Pielęgnacja rany po zabiegu — opatrunek, mycie i objawy zakażenia

Dobrze przeprowadzony zabieg to połowa sukcesu. Druga połowa to kilka dni i tygodni pielęgnacji w domu. To od niej zależy, czy rana zagoi się bez powikłań i jak będzie wyglądała blizna.

Poniżej zebraliśmy zasady oparte na wytycznych brytyjskiego NICE i badaniach klinicznych: jak goi się rana, kiedy można ją zmoczyć, jak zmieniać opatrunek, czym przemywać ranę, co przyspiesza gojenie i jakie objawy powinny skłonić do kontaktu z lekarzem. Zawsze jednak pierwszeństwo mają zalecenia, które dostajesz od lekarza po swoim zabiegu.

Usuwamy zmiany laserem CO2 tak, by blizna była jak najmniejsza. Sprawdź, jak wygląda laserowe usuwanie znamion i kiedy lepsze jest usunięcie chirurgiczne.

Jak przebiega gojenie rany po zabiegu?

Każda rana goi się w trzech nakładających się etapach [DermNet — Wounds]:

• Faza zapalna (pierwsze dni). Powstaje skrzep, do rany napływają białe krwinki, które usuwają martwe komórki i bakterie. Lekkie zaczerwienienie, obrzęk i tkliwość są wtedy normalne.
• Faza proliferacji (od kilku dni do kilku tygodni). Tworzy się tkanka ziarninowa, rana się obkurcza, a od brzegów narasta nowy naskórek.
• Faza przebudowy (miesiące). Kolagen układa się na nowo, blizna staje się mocniejsza, bledsza i mniej ukrwiona.

Czym jest ziarninowanie rany?

Tkanka ziarninowa to młoda, dobrze ukrwiona tkanka, która wypełnia ubytek od dna rany. Ma zwykle różowoczerwony kolor i lekko ziarnistą powierzchnię. Jej pojawienie się oznacza, że rana goi się prawidłowo [DermNet — Wounds]. Niepokojąca jest natomiast ziarnina, która łatwo krwawi i rozpada się mimo właściwej pielęgnacji. To jedno z kryteriów zakażenia rany [DermNet — Wound infections].

Rana zszyta i rana gojąca się przez ziarninowanie

Rana po wycięciu zmiany, której brzegi zbliżono szwami, goi się przez rychłozrost, czyli tzw. gojenie z intencji pierwotnej. Jest wąska i zamyka się szybko. Niektóre rany zostawia się otwarte lub goją się spod strupa, na przykład po zabiegu laserowym. Wtedy ubytek musi wypełnić się ziarniną, a naskórek narasta pod strupem, co trwa dłużej [DermNet — Wounds]. Zasady pielęgnacji obu typów ran są podobne, ale w drugim przypadku szczególnie ważne jest utrzymanie wilgoci i niezdrapywanie strupa.

Pierwsze 48 godzin po zabiegu

W pierwszych dwóch dobach rana jest najbardziej wrażliwa. Wytyczne NICE dotyczące ran pooperacyjnych zalecają:

• na koniec zabiegu przykrycie rany odpowiednim opatrunkiem,
• przy zmianie lub zdejmowaniu opatrunku technikę aseptyczną bez dotykania rany,
• do przemywania rany w ciągu pierwszych 48 godzin jałową sól fizjologiczną,
• informowanie pacjentów, że po 48 godzinach mogą bezpiecznie wziąć prysznic [NICE NG125].

Badanie kliniczne pokazuje jednak, że po drobnych zabiegach skórnych zasada „48 godzin na sucho” nie jest konieczna dla wszystkich. W australijskim badaniu z udziałem 857 pacjentów po drobnych wycięciach zmian skórnych (z wyłączeniem wycięć na twarzy) część osób mogła zdjąć opatrunek i moczyć ranę już w pierwszych 48 godzinach. Odsetek zakażeń wyniósł 8,4% w tej grupie i 8,9% w grupie utrzymującej ranę suchą i przykrytą [Heal i wsp., BMJ 2006]. Przegląd Cochrane zwraca jednak uwagę, że to jedno badanie, a przedział ufności jest szeroki, więc nie można wykluczyć ani korzyści, ani szkody [Toon i wsp., Cochrane 2015].

W praktyce: jeśli lekarz pozwolił na prysznic wcześniej, nie musisz się obawiać krótkiego zmoczenia rany. Jeśli nie, poczekaj 48 godzin.

Jak zmieniać opatrunek na ranie po zabiegu chirurgicznym?

