Woda utleniona na ranę — dlaczego nie jest już zalecana i czym ją zastąpić

Woda utleniona jest w wielu domowych apteczkach od pokoleń. Pieni się, szczypie i daje poczucie, że rana została „porządnie odkażona”. Dziś wiemy jednak, że do rutynowego przemywania ran się nie nadaje: uszkadza komórki, które odbudowują skórę, i może opóźniać gojenie [DermNet — Wound cleansers]. Konsensus ekspertów w sprawie odkażania ran zaliczył samą wodę utlenioną do środków przestarzałych [Kramer i wsp. 2018].

W tym artykule wyjaśniamy, czym jest woda utleniona, skąd bierze się piana, co mówią badania o jej wpływie na gojenie, kiedy w ogóle bywa stosowana i czym w praktyce przemywać ranę: drobne skaleczenie, otarcie czy ranę po usunięciu znamienia.

Planujesz usunięcie znamienia lub innej zmiany skórnej? Po zabiegu w naszym ośrodku dostajesz instrukcję pielęgnacji rany. Umów wizytę w jednym z naszych ośrodków:

• Warszawa - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Poznań - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Wrocław - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Kraków - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Szczecin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Gdańsk - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Lublin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Katowice - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków

Nie ma Twojego miasta na liście? Zmianę możesz wstępnie ocenić online — prześlij zdjęcie do analizy AI. To wstępna ocena w oczekiwaniu na wizytę, która nie zastępuje badania.

Woda utleniona — czym jest?

Woda utleniona to wodny roztwór nadtlenku wodoru (H₂O₂) o niskim stężeniu. Nadtlenek wodoru jest silnym utleniaczem. Organizm sam wytwarza go w niewielkich ilościach jako jedną z reaktywnych form tlenu [Murphy i Friedman 2019].

W stężeniach od 1% do 6% nadtlenek wodoru działa przeciwdrobnoustrojowo i oczyszczająco, dlatego przez dziesięciolecia używano go do przemywania ran [Murphy i Friedman 2019]. Znacznie wyższe stężenia są żrące: roztwory 9–45% mogą powodować martwicę naskórka, rumień i pęcherze [Murphy i Friedman 2019]. Nadtlenek wodoru wchodzi też w skład środków dezynfekujących, wybielaczy bez chloru, płynów do soczewek kontaktowych, farb do włosów i niektórych preparatów do wybielania zębów [Watt i wsp. 2004].

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Dlaczego po polaniu rany wodą utlenioną pojawia się piana?

Nadtlenek wodoru rozkłada się w kontakcie z krwią i tkankami, a jednym z produktów rozkładu jest tlen. Pęcherzyki gazu tworzą charakterystyczną białą pianę. To właśnie to „musowanie” mechanicznie podnosi drobne zanieczyszczenia i resztki tkanek [Murphy i Friedman 2019; DermNet — Wound cleansers].

Czy piana to dobry znak? Nie jest wiarygodnym wskaźnikiem tego, czy rana była zakażona ani czy została skutecznie odkażona. Świadczy tylko o tym, że nadtlenek reaguje z tkankami, także ze zdrowymi komórkami na brzegach rany.

Woda utleniona a gojenie się ran

Dlaczego woda utleniona może utrudniać gojenie ran?

Gojenie rany to praca żywych komórek. Keratynocyty, czyli komórki naskórka, wpełzają z brzegów i zamykają ranę. Fibroblasty w skórze właściwej wytwarzają kolagen i nową tkankę. Każdy środek do przemywania rany ocenia się więc nie tylko pod kątem tego, czy zabija bakterie, ale też tego, czy nie zabija tych komórek.

Tu woda utleniona wypada słabo:

• DermNet opisuje nadtlenek wodoru jako środek cytotoksyczny, czyli toksyczny dla komórek, który może zaburzać ich równowagę oraz opóźniać gojenie i zamykanie się rany [DermNet — Wound cleansers],
• w badaniu laboratoryjnym porównującym 20 środków do mycia skóry i ran nadtlenek wodoru, obok zmodyfikowanego płynu Dakina i 10% jodopowidonu, okazał się najbardziej toksyczny dla keratynocytów, a sól fizjologiczna należała do najmniej toksycznych dla fibroblastów [Wilson i wsp. 2005],
• konsensus ekspertów w sprawie antyseptyki ran z 2018 roku uznał stosowanie samego nadtlenku wodoru do odkażania ran za przestarzałe [Kramer i wsp. 2018].

