Immunosupresja a rak skóry — ryzyko po przeszczepie, przy HIV, białaczce i lekach immunosupresyjnych

Osłabiona odporność to jeden z najsilniejszych znanych czynników ryzyka raków skóry. U biorców przeszczepów narządów rak kolczystokomórkowy skóry występuje około 46 razy częściej niż w populacji ogólnej, a ryzyko czerniaka jest mniej więcej dwukrotnie wyższe [Jin i wsp., Lancet Oncology 2024]. Zwiększone ryzyko dotyczy też osób z HIV, chorych na przewlekłą białaczkę limfocytową i części pacjentów leczonych lekami immunosupresyjnymi z powodu chorób zapalnych.

Ten artykuł wyjaśnia, kogo dotyczy problem, dlaczego obniżona odporność sprzyja nowotworom skóry, jakie znaczenie mają konkretne leki, słońce i wirusy oraz co realnie zmniejsza ryzyko. Najważniejszy wniosek jest optymistyczny: raki skóry wykryte wcześnie leczy się skutecznie, a regularna kontrola skóry działa w tej grupie szczególnie dobrze.

Przyjmujesz leki immunosupresyjne, jesteś po przeszczepie albo masz chorobę osłabiającą odporność? Regularne badanie całej skóry to podstawa profilaktyki. Zobacz, jak wygląda wideodermatoskopia, czyli komputerowe badanie znamion, i powiedz lekarzowi o przyjmowanych lekach.

Immunosupresja a rak skóry — najważniejsze fakty

• U biorców przeszczepów narządów najbardziej wzrasta ryzyko raka kolczystokomórkowego skóry (około 46-krotnie) i raka wargi (około 31-krotnie). Częstsze są też czerniak, rak z komórek Merkla i mięsak Kaposiego [Jin i wsp. 2024].
• U osób z HIV raki skóry inne niż czerniak występują około dwa razy częściej, a rak kolczystokomórkowy częściej przy niskiej liczbie limfocytów CD4 [Silverberg i wsp., JNCI 2013].
• Przewlekła białaczka limfocytowa podwaja dziesięcioletnie ryzyko raka skóry [Drejøe i wsp., JAMA Dermatology 2026].
• Głównym zewnętrznym czynnikiem pozostaje promieniowanie UV [KDIGO 2009].
• Zalecenia dla biorców nerki sugerują coroczne badanie skóry przez lekarza doświadczonego w rozpoznawaniu raka skóry oraz regularne samobadanie skóry i warg [KDIGO 2009].

Czym jest immunosupresja i kogo dotyczy?

Immunosupresja to stan, w którym układ odpornościowy działa słabiej niż zwykle. Może wynikać z leczenia albo z choroby.

Immunosupresja lecznicza jest celowa. Biorcy przeszczepów nerki, wątroby, serca czy płuc przyjmują leki, które chronią przeszczepiony narząd przed odrzuceniem. Leki obniżające aktywność układu odpornościowego stosuje się też w chorobach autoimmunologicznych i zapalnych, na przykład w chorobie Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego czy reumatoidalnym zapaleniu stawów.

Immunosupresja związana z chorobą pojawia się na przykład w zakażeniu HIV, zwłaszcza nieleczonym, oraz w nowotworach układu krwiotwórczego, takich jak przewlekła białaczka limfocytowa.

Warto dodać, że samo promieniowanie UV osłabia odporność skóry. WHO wymienia supresję układu odpornościowego wśród ostrych skutków ekspozycji na UV i zaznacza, że może ona być czynnikiem ryzyka nowotworów [WHO — Ultraviolet radiation]. U osoby przyjmującej leki immunosupresyjne oba mechanizmy się nakładają.

Ryzyko u biorców przeszczepów narządów

Najlepiej przebadaną grupą są biorcy przeszczepów narządów litych. Metaanaliza z 2024 roku objęła 67 badań opartych na rejestrach nowotworów i porównała zachorowalność biorców z populacją ogólną tych samych regionów [Jin i wsp. 2024]. Wśród nowotworów skóry i okolic wyniki były następujące:

Źródło: Jin i wsp., Lancet Oncology 2024 (standaryzowane współczynniki zachorowalności z metaanalizy).