Przygotowanie do zmiany opatrunku

1. Przygotuj jałowe gaziki, nowy opatrunek lub plaster, a jeśli lekarz zalecił, sól fizjologiczną lub maść.
2. Umyj dokładnie ręce wodą z mydłem i osusz je. Jeśli masz jednorazowe rękawiczki, załóż je [NHS].
3. Wybierz czyste, dobrze oświetlone miejsce, żeby dobrze widzieć ranę.

Zdejmowanie starego opatrunku i ocena rany

Zdejmuj opatrunek powoli, przytrzymując skórę obok. Jeśli przywarł do rany, zwilż go solą fizjologiczną lub wodą i odczekaj chwilę. Nie zrywaj go na siłę.

Następnie przyjrzyj się ranie. Zwróć uwagę na:

• brzegi rany — czy przylegają do siebie,
• zaczerwienienie — czy ogranicza się do wąskiego pasa przy brzegach, czy się rozlewa,
• obrzęk, ucieplenie i ból — czy maleją z każdym dniem,
• wydzielinę — jej ilość, kolor i zapach.

Oczyszczanie rany i zakładanie nowego opatrunku

Przemyj ranę delikatnie solą fizjologiczną (w pierwszych 48 godzinach) albo czystą wodą (później) [NICE NG125; DermNet — Wound cleansers]. Skórę wokół rany możesz umyć łagodnym mydłem. Osusz ją przykładając jałowy gazik, bez pocierania.

Jeśli lekarz zalecił maść, nałóż cienką warstwę. Amerykańska Akademia Dermatologii poleca do tego wazelinę, bo utrzymuje wilgoć i ogranicza tworzenie strupa, a strup spowalnia gojenie [AAD]. Na koniec załóż nowy opatrunek.

Jak często zmieniać opatrunek przy ranie operacyjnej?

Zwykle raz dziennie albo częściej, gdy opatrunek przemoknie, się zabrudzi lub odklei [AAD]. Nowoczesne opatrunki foliowe, hydrokoloidowe i piankowe wymienia się zgodnie z zaleceniami producenta [Forsch i wsp., AFP 2017]. Niektóre szpitale zalecają pozostawienie opatrunku do dnia zdjęcia szwów, bo jest odporny tylko na zachlapanie, a nie na moczenie [Kingston NHS]. Dlatego warto zapytać przy wypisie, którą wersję zaleca Twój lekarz.

Czym przemywać ranę po operacji?

• Sól fizjologiczna — standard w pierwszych 48 godzinach [NICE NG125]. Nie podrażnia i nie zmienia naturalnej flory skóry [DermNet — Wound cleansers].
• Czysta woda — po 48 godzinach jest wystarczająca. Badania pokazują podobny odsetek zakażeń przy przemywaniu wodą pitną i solą fizjologiczną [DermNet — Wound cleansers].
• Antyseptyki z oktenidyną lub poliheksanidyną — stosowane przy ranach powierzchownych i przewlekłych [DermNet — Wound cleansers]. Wytyczne NICE nie zalecają jednak środków przeciwdrobnoustrojowych na zszyte rany chirurgiczne gojące się przez rychłozrost w celu zapobiegania zakażeniu [NICE NG125]. Używaj ich, gdy zaleci je lekarz.
• Woda utleniona — nie. Nadtlenek wodoru jest toksyczny dla komórek i może opóźniać zamykanie się rany [DermNet — Wound cleansers].

Kąpiel, wysiłek i słońce po zabiegu

Prysznic jest bezpieczny po 48 godzinach, a często wcześniej, jeśli tak zaleci lekarz [NICE NG125; Heal i wsp., BMJ 2006]. Wanny, basenu i sauny unikaj do zamknięcia rany. Opatrunki pooperacyjne są często odporne tylko na zachlapanie, więc nie zanurzaj ich w wodzie [Kingston NHS].

Wysiłek. Rozciąganie skóry wokół świeżej rany sprzyja rozejściu się brzegów i poszerzeniu blizny. Szczególnie dotyczy to ran na plecach, ramionach, nogach i w okolicach stawów. Zapytaj lekarza, kiedy możesz wrócić do treningu.

Słońce. Po zagojeniu chroń bliznę kremem z filtrem o szerokim spektrum i SPF co najmniej 30. Zmniejsza to ryzyko czerwonych i brązowych przebarwień i pomaga bliźnie szybciej zblednąć [AAD].

Co przyśpiesza gojenie ran po operacji?