Trzeba uczciwie dodać, że część danych pochodzi z badań na hodowlach komórkowych, a nie na ludziach. Kierunek jest jednak spójny, a skoro istnieją środki skuteczne i łagodniejsze dla tkanek, nie ma powodu, by wodę utlenioną stosować na co dzień.

Ryzyko w głębokich i zamkniętych ranach

Nadtlenek wodoru uwalnia tlen. W głębokich ranach, kanałach i zamkniętych przestrzeniach gaz nie ma ujścia i w skrajnych przypadkach może przedostać się do naczyń, powodując zator gazowy. Dlatego chirurdzy ortopedzi zalecają, by nie stosować go do płukania małych zamkniętych przestrzeni [Lu i Hansen 2017; Watt i wsp. 2004]. Dotyczy to głównie sytuacji szpitalnych, ale jest kolejnym argumentem, by nie wlewać wody utlenionej do głębokich ran w domu.

Kiedy woda utleniona bywa stosowana?

Nadtlenek wodoru nie zniknął z medycyny całkowicie. Ma swoje zastosowania, ale w konkretnych, kontrolowanych sytuacjach:

• oczyszczanie mechaniczne — DermNet zaznacza, że w pełnym stężeniu może działać jak środek chemicznie usuwający zanieczyszczenia i martwe tkanki; dziś rzadko używa się go do przemywania ran [DermNet — Wound cleansers],
• owrzodzenia żylne — istnieją dane, że może wspierać ich gojenie, ale w innych typach ran potrzebne są dalsze badania [Murphy i Friedman 2019],
• trądzik — preparaty 1% stosuje się poza USA, z efektem zbliżonym do nadtlenku benzoilu [Murphy i Friedman 2019],
• brodawki łojotokowe — roztwór 40% jest w USA zarejestrowany do ich usuwania, ale to preparat gabinetowy, a nie apteczna woda utleniona [Murphy i Friedman 2019].

Niskie stężenia nadtlenku wodoru wywołują zwykle tylko przemijające objawy, takie jak zblednięcie skóry czy drobne pęcherzyki [Murphy i Friedman 2019]. Jednorazowe przemycie otarcia nie jest więc powodem do niepokoju, ale lepszym wyborem do przemywania ran jest czysta woda.

Czym przemywać rany?

Drobne skaleczenia i otarcia

NHS zaleca prosty schemat [NHS — Cuts and grazes]:

1. Umyj i osusz ręce, a jeśli masz, załóż jednorazowe rękawiczki.
2. Gdy krwawienie ustanie, przepłucz ranę wodą z kranu lub butelkowaną albo przetrzyj ją jałowymi chusteczkami.
3. Osusz okolicę jałowym gazikiem lub czystym ręcznikiem.
4. Skórę wokół rany umyj wodą z mydłem, wycierając od rany na zewnątrz.
5. Załóż jałowy opatrunek lub plaster.

Woda z kranu to dobry wybór. Według DermNet odsetek zakażeń przy przemywaniu ran wodą pitną jest podobny jak przy soli fizjologicznej [DermNet — Wound cleansers]. Przegląd Cochrane nie wykazał wyraźnej różnicy między wodą z kranu a solą fizjologiczną, choć jakość dowodów oceniono jako niską lub bardzo niską [Fernandez i wsp. 2022]. Wyjątek stanowią rany głębokie, w których widać kość lub ścięgno; tam wodą z kranu nie należy ich płukać [DermNet — Wound cleansers].

Rana po zabiegu chirurgicznym

Dla ran pooperacyjnych brytyjskie wytyczne NICE są konkretne [NICE NG125]:

• przez pierwsze 48 godzin ranę przemywa się jałową solą fizjologiczną,
• po 48 godzinach można bezpiecznie brać prysznic,
• nie stosuje się rutynowo środków przeciwdrobnoustrojowych na zszyte rany gojące się prawidłowo, by zapobiegać zakażeniu.

Jeśli lekarz po zabiegu zalecił konkretny preparat, stosuj się do jego instrukcji. Szczegółowe zasady opisujemy w artykule o pielęgnacji rany po zabiegu i w zaleceniach po usunięciu pieprzyka.

Czym zastąpić wodę utlenioną — nowoczesne środki antyseptyczne

Gdy rana jest zabrudzona albo zagrożona zakażeniem, antyseptyk ma sens. Lepiej tolerowane przez tkanki są [DermNet — Wound cleansers; Kramer i wsp. 2018]:

Źródła: [DermNet — Wound cleansers; Kramer i wsp. 2018].