Te liczby mówią o ryzyku względnym. Jak to wygląda w liczbach bezwzględnych? W amerykańskim badaniu 10 649 biorców przeszczepów z 26 ośrodków rak skóry rozpoznawano z częstością 1437 przypadków na 100 000 osobolat obserwacji, w tym rak kolczystokomórkowy 812, czerniak 75, a rak z komórek Merkla 2 na 100 000 osobolat [Garrett i wsp., JAMA Dermatology 2017].

Kto po przeszczepie jest najbardziej narażony?

W tym samym badaniu ryzyko raka skóry po przeszczepie było wyraźnie wyższe u osób [Garrett i wsp. 2017]:

• które miały raka skóry jeszcze przed przeszczepem (około 4,7 raza),
• o jasnej skórze (około 9 razy w porównaniu z osobami o ciemnej karnacji),
• przeszczepionych w wieku 50 lat lub starszych (około 2,8 raza),
• płci męskiej (około 1,6 raza),
• po przeszczepie narządów klatki piersiowej, czyli serca lub płuc.

Ostatni punkt ma wytłumaczenie. Immunosupresja jest najsilniejsza u biorców serca i płuc, a najsłabsza u biorców wątroby, którzy zwykle przyjmują mniejsze dawki leków. Biorcy wątroby mieli też najmniejszy nadmiar raków skóry innych niż czerniak [Jin i wsp. 2024].

Zalecenia KDIGO dotyczące opieki nad biorcami nerki wymieniają podobne czynniki: jasną skórę, życie w klimacie o dużym nasłonecznieniu, pracę na słońcu, intensywną ekspozycję na słońce w dzieciństwie i przebytego raka skóry. Osoby z tej grupy powinny usłyszeć wprost, że ich ryzyko raka skóry i wargi jest bardzo wysokie [KDIGO 2009].

Skala problemu u osób z HIV

U osób żyjących z HIV obraz jest nieco inny. Największy wzrost dotyczy nowotworów związanych z wirusami: mięsaka Kaposiego, wywoływanego przez wirus HHV-8, oraz chłoniaków [Jin i wsp. 2024]. Mięsak Kaposiego to nowotwór naczyń, który często zaczyna się na skórze. Opisujemy go w artykule mięsak Kaposiego.

Rak skóry inny niż czerniak też jest częstszy. W kalifornijskim badaniu ponad 6500 osób z HIV porównanych z niemal 37 000 osób bez zakażenia zachorowalność na te nowotwory była około dwa razy wyższa. Rak kolczystokomórkowy występował częściej o 2,6 raza, a podstawnokomórkowy o 2,1 raza. Ważne było to, że rak kolczystokomórkowy był tym częstszy, im mniej limfocytów CD4 miał pacjent, czego nie zaobserwowano dla raka podstawnokomórkowego [Silverberg i wsp., JNCI 2013].

Dobra wiadomość: od połowy lat 90. skuteczne leczenie antyretrowirusowe znacząco poprawiło odporność osób z HIV, a żaden z leków antyretrowirusowych nie jest uznanym czynnikiem rakotwórczym [Jin i wsp. 2024]. Dobrze kontrolowane zakażenie oznacza mniejsze ryzyko niż nieleczone.

Inne przyczyny immunosupresji

Leki w chorobach zapalnych jelit i innych chorobach autoimmunologicznych

W dużym amerykańskim badaniu ponad 108 000 osób z nieswoistymi zapaleniami jelit czerniak występował o około 29% częściej, a raki skóry inne niż czerniak o około 46% częściej niż u osób bez tych chorób. Znaczenie miało leczenie: przyjmowanie tiopuryn (na przykład azatiopryny) wiązało się z większym ryzykiem raków skóry innych niż czerniak, a leczenie biologiczne z większym ryzykiem czerniaka. Autorzy zalecają, by takich pacjentów informować o ryzyku i kontrolować ich skórę [Long i wsp., Gastroenterology 2012].

