Leki fotouczulające — lista, objawy reakcji i jak chronić skórę

Wysypka po pierwszym dniu urlopu, oparzenie po krótkim spacerze, zaczerwienienie tylko tam, gdzie nie było koszulki. Czasem przyczyną nie jest samo słońce, lecz lek, który przyjmujemy od dawna albo zaczęliśmy brać tuż przed wyjazdem. Takie leki nazywa się fotouczulającymi lub światłouczulającymi. Zwiększają wrażliwość skóry na promieniowanie UV, a niekiedy także na światło widzialne.

W tym artykule wyjaśniamy, czym jest fotouczulenie, jakie leki, zioła i kosmetyki je wywołują, jak odróżnić reakcję fototoksyczną od fotoalergicznej, co zrobić, gdy już do niej dojdzie, i dlaczego nie należy odstawiać leków na własną rękę.

Przyjmujesz leki fotouczulające od lat i masz dużo znamion? Zobacz, jak wygląda wideodermatoskopia, czyli komputerowe badanie znamion.

Leki fotouczulające — wiedza w pigułce

• Fotouczulenie polekowe to częsta reakcja niepożądana. Szacuje się, że odpowiada za nawet 8% skórnych działań niepożądanych leków, choć prawdopodobnie jest niedoszacowane [DermNet — Drug-induced photosensitivity].
• Są dwa typy reakcji. Fototoksyczna pojawia się w ciągu minut lub godzin i przypomina silne oparzenie. Fotoalergiczna pojawia się po 24–72 godzinach i przypomina wyprysk [DermNet].
• Najczęściej winne są: amiodaron, chlorpromazyna, doksycyklina, hydrochlorotiazyd, kwas nalidyksowy, naproksen, piroksykam, tetracyklina, tiorydazyna, wemurafenib i worykonazol [Blakely i wsp., Drug Saf 2019].
• Niektóre leki zwiększają też ryzyko raka skóry przy długim stosowaniu, np. hydrochlorotiazyd [Pedersen i wsp., JAAD 2018].
• Podstawą jest zapobieganie: wiedza o działaniu leku i dobra ochrona przed słońcem [Blakely i wsp., 2019].

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Fotonadwrażliwość — co to jest?

Fotouczulenie polekowe to reakcja skóry, do której dochodzi wtedy, gdy w skórze jest lek lub jego metabolit, a jednocześnie skóra zostaje naświetlona promieniowaniem UV lub światłem widzialnym. Cząsteczka leku pochłania energię światła i wywołuje reakcję chemiczną, która uszkadza komórki skóry [DermNet — Drug-induced photosensitivity]. Ponieważ to zjawisko łączy dwa czynniki, ta sama tabletka bez słońca nie szkodzi skórze, a to samo słońce bez leku nie wywoła tak silnej reakcji.

Reakcja zależy od dawki leku i dawki światła. Każda substancja fotouczulająca pochłania promieniowanie UV lub światło widzialne, a obecnie najwięcej reakcji wywołują leki moczopędne, przeciwbakteryjne i niesteroidowe leki przeciwzapalne [Moore, Drug Saf 2002]. Zakres światła wywołujący reakcję zależy od leku. Przykładem jest doksycyklina, dla której reakcje wywołuje przede wszystkim długofalowe UVA o długości 340–400 nm [Goetze i wsp., Skin Pharmacol Physiol 2017]. Ma to praktyczne znaczenie, bo UVA przechodzi przez szybę, a krem z filtrem musi mieć dobrą ochronę właśnie w tym zakresie.

Reakcja fototoksyczna a fotoalergiczna

Źródło: DermNet — Drug-induced photosensitivity.

Reakcja fototoksyczna teoretycznie może wystąpić u każdego, kto przyjmuje lek fotouczulający i otrzyma wystarczającą dawkę światła. Reakcja fotoalergiczna dotyczy tylko osób uczulonych, a pierwsze uczulenie wymaga zwykle 7–10 dni kontaktu z substancją [DermNet].