Nie ma tabletki ani kremu, który zastąpiłby podstawy. Najwięcej dają:

• Niepalenie. W metaanalizie 140 badań kohortowych z udziałem ponad 479 tysięcy pacjentów palacze mieli około dwukrotnie większą szansę opóźnionego gojenia i rozejścia się rany oraz około 1,8 raza większą szansę zakażenia miejsca operowanego niż osoby niepalące. Interwencje pomagające rzucić palenie w okresie okołooperacyjnym zmniejszały ryzyko zakażenia rany [Sørensen, Arch Surg 2012]. Jeśli palisz, każdy dzień bez papierosa przed zabiegiem i po nim ma znaczenie.
• Wilgotne środowisko. Rany goją się najszybciej w wilgoci. Opatrunki okluzyjne i półokluzyjne przyspieszają gojenie i zmniejszają ryzyko zakażenia w porównaniu z suchą gazą [Forsch i wsp., AFP 2017].
• Niezdrapywanie strupów. Strup to sygnał, że rana wyschła, a rany ze strupem goją się wolniej [AAD]. Zdrapywanie go dodatkowo uszkadza gojącą się powierzchnię.
• Oszczędzanie okolicy rany. Mniej napięcia oznacza węższą bliznę.

Wybór preparatów do smarowania rany omawiamy szerzej w artykule o tym, jaka maść pomaga ranom, a terminy zdjęcia szwów w różnych miejscach ciała w tekście o zdejmowaniu szwów z twarzy.

Objawy zakażenia rany pooperacyjnej

Zakażenie rany po zabiegu definiuje się jako infekcję, która pojawia się w ciągu 30 dni od operacji [DermNet — Wound infections]. Do jej objawów należą:

• ból lub tkliwość, które narastają zamiast słabnąć,
• miejscowy obrzęk, zaczerwienienie i ucieplenie skóry,
• ropna wydzielina z rany,
• ziarnina, która łatwo krwawi mimo właściwej pielęgnacji,
• czerwona smuga biegnąca od rany w stronę węzłów chłonnych, które stają się powiększone i bolesne (zapalenie naczyń chłonnych),
• gorączka lub ogólne złe samopoczucie [DermNet — Wound infections; NHS].

Czy krwawienie z rany po operacji jest normalne?

Niewielkie podbarwienie opatrunku krwią w pierwszej dobie jest częste. Zwykle wystarczy uciskać ranę czystym gazikiem przez kilka minut. Jeśli krew przesiąka przez kolejne opatrunki, wypływa pulsacyjnie lub krwawienie nie ustaje mimo ucisku, potrzebna jest pilna pomoc [NHS].

Co oznacza żółta wydzielina z rany pooperacyjnej?

W pierwszych dniach z rany może sączyć się niewielka ilość przejrzystego lub lekko żółtawego płynu. Na dnie ran gojących się przez ziarninowanie bywa też widoczny żółtawy nalot. Sygnałem alarmowym jest gęsta, mętna wydzielina, zwłaszcza o nieprzyjemnym zapachu, której towarzyszą narastający ból, obrzęk i zaczerwienienie. Wtedy skontaktuj się z lekarzem tego samego dnia.

Niepokojące sygnały — kiedy skontaktować się z lekarzem po zabiegu?

Skontaktuj się z lekarzem, który wykonywał zabieg, lub z lekarzem POZ, jeśli:

• zauważysz objawy zakażenia opisane wyżej,
• brzegi rany się rozeszły,
• masz gorączkę,
• rana nie wykazuje postępów w gojeniu mimo prawidłowej pielęgnacji,
• pojawiła się wysypka lub silne swędzenie wokół rany po nowym preparacie (może to być uczulenie).

Jeśli rana obficie krwawi, a krwawienie nie ustaje mimo ucisku, wezwij pomoc [NHS].

Rana po zabiegu laserowym — czym się różni?

Po usunięciu zmiany laserem CO2 nie ma cięcia ani szwów. Tkanka zostaje odparowana, a w jej miejscu powstaje płytka rana, która goi się pod strupem. Zasady są podobne: delikatne mycie, cienka warstwa maści zaleconej przez lekarza, niezdrapywanie strupa i ochrona przed słońcem po zagojeniu. Szczegóły znajdziesz w artykule Zalecenia po laserowym usuwaniu zmian skórnych. Po zabiegu chirurgicznym zajrzyj do zaleceń po usunięciu pieprzyka.

Kiedy zacząć terapię blizny?