To badanie obserwacyjne, oparte na danych ubezpieczeniowych, więc pokazuje związek, a nie dowodzi, że to lek jest jedyną przyczyną. Wniosek praktyczny jest jednak jasny: przewlekłe leczenie immunosupresyjne to powód, by regularnie oglądać skórę.

Przewlekła białaczka limfocytowa

W duńskim badaniu rejestrowym, obejmującym ponad 8300 chorych na przewlekłą białaczkę limfocytową i ponad 41 000 osób z grupy porównawczej, dziesięcioletnie ryzyko raka skóry wyniosło 13,5% wobec 6,9%. Częstsze były przede wszystkim rak podstawnokomórkowy (8,6% wobec 5,4%) i kolczystokomórkowy (4,7% wobec 1,4%). Chorzy na białaczkę częściej mieli też przerzuty raka skóry i częściej z jego powodu umierali, choć w liczbach bezwzględnych były to rzadkie zdarzenia: przerzuty u 0,7% wobec 0,1%, zgony z powodu raka skóry u 0,3% wobec 0,1% [Drejøe i wsp., JAMA Dermatology 2026].

Badania dotyczące wpływu leków immunosupresyjnych na skórę

Nie każdy lek immunosupresyjny działa tak samo. Kilka obserwacji ma szczególne znaczenie.

Cyklosporyna i azatiopryna są uznane przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem za czynniki rakotwórcze dla raków skóry innych niż czerniak, a ryzyko silnie zależy od dawki i czasu ich stosowania [Jin i wsp. 2024].

Azatiopryna i promieniowanie UVA działają razem. Lek odkłada się w DNA komórek w postaci 6-tioguaniny, a światło UVA wywołuje wtedy powstawanie wolnych rodników i uszkodzeń DNA, które sprzyjają mutacjom. W badaniu laboratoryjnym oba czynniki działały na siebie synergistycznie, a we wstępnej analizie u pięciu z pięciu przebadanych pacjentów leczonych azatiopryną stwierdzono wybiórczą nadwrażliwość skóry na UVA [O'Donovan i wsp., Science 2005]. To ważne, bo UVA przechodzi przez szyby i chmury.

Inhibitory mTOR (na przykład syrolimus) mogą działać w przeciwnym kierunku. W badaniu z losowym przydziałem biorców nerki, którzy przebyli już raka kolczystokomórkowego, zamiana leków z grupy inhibitorów kalcyneuryny na syrolimus zmniejszyła odsetek osób z nowym rakiem kolczystokomórkowym z 39% do 22% w ciągu dwóch lat. Kosztem było jednak znacznie więcej poważnych działań niepożądanych, a 23% pacjentów odstawiło syrolimus z tego powodu [Euvrard i wsp., NEJM 2012]. Metaanaliza z 2024 roku zwraca uwagę, że wyniki dla inhibitorów mTOR nie są jednolite [Jin i wsp. 2024].

Wniosek: nigdy nie zmieniaj ani nie odstawiaj leków immunosupresyjnych na własną rękę. Dobór leczenia to bilans między ryzykiem odrzucenia przeszczepu lub zaostrzenia choroby a ryzykiem nowotworu, i należy do lekarza prowadzącego.

Mechanizmy zwiększonego ryzyka

Osłabiony nadzór immunologiczny

Układ odpornościowy na co dzień rozpoznaje i usuwa komórki z uszkodzonym DNA, w tym te zmienione przez UV. Gdy odporność jest osłabiona, część takich komórek przeżywa i może dać początek nowotworowi. Związek ze stopniem niedoboru odporności dobrze widać u osób z HIV: im mniej limfocytów CD4, tym częstszy rak kolczystokomórkowy [Silverberg i wsp. 2013].

Rakotwórcze działanie niektórych leków

Jak opisano wyżej, część leków nie tylko osłabia odporność, ale też sama uszkadza DNA lub uwrażliwia skórę na UV. Autorzy metaanalizy z 2024 roku zwracają uwagę, że ogromny, 46-krotny wzrost ryzyka raka kolczystokomórkowego u biorców przeszczepów w porównaniu z około pięciokrotnym u osób z HIV sugeruje, że sama obniżona odporność nie jest jedyną przyczyną i że duże znaczenie mają właśnie leki [Jin i wsp. 2024].