Lista leków fotouczulających

Poniższa lista obejmuje grupy leków najczęściej wiązane z fotouczuleniem [DermNet — Drug-induced photosensitivity; Blakely i wsp., 2019]. Nie jest to lista kompletna, a obecność leku na niej nie oznacza, że u każdej osoby wywoła reakcję.

Najwięcej przekonujących danych dotyczy amiodaronu, chlorpromazyny, doksycykliny, hydrochlorotiazydu, kwasu nalidyksowego, naproksenu, piroksykamu, tetracykliny, tiorydazyny, wemurafenibu i worykonazolu. Autorzy przeglądu z 2019 roku uznają je za leki wymagające największej ostrożności zarówno od lekarza, jak i pacjenta [Blakely i wsp., 2019].

Zioła i suplementy światłouczulające

• Dziurawiec — przyjmowany doustnie w dużych dawkach lub stosowany na skórę może wywołać ciężkie reakcje skórne po ekspozycji na słońce [NCCIH — St. John's Wort]. Dziurawiec bywa składnikiem herbatek i suplementów „na nastrój” i „na trawienie”, więc łatwo o nim zapomnieć, wymieniając przyjmowane preparaty.
• Rośliny zawierające furokumaryny (psoraleny) — te same substancje wykorzystuje się celowo w leczeniu światłem, gdzie fotouczulenie jest pożądane [DermNet].
• Pirydoksyna, czyli witamina B6, została opisana jako przyczyna reakcji fotoalergicznych [DermNet].

Preparaty stosowane na skórę

Reakcje fotoalergiczne częściej wywołują substancje nakładane na skórę [DermNet]:

• ketoprofen w żelu — Europejska Agencja Leków zaleca chronić posmarowane miejsca przed słońcem przez cały czas leczenia i jeszcze przez dwa tygodnie po jego zakończeniu, a także dokładnie myć ręce po każdym nałożeniu [EMA — Ketoprofen (topical)],
• diklofenak i piroksykam w postaci żeli,
• retinoidy miejscowe stosowane na trądzik i przebarwienia,
• niektóre filtry chemiczne, np. benzofenony, oraz substancje zapachowe,
• środki do odkażania ran, np. chlorheksydyna.

Agencja zwróciła też uwagę na nasilenie reakcji skórnych przy jednoczesnym stosowaniu ketoprofenu i kremów z filtrem zawierających oktokrylen [EMA — Ketoprofen (topical)].

Czy ibuprofen jest fotouczulający?

To jedno z najczęstszych pytań, bo ibuprofen bierze wiele osób, także latem. Ibuprofen jest wymieniany wśród niesteroidowych leków przeciwzapalnych, które mogą wywołać reakcję fototoksyczną [DermNet]. Nie należy jednak do leków z tej grupy najczęściej zgłaszanych. W przeglądzie z 2019 roku wśród leków przeciwzapalnych najsilniej udokumentowane działanie fotouczulające mają naproksen i piroksykam [Blakely i wsp., 2019].

W praktyce oznacza to, że ibuprofen przyjmowany doraźnie rzadko jest przyczyną reakcji na słońce. Jeśli jednak bierzesz go regularnie i spędzasz dużo czasu na słońcu, a skóra reaguje nietypowo, warto powiedzieć o tym lekarzowi lub farmaceucie.

Czy witamina C jest światłoczuła?

Tu łatwo o pomyłkę. Witamina C nie jest lekiem fotouczulającym. Nie zwiększa wrażliwości skóry na słońce. Światłoczuła jest natomiast sama cząsteczka kwasu askorbinowego: pod wpływem światła utlenia się i żółknie, przez co traci aktywność. Dlatego serum z witaminą C pakuje się w ciemne butelki i przechowuje z dala od słońca [Telang, Indian Dermatol Online J 2013].