Nie przesadzaj też z częstotliwością. DermNet zwraca uwagę, że rutynowe, intensywne „czyszczenie” może usuwać z rany to, co jest potrzebne do gojenia: nowy naskórek i czynniki wzrostu [DermNet — Wound cleansers]. Czystą ranę po oczyszczeniu wystarczy osłonić opatrunkiem. Więcej o tym piszemy w artykule o maściach na gojenie ran.

Zanim zaczniesz odkażać ranę — kiedy potrzebny jest lekarz?

Domowe opatrzenie nie wystarczy, gdy według NHS [NHS — Cuts and grazes]:

• w ranie jest ziemia, ropa lub płyny ustrojowe albo nadal jest brudna po oczyszczeniu,
• rana powstała po ugryzieniu przez człowieka lub zwierzę,
• rana jest obrzęknięta, czerwona, coraz bardziej boli lub sączy się z niej ropa,
• skaleczenie ma więcej niż około 5 cm,
• czujesz się ogólnie źle lub masz gorączkę,
• nie da się zatamować krwawienia, krew tryska, rana jest bardzo duża lub głęboka albo tkwi w niej ciało obce — wtedy dzwoń po pogotowie lub jedź na SOR.

Objawy, które sugerują zakażenie, i to, co wtedy robić, opisujemy w artykule zakażenie rany.

Najczęstsze pytania

Dlaczego woda utleniona nie jest dobra na rany?

Nadtlenek wodoru zabija bakterie, ale uszkadza też własne komórki skóry, które odbudowują ranę: keratynocyty i fibroblasty. Może przez to opóźniać gojenie i zamykanie się rany. Konsensus ekspertów uznał stosowanie samej wody utlenionej do odkażania ran za przestarzałe.

Czym najlepiej przemyć ranę?

Drobną ranę wystarczy przepłukać czystą wodą z kranu lub z butelki albo przetrzeć jałowym gazikiem, a skórę wokół umyć wodą z mydłem. Świeżą ranę po zabiegu przez pierwsze 48 godzin przemywa się jałową solą fizjologiczną, a potem zwykle wystarcza woda. Antyseptyk przydaje się przy ranie zabrudzonej lub zagrożonej zakażeniem.

Co jest lepsze na ranę: antyseptyk z oktenidyną czy woda utleniona?

Do odkażania rany lepiej sprawdzają się nowoczesne antyseptyki, na przykład z oktenidyną, niż woda utleniona. Według konsensusu ekspertów roztwór oktenidyny z fenoksyetanolem nadaje się do ran ostrych, zabrudzonych i pourazowych, a sama woda utleniona jest uznawana za przestarzałą. Na czystą, zszytą ranę po zabiegu rutynowo nie trzeba stosować żadnego antyseptyku.

Czym domowym można odkazić ranę?

Najprostszy i bezpieczny domowy sposób to obfite płukanie czystą wodą z kranu lub butelkowaną. W badaniach woda pitna dawała podobny odsetek zakażeń jak sól fizjologiczna. Jeśli rana jest zabrudzona, a masz w apteczce antyseptyk z oktenidyną lub poliheksanidyną, możesz go użyć. Ranę z ziemią, ropą, po ugryzieniu lub dużą pokaż lekarzowi.

Dlaczego woda utleniona pieni się na ranie?

Nadtlenek wodoru rozkłada się w kontakcie z krwią i tkankami, uwalniając tlen. Pęcherzyki gazu tworzą pianę, która mechanicznie podnosi zanieczyszczenia. Piana nie jest jednak dowodem, że rana została skutecznie i bezpiecznie odkażona, a nadtlenek uszkadza przy tym komórki biorące udział w gojeniu.

Podsumowanie

Woda utleniona działa przeciwbakteryjnie, ale jest toksyczna dla komórek odbudowujących skórę i może opóźniać gojenie, dlatego do rutynowego przemywania ran nie jest już zalecana. Drobną ranę wystarczy przepłukać czystą wodą, a skórę wokół umyć mydłem. Ranę po zabiegu przez pierwsze 48 godzin przemywa się solą fizjologiczną. Gdy rana jest zabrudzona, lepszym wyborem niż woda utleniona są antyseptyki z oktenidyną lub poliheksanidyną. Rany głębokie, po ugryzieniu i z objawami zakażenia wymagają oceny lekarza.

Zobacz również:

Usuwamy zmiany skórne i podpowiadamy, jak dbać o ranę po zabiegu

Umów się

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Pielęgnacja rany po zabiegu
• Maść na gojenie ran
• Zakażenie rany
• Zalecenia po usunięciu pieprzyka
• Etapy gojenia ran
• Wysięk z rany — co jest normą