Promieniowanie UV

Raki skóry u osób z immunosupresją rozwijają się głównie tam, gdzie u wszystkich: na skórze odsłoniętej na słońce. KDIGO wymienia ekspozycję na słońce wśród głównych czynników ryzyka i zaleca biorcom nerki ograniczanie ekspozycji na słońce przez całe życie [KDIGO 2009].

Potencjalne czynniki wirusowe

Część nowotworów skóry u osób z obniżoną odpornością ma związek z wirusami:

• Mięsak Kaposiego jest związany z wirusem HHV-8 [Jin i wsp. 2024].
• Rak z komórek Merkla w dużej części przypadków jest związany z poliomawirusem komórek Merkla. Wirus ten odkryto w 2008 roku: jego materiał genetyczny znaleziono w 8 z 10 badanych guzów, a w większości z nich był wbudowany w DNA komórek nowotworowych [Feng i wsp., Science 2008].
• Rak kolczystokomórkowy skóry autorzy metaanalizy z 2024 roku zaliczyli do nowotworów, które mogą mieć związek z wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), choć ten związek nie jest tak jednoznaczny jak w przypadku raka szyjki macicy [Jin i wsp. 2024].

Podobieństwa do innych nowotworów związanych z wirusami

Zarówno u osób z HIV, jak i u biorców przeszczepów najbardziej rosną zachorowania na nowotwory wywoływane przez zakażenia: mięsaka Kaposiego, chłoniaki, raki związane z HPV. Autorzy metaanalizy tłumaczą ten wzór różnym stopniem upośledzenia odporności, kontaktem z wirusami rakotwórczymi i w przypadku przeszczepów dodatkowo rakotwórczym działaniem części leków [Jin i wsp. 2024]. Raki skóry wpisują się w ten obraz: łączą w sobie działanie UV, wirusów i osłabionego nadzoru immunologicznego.

Profilaktyka — co realnie zmniejsza ryzyko?

Ochrona przed słońcem przez cały rok

KDIGO zaleca biorcom nerki ograniczanie ekspozycji na słońce przez całe życie i stosowanie odpowiednich środków chroniących przed UV: cienia, unikania słońca w godzinach największego natężenia, odzieży ochronnej, kapelusza z szerokim rondem, okularów i kremów z filtrem [KDIGO 2009].

Czy to działa? W prospektywnym badaniu 120 biorców przeszczepów serca, nerki i wątroby połowa otrzymała krem z filtrem SPF powyżej 50 do codziennego nakładania na głowę, szyję, przedramiona i dłonie. Po dwóch latach w tej grupie nie rozpoznano żadnego nowego raka kolczystokomórkowego, a w grupie porównawczej osiem. Znacznie mniej było też rogowacenia słonecznego, czyli zmian przedrakowych [Ulrich i wsp., British Journal of Dermatology 2009]. To badanie jednego ośrodka, bez losowego przydziału, więc wynik trzeba traktować ostrożnie, ale jest spójny z zaleceniami. O zmianach przedrakowych piszemy w artykule rogowacenie słoneczne — zmiana przedrakowa.

Samobadanie skóry i warg

KDIGO sugeruje, by dorośli biorcy nerki sami oglądali skórę i wargi i zgłaszali lekarzowi nowe zmiany [KDIGO 2009]. Najlepiej robić to raz w miesiącu, przy dobrym świetle, z lustrem lub z pomocą bliskiej osoby. Zwróć uwagę na:

• nową grudkę lub guzek, który rośnie w ciągu tygodni,
• szorstkie, łuszczące się miejsce, które nie znika,
• ranę, która się nie goi albo krwawi przy dotyku,
• zmianę na wardze, zwłaszcza dolnej,
• znamię, które zmienia wielkość, kształt lub kolor,
• każdy guzek, który szybko rośnie, nawet jeśli nie boli.

