Witamina D a czerniak — co wiadomo z badań, a co jest tylko hipotezą

Krótka odpowiedź: nie ma dowodów, że przyjmowanie witaminy D zapobiega czerniakowi ani że poprawia rokowanie po jego leczeniu. Osoby z czerniakiem częściej mają niedobór witaminy D, a niski poziom wiąże się w badaniach obserwacyjnych z grubszymi guzami i gorszym przeżyciem [Tsai i wsp., JEADV 2020]. Gdy jednak sprawdzono to w badaniu z losowym przydziałem, wysokie dawki witaminy D u chorych po wycięciu czerniaka nie zmniejszyły ryzyka nawrotu [De Smedt i wsp., British Journal of Dermatology 2024].

Temat jest zawiły, bo witamina D i czerniak mają wspólne źródło: słońce. Promieniowanie UVB pozwala skórze wytworzyć witaminę D, a nadmiar UV jest główną przyczyną nowotworów skóry [WHO]. Poniżej porządkujemy, co pokazały badania, gdzie kończą się dowody, a zaczynają hipotezy, i co z tego wynika dla osób z grupy ryzyka i po leczeniu czerniaka.

Witamina D a czerniak w skrócie

• Badania obserwacyjne: wyniki niespójne. Niski poziom witaminy D wiąże się z grubszym czerniakiem w chwili rozpoznania i wyższą śmiertelnością, ale nie wiadomo, czy jest przyczyną, czy skutkiem [Tsai i wsp., 2020].
• Badania z losowym przydziałem w populacji ogólnej: WHI, VITAL i D-Health nie wykazały, by suplementacja zmniejszała zachorowalność na nowotwory; w WHI i D-Health nie widać też było różnicy w zachorowaniach na czerniaka [Tang i wsp., 2011; Manson i wsp., 2019; Neale i wsp., 2025].
• Chorzy na czerniaka: wysokie dawki nie poprawiły przeżycia bez nawrotu [De Smedt i wsp., 2024].
• Praktyka: unikaj niedoboru zgodnie z polskimi zaleceniami, a dawkę ustal z lekarzem. Ochrona przed słońcem i badanie znamion pozostają podstawą profilaktyki.

Słońce, witamina D i czerniak — skąd ten paradoks?

W badaniach laboratoryjnych witamina D hamuje namnażanie komórek barwnikowych i komórek naskórka oraz pobudza ich programowaną śmierć [Caini i wsp., European Journal of Cancer 2014]. To zrodziło hipotezę, że wyższy poziom witaminy D może chronić przed czerniakiem. Problem w tym, że głównym źródłem witaminy D jest to samo promieniowanie, które uszkadza DNA komórek skóry.

Badanie z 2023 roku wykorzystało metodę randomizacji mendlowskiej, która posługuje się wariantami genów wpływającymi na poziom witaminy D, by ograniczyć wpływ czynników zakłócających. Wyszło coś przeciwnego niż w hipotezie: genetycznie wyższy poziom 25(OH)D wiązał się z nieco większym ryzykiem czerniaka. Autorzy sami zalecają ostrożną interpretację, bo nie da się wykluczyć ukrytych powiązań, na przykład z cechami karnacji [Cai i wsp., Frontiers in Oncology 2023]. Wniosek jest prosty: witamina D nie jest „tarczą” przeciw czerniakowi, a próba podnoszenia jej poziomu przez opalanie zwiększa dawkę UV.

Co pokazują badania obserwacyjne?

Ryzyko zachorowania. Metaanaliza z 2014 roku nie wykazała istotnego związku między poziomem witaminy D we krwi ani jej spożyciem a ryzykiem czerniaka. Dane sugerowały natomiast, że wyższemu poziomowi witaminy D towarzyszyły cieńsze czerniaki w chwili rozpoznania [Caini i wsp., 2014].

Poziom witaminy D u chorych. W metaanalizie 25 badań obejmujących ponad 11 tysięcy chorych średni poziom witaminy D u osób z czerniakiem nie różnił się od grupy kontrolnej, ale niedobór był u nich około dwa razy częstszy. Chorzy z niższym poziomem witaminy D mieli grubsze guzy według skali Breslowa i wyższą śmiertelność [Tsai i wsp., 2020].

Kohorta z Leeds. Wśród 872 chorych na czerniaka wyższy poziom witaminy D w chwili rozpoznania wiązał się z cieńszymi guzami i lepszym przeżyciem bez nawrotu: każde 20 nmol/l więcej oznaczało ryzyko nawrotu niższe o około 21%. Autorzy zalecali, by chorzy na czerniaka i osoby z grupy wysokiego ryzyka dbały o wystarczający poziom witaminy D [Newton-Bishop i wsp., Journal of Clinical Oncology 2009].