Pielęgnację blizny zaczyna się po zamknięciu rany, a przy szwach po ich zdjęciu. Wcześniej najważniejsze jest bezpieczne gojenie. Po zagojeniu:

• chroń bliznę przed słońcem kremem z filtrem SPF 30 lub wyższym [AAD],
• rozważ plastry lub żel silikonowy, jeśli masz skłonność do blizn przerostowych lub bliznowców — dowody na ich skuteczność są słabe, ale wskazują na możliwą korzyść u osób z grupy ryzyka [O'Brien i Jones, Cochrane 2013],
• daj bliźnie czas — wiele blizn przez pierwsze miesiące jest różowych i dopiero stopniowo blednie.

Jeśli zależy Ci na możliwie niewidocznej bliźnie, porozmawiaj o tym z lekarzem już przy kwalifikacji do zabiegu. Wybór metody i techniki zamknięcia rany ma duże znaczenie. Więcej przeczytasz w artykule Blizna po usunięciu pieprzyka.

Najczęstsze pytania

Co przyśpiesza gojenie ran po operacji?

Najbardziej pomagają rzeczy proste: niepalenie tytoniu, czysta rana utrzymywana w lekkiej wilgoci pod opatrunkiem, brak zdrapywania strupów i oszczędzanie okolicy rany przed rozciąganiem. U palaczy szansa na opóźnione gojenie i rozejście się rany jest około dwukrotnie większa niż u osób niepalących.

Ile czasu zaklejać ranę po operacji?

Zwykle do czasu, aż rana się zamknie, a przy szwach często do ich zdjęcia. Pierwszy opatrunek zakłada się na koniec zabiegu. Potem zmieniaj go codziennie albo częściej, jeśli przemoknie lub się zabrudzi. Dokładny czas podaje lekarz, bo zależy od rodzaju rany i jej miejsca.

Czy ranę po operacji psikać octeniseptem?

Rutynowo nie jest to konieczne. Brytyjskie wytyczne NICE nie zalecają stosowania środków przeciwdrobnoustrojowych na zszyte, prawidłowo gojące się rany w celu zapobiegania zakażeniu. Jeśli jednak lekarz po zabiegu zalecił antyseptyk, na przykład z oktenidyną, stosuj go zgodnie z otrzymaną instrukcją.

Czym najlepiej przemywać ranę po operacji?

W pierwszych 48 godzinach jałową solą fizjologiczną. Później zwykle wystarczy czysta woda, a skórę wokół rany można myć łagodnym mydłem. Nie używaj wody utlenionej ani spirytusu, bo uszkadzają komórki odpowiedzialne za gojenie.

Po jakim czasie można moczyć ranę po operacji?

Wytyczne NICE mówią, że po 48 godzinach od zabiegu można bezpiecznie wziąć prysznic. W badaniu po drobnych wycięciach zmian skórnych (poza twarzą) zmoczenie rany już w pierwszej dobie nie zwiększało liczby zakażeń. Kąpieli w wannie, basenu i sauny unikaj do pełnego zagojenia.

Podsumowanie

Pielęgnacja rany po zabiegu opiera się na kilku zasadach: czyste ręce, delikatne przemywanie solą fizjologiczną, a po 48 godzinach wodą, opatrunek zmieniany codziennie lub zgodnie z zaleceniem, wilgoć zamiast strupa i rezygnacja z wody utlenionej. Prysznic jest bezpieczny najpóźniej po dwóch dobach. Gojeniu najbardziej szkodzi palenie tytoniu. Narastający ból, obrzęk, rozlewające się zaczerwienienie, ropa lub gorączka to powód, by skontaktować się z lekarzem bez czekania na wizytę kontrolną.

Zobacz również:

Usuwamy zmiany laserem CO2 tak, by blizna była jak najmniejsza

Umów się

---

Zobacz również

• Zalecenia po usunięciu pieprzyka
• Zalecenia po laserowym usuwaniu zmian skórnych
• Blizna po usunięciu pieprzyka
• Jaka maść pomaga ranom — przegląd preparatów
• Zdejmowanie szwów z twarzy — terminy i przebieg
• Czym przemywać ranę — woda utleniona i alternatywy
• Wysięk z rany — kiedy niepokoić się wydzieliną
• Jak rozpoznać zakażenie rany
• Jak przebiega gojenie rany — etapy
• Klej tkankowy — kiedy zastępuje szwy
• Szwy rozpuszczalne — jak długo się rozpuszczają
• Kiedy zdejmuje się szwy
• Usuwanie tłuszczaka — zabieg, gojenie i blizna