Jak wyglądają poszczególne nowotwory, pokazujemy w artykułach rak kolczystokomórkowy — zdjęcia i objawy oraz reguła ABCDE czerniaka. Samobadanie pomaga wychwycić zmianę między wizytami, ale nie zastępuje badania przez lekarza.

Regularne badanie skóry przez lekarza

Zalecenia KDIGO sugerują, by u dorosłych biorców nerki raz w roku skórę i wargi badał lekarz z doświadczeniem w rozpoznawaniu raka skóry (z możliwym wyjątkiem osób o ciemnej karnacji). Osoby po przebytym raku skóry lub ze zmianami przedrakowymi powinny pozostawać pod stałą opieką takiego lekarza. KDIGO przytacza też amerykańskie i europejskie wytyczne transplantacyjne, które zalecają comiesięczne samobadanie i co najmniej coroczne badanie całej skóry [KDIGO 2009]. Europejskie wytyczne dotyczące raka kolczystokomórkowego z 2026 roku omawiają diagnostykę i profilaktykę osobno dla osób z prawidłową i z obniżoną odpornością i opierają rozpoznanie na badaniu klinicznym i dermatoskopowym, potwierdzanym badaniem histopatologicznym [Stratigos i wsp., EJC 2026].

Zalecenia KDIGO dotyczą biorców nerki, ale przy innych postaciach przewlekłej immunosupresji rozsądne wydaje się podobne podejście, czyli badanie całej skóry co najmniej raz w roku. Jej częstotliwość ustala lekarz prowadzący, zwykle częściej po przebytym raku skóry.

Leki chroniące przed rakiem skóry

• Acytretyna. KDIGO sugeruje, by biorcom nerki po przebytym raku skóry zaproponować doustną acytretynę, jeśli nie ma przeciwwskazań [KDIGO 2009]. To lek z grupy retinoidów, o częstych działaniach niepożądanych, który przepisuje i monitoruje lekarz.
• Nikotynamid (witamina B3). W badaniu u osób z prawidłową odpornością, które przebyły co najmniej dwa raki skóry, nikotynamid zmniejszył liczbę nowych raków skóry innych niż czerniak o 23% w ciągu roku [Chen i wsp., NEJM 2015]. U biorców przeszczepów podobne badanie nie wykazało jednak żadnej różnicy w porównaniu z placebo [Allen i wsp., NEJM 2023]. Europejskie wytyczne z 2026 roku wymieniają nikotynamid i ochronę przed słońcem wśród metod profilaktyki raka kolczystokomórkowego [Stratigos i wsp. 2026], ale u osób z immunosupresją jego skuteczność nie została potwierdzona.

Leczenie raka skóry u osób z obniżoną odpornością

Większość raków skóry leczy się chirurgicznie: zmianę wycina się z marginesem zdrowej skóry i ocenia w badaniu histopatologicznym. Ogólnie rak kolczystokomórkowy ma bardzo dobre rokowanie, a wyleczenie w ciągu 5 lat przekracza 90% [Stratigos i wsp., EJC 2023]. Kluczem jest wczesne wykrycie, zanim nowotwór urośnie lub da przerzuty. W konsultacji onkologicznej omawiamy z pacjentem wynik badania histopatologicznego i dalsze postępowanie.

Czy immunoterapia pomaga osobom po przeszczepie?

W zaawansowanym raku kolczystokomórkowym i czerniaku stosuje się leki z grupy inhibitorów punktów kontrolnych, które „odblokowują” układ odpornościowy. U biorców przeszczepów to trudny wybór. Analiza danych 343 takich pacjentów pokazała, że odpowiedź na leczenie po roku uzyskano u 61% chorych na raka kolczystokomórkowego, ale ostre odrzucenie przeszczepu wystąpiło w ciągu roku u około 36% leczonych, a utrata przeszczepu u około 18% [Saleem i wsp., JAMA Oncology 2025]. O takim leczeniu decyduje wspólnie zespół onkologiczny i transplantacyjny. Więcej o samej metodzie piszemy w artykule immunoterapia czerniaka.

Najczęściej zadawane pytania

Czy leki immunosupresyjne mogą powodować raka?