Witamina C stosowana na skórę jest przeciwutleniaczem, który neutralizuje część wolnych rodników powstających pod wpływem UV, a można ją bezpiecznie łączyć z kremem z filtrem [Telang, 2013]. Nie zastępuje jednak filtra. Więcej o tym, jak składniki odżywcze wpływają na ochronę przed słońcem, piszemy w artykule dieta a ochrona przed słońcem.

Leki fotouczulające a rak skóry

Fotouczulenie to nie tylko ryzyko oparzenia. Dla niektórych leków wieloletnie przyjmowanie wiąże się z większym ryzykiem nowotworów skóry. Autorzy przeglądu z 2019 roku wskazują, że przy części leków wskazana może być długotrwała kontrola skóry z powodu większego ryzyka czerniaka lub raka kolczystokomórkowego w miejscach wcześniejszych reakcji [Blakely i wsp., 2019].

Hydrochlorotiazyd to jeden z najczęściej stosowanych leków moczopędnych i obniżających ciśnienie. Duńskie badanie z rejestrów krajowych wykazało, że duża skumulowana dawka tego leku wiązała się z wyraźnie wyższym ryzykiem raka kolczystokomórkowego skóry i nieco wyższym ryzykiem raka podstawnokomórkowego, przy wyraźnej zależności od dawki. Inne leki moczopędne i obniżające ciśnienie nie wykazywały takiego związku. Ograniczeniem badania był brak danych o ekspozycji na słońce [Pedersen i wsp., JAAD 2018].

Po tych wynikach europejskie agencje leków zaktualizowały ulotki. Brytyjska agencja MHRA zaleca, by pacjenci przyjmujący hydrochlorotiazyd regularnie oglądali skórę i zgłaszali nowe lub zmieniające się zmiany, ograniczali ekspozycję na słońce i stosowali odpowiednią ochronę. Lekarzom zaleca ponowne rozważenie tego leku u osób, które przebyły raka skóry [MHRA — Hydrochlorothiazide]. Agencja przypomina też, że raki skóry niebędące czerniakiem są wciąż rzadkim zdarzeniem w skali populacji.

Rola innych leków fotouczulających w powstawaniu nowotworów skóry pozostaje przedmiotem badań i nie jest w pełni wyjaśniona [DermNet]. Ochrona przed słońcem z użyciem odzieży i kremów z filtrem jest podstawą zapobiegania fotouczuleniu [Moore, 2002]. Najważniejszy wniosek praktyczny: jeśli długo przyjmujesz lek fotouczulający, chroń skórę przed słońcem i regularnie kontroluj znamiona i zmiany skórne. Jak to robić, piszemy w artykule kontrola znamion — jak często.

Objawy fotouczulenia — jak je rozpoznać?

Fotouczulenie warto podejrzewać, gdy zmiany pojawiają się po słońcu na skórze odsłoniętej: twarzy, szyi, dekolcie w kształcie litery V, przedramionach, grzbietach dłoni i podudziach. Typowe jest oszczędzenie miejsc osłoniętych, np. pod zegarkiem, paskiem czy ramiączkami, oraz bruzd nosowo-wargowych [DermNet].

Rzadsze objawy to [DermNet]:

• odwarstwianie się płytki paznokcia od łożyska pod wpływem światła, opisywane m.in. po doksycyklinie [Goetze i wsp., 2017],
• łupkowoszare przebarwienia skóry odsłoniętej,
• zmiany przypominające porfirię, z kruchością skóry i pęcherzami,
• przebarwienia pozapalne, które utrzymują się długo po ustąpieniu reakcji.

Podobne objawy mogą dawać inne choroby, np. wielopostaciowe osutki świetlne, pokrzywka słoneczna czy toczeń [DermNet]. Dlatego reakcję skóry po słońcu warto pokazać lekarzowi, zamiast samodzielnie ustalać przyczynę.

Leki fotouczulające — jak uniknąć fotouczulenia?