Ograniczenia. Badania obserwacyjne pokazują związek, nie przyczynę. Osoby w gorszym stanie zdrowia rzadziej wychodzą na zewnątrz, a niski poziom witaminy D towarzyszy też otyłości i innym chorobom [Płudowski i wsp., Nutrients 2023]. Możliwe więc, że to choroba obniża poziom witaminy D, a nie odwrotnie. Dlatego tak ważne są badania z losowym przydziałem.

Czy suplementy witaminy D zapobiegają czerniakowi? Badania z losowym przydziałem

W badaniu WHI w podgrupie kobiet, które wcześniej miały raka skóry innego niż czerniak, suplementacja wiązała się z mniejszym ryzykiem czerniaka. Była to jednak analiza przeprowadzona po fakcie, którą autorzy kazali interpretować ostrożnie i która wymaga potwierdzenia w osobnych badaniach [Tang i wsp., 2011].

Witamina D u osób po leczeniu czerniaka

Najważniejsze dla chorych jest badanie ViDMe. 436 osób po radykalnym wycięciu czerniaka w stopniach od IA do III losowo przydzielono do grupy przyjmującej 100 000 j.m. witaminy D3 raz w miesiącu albo placebo. Suplementacja była bezpieczna i podniosła poziom 25(OH)D, ale po medianie 52 miesięcy obserwacji nie zmniejszyła ryzyka nawrotu, zgonu z powodu czerniaka ani zgonu z jakiejkolwiek przyczyny. Autorzy nie zalecają wysokich dawek witaminy D w celu poprawy wyników leczenia czerniaka [De Smedt i wsp., 2024].

Co to oznacza w praktyce:

• Unikaj niedoboru. Osoby po czerniaku zwykle starannie chronią się przed słońcem, a aktywna ochrona przed słońcem to według polskich zaleceń jeden z czynników sprzyjających niedoborowi [Płudowski i wsp., 2023]. Zdrowym dorosłym, którzy nie mają wystarczającej ekspozycji na słońce, zalecenia przewidują 1000–2000 j.m. witaminy D3 dziennie przez cały rok, a dawkę przy niedoborze ustala lekarz na podstawie stężenia 25(OH)D.
• Nie sięgaj po słońce „dla witaminy D”. Suplement uzupełnia witaminę bez dodatkowego UV.
• Nie licz na witaminę D jako leczenie. Nie zastąpi ona kontroli onkologicznej ani leczenia zaleconego przez lekarza.

O tym, jak powstaje witamina D w skórze i kiedy słońce nie wystarcza, piszemy w artykule Synteza witaminy D w skórze.

Kiedy nie wolno brać witaminy D3 bez kontroli lekarza?

Polskie zalecenia wymieniają sytuacje, w których suplementacja wymaga ostrożności, indywidualnego dawkowania i kontroli badań, m.in. wapnia we krwi i w moczu [Płudowski i wsp., 2023]:

• podwyższone stężenie wapnia we krwi lub w moczu, kamica nerkowa, wapnica nerek,
• przewlekła choroba nerek, zwłaszcza u osób dializowanych i po przeszczepie nerki,
• choroby ziarniniakowe, takie jak sarkoidoza czy gruźlica, oraz niektóre chłoniaki,
• pierwotna nadczynność przytarczyc.

Nie oznacza to, że w tych chorobach witaminy D się nie stosuje. Zalecenia przewidują wtedy leczenie pod kontrolą lekarza, na przykład w chorobach ziarniniakowych z docelowym stężeniem 25(OH)D około 25 ng/ml [Płudowski i wsp., 2023].

Zatrucie witaminą D definiuje się jako stężenie 25(OH)D powyżej 100 ng/ml z towarzyszącą hiperkalcemią, hiperfosfatemią lub hiperkalciurią [Płudowski i wsp., 2023]. NHS przypomina, że dorośli nie powinni przyjmować więcej niż 100 µg (4000 j.m.) dziennie bez zalecenia lekarza, bo nadmiar może prowadzić do hiperkalcemii, osłabienia kości i uszkodzenia nerek i serca [NHS — Vitamin D].

Czy witamina D3 pomaga na łuszczycę?

To częste pytanie przy okazji witaminy D i skóry. W leczeniu łuszczycy stosuje się miejscowo kremy, maści i żele z pochodnymi witaminy D [NHS — Psoriasis]. To leki działające bezpośrednio w skórze, a nie zwykła witamina D3 w tabletkach. Polskie zalecenia wymieniają łuszczycę wśród chorób, przy których niedobór witaminy D występuje częściej, więc warto omówić z lekarzem ewentualne oznaczenie jej poziomu [Płudowski i wsp., 2023].

Co niszczy komórki czerniaka?