Mogą zwiększać ryzyko niektórych nowotworów, przede wszystkim raków skóry i chłoniaków. Dwa dawniej szeroko stosowane leki, cyklosporyna i azatiopryna, są uznane za czynniki rakotwórcze dla raków skóry innych niż czerniak, a ryzyko rośnie z dawką i czasem leczenia. Nie oznacza to, że należy je odstawić: chronią przed odrzuceniem przeszczepu lub zaostrzeniem choroby. O ewentualnej zmianie leczenia decyduje lekarz prowadzący.

Ile lat można żyć z rakiem skóry?

Zależy to od rodzaju nowotworu i stopnia zaawansowania. Raki podstawnokomórkowe i większość kolczystokomórkowych wykryte wcześnie leczy się skutecznie: w przypadku raka kolczystokomórkowego w populacji ogólnej wyleczenie w ciągu 5 lat przekracza 90%. Gorzej rokują nowotwory wykryte późno, z przerzutami, a na przykład u chorych na przewlekłą białaczkę limfocytową przerzuty raka skóry zdarzały się częściej niż w populacji ogólnej. Dlatego w tej grupie tak ważne są regularne kontrole skóry.

Na co szkodzą leki immunosupresyjne?

Osłabiając odporność, zwiększają podatność na zakażenia i niektóre nowotwory, zwłaszcza raki skóry. Część z nich ma też własne działania niepożądane, na przykład azatiopryna zwiększa wrażliwość skóry na promieniowanie UVA. Pełną listę działań niepożądanych konkretnego leku omawia lekarz, który go przepisuje.

Czy immunoterapia wyleczy raka skóry u osoby po przeszczepie?

Immunoterapia inhibitorami punktów kontrolnych bywa skuteczna w zaawansowanym raku kolczystokomórkowym, także u biorców przeszczepów, ale niesie wysokie ryzyko odrzucenia narządu. W analizie 343 biorców leczonych w ten sposób ostre odrzucenie wystąpiło u około 36% w ciągu roku. Decyzję podejmuje wspólnie zespół onkologiczny i transplantacyjny.

Jak często badać skórę przy immunosupresji?

Zalecenia KDIGO dla biorców nerki sugerują co najmniej coroczne badanie skóry i warg przez lekarza doświadczonego w rozpoznawaniu raka skóry oraz regularne samobadanie. Po przebytym raku skóry lub przy zmianach przedrakowych kontrole odbywają się częściej, zgodnie z planem ustalonym przez lekarza.

Czy krem z filtrem pomaga przy immunosupresji?

Tak. W dwuletnim badaniu biorców przeszczepów, którzy codziennie stosowali filtr SPF powyżej 50, nie pojawił się żaden nowy rak kolczystokomórkowy, a w grupie porównawczej osiem. Było to badanie jednego ośrodka bez losowego przydziału, ale wynik jest spójny z zaleceniami, by biorcy przez całe życie ograniczali ekspozycję na słońce.

Podsumowanie

Immunosupresja, zarówno lecznicza, jak i wynikająca z choroby, wyraźnie zwiększa ryzyko raków skóry. Największy wzrost dotyczy raka kolczystokomórkowego u biorców przeszczepów, około 46-krotny, ale częstsze są też czerniak, rak z komórek Merkla i mięsak Kaposiego. Przyczyną jest połączenie osłabionego nadzoru immunologicznego, promieniowania UV, rakotwórczego działania niektórych leków i wirusów. Leków nie wolno odstawiać na własną rękę. Realnie pomagają: całoroczna ochrona przed słońcem, regularne samobadanie skóry i warg oraz badanie całej skóry przez lekarza (dla biorców nerki KDIGO sugeruje je co najmniej raz w roku), a po przebytym raku skóry częstsze kontrole.

Zobacz również

• Rak skóry po przeszczepie narządu
• Lampa UV do paznokci a rak skóry
• Leki fotouczulające

Zobacz również:

Przyjmujesz leki immunosupresyjne? Zbadaj skórę w badaniu wideodermatoskopowym

Umów się