skórę.

Ile lat można żyć z czerniakiem złośliwym?

To zależy głównie od stopnia zaawansowania w chwili rozpoznania. Według amerykańskiego rejestru SEER pięć lat przeżywa praktycznie 100% chorych z czerniakiem ograniczonym do skóry, około 76% chorych z przerzutami do pobliskich węzłów chłonnych i około 34% chorych z przerzutami odległymi [SEER]. To dane statystyczne dla dużych grup, które nie przesądzają o losie konkretnej osoby, a nowoczesne leczenie stale je poprawia. Więcej w artykule czy czerniak jest uleczalny.

Czego nie wolno robić przy czerniaku?

Nie wolno odkładać wizyty, gdy znamię się zmienia, ani samodzielnie usuwać czy drapać podejrzanej zmiany, bo potrzebne jest jej badanie histopatologiczne. Po rozpoznaniu czerniaka nie należy korzystać z solarium, dopuszczać do oparzeń słonecznych ani opuszczać wizyt kontrolnych. Wszelkie suplementy i leki warto uzgadniać z lekarzem prowadzącym leczenie.

Czy w morfologii krwi wyjdzie czerniak?

Nie. Morfologia ani inne rutynowe badania krwi nie wykrywają czerniaka. Rozpoznanie opiera się na obejrzeniu skóry, dermatoskopii i badaniu histopatologicznym wyciętej zmiany. Badania krwi, na przykład poziom LDH, wykonuje się dopiero u chorych z zaawansowanym czerniakiem, by ocenić rokowanie i stan narządów [ACS — Tests for Melanoma].

Gdzie czerniak najpierw daje przerzuty?

Najczęściej do najbliższych węzłów chłonnych, które spływają chłonką z okolicy guza. Dlatego lekarz podczas badania obmacuje węzły w pobliżu zmiany [ACS — Tests for Melanoma]. Przerzuty odległe mogą pojawić się w płucach, wątrobie, mózgu, skórze lub odległych węzłach chłonnych [ACS — Survival Rates]. Więcej w artykule ile lat rozwija się czerniak i kiedy daje przerzuty.

Mój rodzic chorował na czerniaka. Od kiedy badać skórę?

Najlepiej zacząć teraz, niezależnie od wieku. Jedno z zaleceń dla rodzin z czerniakiem dziedzicznym proponuje badania skóry już od 10. roku życia, co pół roku, a po ustabilizowaniu się znamion raz w roku, oraz comiesięczne samobadanie [NCI PDQ]. Częstotliwość kontroli ustala lekarz po obejrzeniu skóry.

Podsumowanie

Czerniak tylko w niewielkiej części przypadków jest dziedziczny w ścisłym sensie, czyli wynika z wrodzonej mutacji, najczęściej w genie CDKN2A. Znacznie częściej mamy do czynienia z rodzinnym skupieniem, w którym znaczenie mają wspólne cechy skóry, liczba znamion i nawyki słoneczne. W obu sytuacjach ryzyko jest wyższe niż w populacji. W Polsce o skupieniu rodzinnym mówimy już przy dwóch chorych krewnych. Rodziny z rakiem trzustki, czerniakiem oka lub kilkoma czerniakami u jednej osoby warto skierować do poradni genetycznej. Niezależnie od wyniku testu najważniejsze są regularne badania skóry u lekarza, comiesięczne samobadanie i ochrona przed słońcem.

Zobacz również:

Czerniak w rodzinie? Zbadaj znamiona w wideodermatoskopii

Umów się