1. Nie odstawiaj leków samodzielnie. Większość leków fotouczulających to leki ważne dla zdrowia: na nadciśnienie, serce, infekcje, trądzik. Przerwanie leczenia może być groźniejsze niż reakcja skórna.
2. Sprawdź ulotkę lub zapytaj farmaceutę, czy przyjmowany lek uwrażliwia na słońce. Dotyczy to także leków bez recepty, ziół i suplementów.
3. Chroń skórę starannie [DermNet; Blakely i wsp., 2019]:
   • unikaj słońca w godzinach największego nasłonecznienia,
   • noś odzież zakrywającą skórę i kapelusz z szerokim rondem,
   • stosuj krem o szerokim spektrum z wysokim SPF i dobrą ochroną UVA, bo np. reakcje po doksycyklinie wywołuje głównie UVA [Goetze i wsp., 2017]. Jak go wybrać, opisujemy w artykule krem z filtrem — jak wybrać,
   • zakładaj okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV.
4. Pamiętaj o UVA za szybą. Szyba zatrzymuje UVB, ale przepuszcza część UVA. Przy długiej jeździe samochodem czy pracy przy oknie skóra nadal może reagować. Więcej w artykule czy przez szybę można się opalić.
5. Nie korzystaj z solarium, a także z lamp UV do paznokci bez ochrony dłoni. Opisano przypadek licznych raków skóry dłoni u pacjentki przyjmującej hydrochlorotiazyd i regularnie korzystającej z lampy do hybrydy. Szczegóły znajdziesz w artykule lampa UV do paznokci a rak skóry.
6. Planujesz wyjazd w tropiki? Doksycyklina jest często stosowana w profilaktyce malarii, a reakcje fototoksyczne w krajach o silnym słońcu bywają nasilone. Podróżni powinni otrzymać dokładną poradę przed wyjazdem [Goetze i wsp., 2017].

Leki fotouczulające mogą też zwiększać wrażliwość na zimowe słońce w górach. O ochronie skóry na stoku piszemy w artykule krem z filtrem zimą.

Leki fotouczulające — jak leczyć fotouczulenie?

Jeśli pojawiła się reakcja:

• zejdź ze słońca i osłoń skórę,
• chłodź skórę chłodnymi okładami,
• skontaktuj się z lekarzem, zwłaszcza przy pęcherzach, rozległych zmianach, gorączce lub silnym bólu.

Lekarz może zalecić silne miejscowe glikokortykosteroidy, w cięższych przypadkach leki doustne, a na świąd leki przeciwhistaminowe [DermNet]. Zdecyduje też, czy potrzebna jest zmiana leku. Jeśli lek jest niezbędny, w reakcjach fototoksycznych czasem wystarczy zmniejszenie dawki lub ograniczenie ekspozycji na słońce przy ścisłej ochronie skóry [DermNet]. Reakcje fototoksyczne zwykle ustępują, czasem z łuszczeniem i przebarwieniem. Fotoalergia bywa bardziej przewlekła i rzadko może utrzymywać się miesiącami, nawet po odstawieniu substancji [DermNet].

Leki fotouczulające a laser i zabiegi na skórze

Przed zabiegami laserowymi, peelingami chemicznymi czy terapią fotodynamiczną lekarz pyta o przyjmowane leki i suplementy. To nie formalność. Leki fotouczulające mogą zwiększać ryzyko podrażnienia, oparzenia i przebarwień po zabiegu, a niektóre, jak doustna izotretynoina, wymagają odroczenia wybranych procedur. Szczegóły opisujemy w artykule przeciwwskazania do zabiegów laserowych.

Przed laserowym usuwaniem znamion i innymi zabiegami podaj lekarzowi pełną listę leków, także tych bez recepty, ziół i preparatów stosowanych na skórę. Lekarz oceni, czy zabieg można wykonać od razu, i doradzi, jak chronić skórę w czasie gojenia.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie leki są fotouczulające?