Leczenie czerniaka opiera się na metodach o udowodnionej skuteczności:

• chirurgiczne wycięcie zmiany z marginesem zdrowej skóry, a następnie badanie histopatologiczne,
• immunoterapia, która pobudza układ odpornościowy do niszczenia komórek nowotworu; opisujemy ją w artykule Immunoterapia czerniaka,
• leczenie celowane u chorych z mutacją BRAF; więcej w artykule Mutacja BRAF w czerniaku,
• radioterapia w wybranych sytuacjach.

Witamina D, dieta ani suplementy nie są metodami leczenia czerniaka. Najwięcej dla wyleczenia daje wczesne wykrycie. Czy czerniaka da się wyleczyć i od czego to zależy, wyjaśniamy w artykule Czy czerniak jest uleczalny?.

Co naprawdę zmniejsza ryzyko czerniaka?

• Ochrona przed nadmiarem UV, zwłaszcza przed oparzeniami, szczególnie w dzieciństwie [WHO].
• Regularne stosowanie kremu z filtrem. W australijskim badaniu codzienne stosowanie kremu wiązało się w kolejnych latach z mniej więcej o połowę mniejszą liczbą nowych czerniaków [Green i wsp., JCO 2011].
• Rezygnacja z solarium. WHO podkreśla, że sztuczne opalanie nigdy nie powinno być sposobem na uzupełnienie witaminy D [WHO].
• Samobadanie skóry i badanie znamion u lekarza, zwłaszcza przy dużej liczbie znamion, jasnej karnacji i czerniaku w rodzinie. O czynnikach ryzyka piszemy w artykule Czynniki ryzyka czerniaka.

Masz dużo znamion albo czerniaka w rodzinie? Lekarz w naszych ośrodkach zbada je w wideodermatoskopie i porówna przy kolejnych wizytach. Umów wideodermatoskopię.

Najczęstsze pytania

Czy witamina D chroni przed czerniakiem?

Nie ma na to dowodów. W badaniach obserwacyjnych wyniki są niespójne, a w dużych badaniach z losowym przydziałem, w tym WHI, VITAL i D-Health, przyjmowanie witaminy D nie zmniejszyło liczby zachorowań na nowotwory, a w WHI i D-Health nie wykazano korzyści także dla czerniaka. Witaminę D warto uzupełniać z innych powodów, ale nie zastępuje ona ochrony przed słońcem ani badania znamion.

Czy po czerniaku można brać witaminę D?

Tak, jeśli lekarz to zaleci. Osoby po czerniaku często mają niski poziom witaminy D, a polskie zalecenia przewidują suplementację u osób, które nie zapewniają sobie wystarczającej ekspozycji na słońce. Badanie ViDMe pokazało jednak, że wysokie dawki nie zmniejszają ryzyka nawrotu. Celem jest więc uniknięcie niedoboru, a nie leczenie czerniaka.

Kiedy nie wolno brać witaminy D3?

Ostrożność, indywidualne dawkowanie i kontrola badań są potrzebne przy podwyższonym stężeniu wapnia, kamicy nerkowej, przewlekłej chorobie nerek, sarkoidozie i innych chorobach ziarniniakowych, niektórych chłoniakach oraz przy nadczynności przytarczyc. Nie należy też przekraczać dawek maksymalnych bez zalecenia lekarza; dla dorosłych o prawidłowej masie ciała to 4000 j.m. na dobę.

Co zabija komórki czerniaka?

Podstawą leczenia czerniaka jest chirurgiczne wycięcie zmiany z marginesem zdrowej skóry. W zaawansowanych stadiach stosuje się immunoterapię, leczenie celowane u chorych z mutacją BRAF i radioterapię. Witamina D, dieta ani suplementy nie są metodami leczenia czerniaka.

Czy witamina D3 jest korzystna dla łuszczycy?

W leczeniu łuszczycy stosuje się miejscowo kremy, maści i żele z pochodnymi witaminy D, które działają na skórę. To leki, a nie zwykła witamina D3 w tabletkach. O doustnej suplementacji przy łuszczycy decyduje lekarz, biorąc pod uwagę poziom 25(OH)D i inne choroby.

Podsumowanie

Witamina D i czerniak łączą się przez słońce, ale nie w prosty sposób. Niski poziom witaminy D towarzyszy grubszym czerniakom i gorszemu rokowaniu, jednak badania z losowym przydziałem nie potwierdziły, by suplementy zapobiegały czerniakowi lub zmniejszały ryzyko nawrotu. Witaminę D warto utrzymywać na prawidłowym poziomie zgodnie z zaleceniami i po rozmowie z lekarzem, najlepiej suplementem, a nie przez opalanie. Przed czerniakiem chronią przede wszystkim unikanie oparzeń, krem z filtrem, rezygnacja z solarium i regularne badanie znamion.

Zobacz również

• Witamina D zimą
• Indeks UV a witamina D
• Czerniak — objawy, diagnostyka i leczenie

Zobacz również:

Czerniak w rodzinie lub dużo znamion? Umów badanie

Umów się