Najczęściej wymienia się antybiotyki z grupy tetracyklin (np. doksycyklina) i fluorochinolonów, sulfonamidy, niektóre leki moczopędne (hydrochlorotiazyd, furosemid), amiodaron, niesteroidowe leki przeciwzapalne (zwłaszcza naproksen, piroksykam i ketoprofen), retinoidy, niektóre leki przeciwgrzybicze (worykonazol), fenotiazyny i część leków przeciwnowotworowych [DermNet; Blakely i wsp., 2019]. Z ziół najbardziej znany jest dziurawiec [NCCIH]. Nie każda osoba przyjmująca taki lek będzie miała reakcję.

Czy ibuprofen jest fotouczulający?

Ibuprofen znajduje się na listach leków, które mogą wywołać reakcję fototoksyczną [DermNet], ale nie należy do najczęściej zgłaszanych. Wyraźniej udokumentowane jest to działanie dla naproksenu i piroksykamu [Blakely i wsp., 2019], a wśród preparatów do skóry dla ketoprofenu w żelu [EMA]. Jeśli po ibuprofenie i słońcu pojawi się nietypowe zaczerwienienie lub wysypka, skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Czy witamina C jest światłoczuła?

Sama cząsteczka witaminy C jest wrażliwa na światło: pod jego wpływem utlenia się i żółknie, dlatego serum z witaminą C przechowuje się w ciemnych opakowaniach [Telang, 2013]. Nie jest to jednak lek fotouczulający. Stosowana na skórę witamina C działa jako przeciwutleniacz i może uzupełniać ochronę przed UV, ale nie zastępuje kremu z filtrem.

Jakie leki mogą powodować fotouczulenie?

Fotouczulenie mogą wywoływać zarówno leki doustne, jak i stosowane na skórę. Doustne częściej powodują reakcję fototoksyczną, podobną do silnego oparzenia słonecznego, a preparaty miejscowe częściej reakcję fotoalergiczną, przypominającą wyprysk [DermNet]. Informację o fotouczulaniu znajdziesz w ulotce w części o działaniach niepożądanych i środkach ostrożności.

Czy trzeba odstawić lek fotouczulający latem?

Nie odstawiaj leku samodzielnie. W większości przypadków wystarczy staranna ochrona przed słońcem: cień, odzież, kapelusz i krem o szerokim spektrum z dobrą ochroną UVA [Blakely i wsp., 2019]. Jeśli planujesz urlop w słońcu albo wystąpiła u Ciebie reakcja, porozmawiaj z lekarzem, który może rozważyć zmianę dawki lub leku.

Podsumowanie

Leki fotouczulające to duża i zróżnicowana grupa: antybiotyki, leki moczopędne i nasercowe, przeciwzapalne, retinoidy, leki przeciwgrzybicze, a także zioła, jak dziurawiec, i preparaty stosowane na skórę, jak ketoprofen w żelu. Wywołują reakcje fototoksyczne, przypominające silne oparzenie, lub fotoalergiczne, podobne do wyprysku. Ibuprofen bywa przyczyną rzadko, a witamina C nie jest lekiem fotouczulającym. Przy niektórych lekach, jak hydrochlorotiazyd, długie stosowanie wiąże się z wyższym ryzykiem raka skóry. Leków nie należy odstawiać samodzielnie. Podstawą jest staranna ochrona przed słońcem, szczególnie przed UVA, rozmowa z lekarzem przed urlopem i zabiegami oraz regularna kontrola skóry.

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Izotretynoina a słońce — jak chronić skórę przy izoteku
• Wysypka po słońcu — uczulenie na słońce
• Rumień posłoneczny — ile trwa i kiedy to coś więcej
• Bąble po słońcu — pokrzywka słoneczna
• Czym jest promieniowanie UVA i UVB

Zobacz również:

Przyjmujesz leki fotouczulające? Kontroluj znamiona i zmiany na skórze

Umów się