Maść na gojenie ran — co naprawdę przyspiesza gojenie, a co jest zbędne

Wybór maści na gojenie ran w aptece potrafi przytłoczyć: pantenol, alantoina, antybiotyki, miód, srebro, żele i spraye. Tymczasem przy zwykłym skaleczeniu czy otarciu najlepiej udokumentowany jest najprostszy produkt, czyli biała wazelina. Amerykańska Akademia Dermatologii zaleca ją do utrzymania rany w wilgoci i odradza rutynowe nakładanie antybiotyków na drobne rany [AAD].

W tym artykule wyjaśniamy, co faktycznie przyspiesza gojenie, czym różnią się popularne maści, kiedy maść z antybiotykiem ma sens, a kiedy szkodzi, i kiedy rana, która się nie goi, wymaga wizyty u lekarza zamiast kolejnego kremu.

Jak goi się rana?

Gojenie przebiega w trzech nakładających się etapach [DermNet — Wounds]:

1. Faza zapalna. Tworzy się skrzep, a do rany napływają białe krwinki. Usuwają martwe tkanki i bakterie. Zaczerwienienie i lekki obrzęk w pierwszych dniach są częścią tego procesu.
2. Faza proliferacji. Powstaje tkanka ziarninowa, rana się obkurcza, a od brzegów wędrują nowe komórki naskórka.
3. Faza przebudowy. Rana staje się mniej ukrwiona, a włókna kolagenu układają się na nowo i wzmacniają bliznę. Ten etap trwa wiele miesięcy.

Żadna maść nie przeskoczy tych etapów. Może za to stworzyć warunki, w których przebiegają one sprawnie, albo im przeszkodzić. Kluczowe jest jedno odkrycie: rany goją się najszybciej w wilgotnym środowisku [Forsch i wsp., AFP 2017]. Rana, która wysycha i pokrywa się twardym strupem, goi się wolniej, a blizna bywa większa [AAD — Minimize a scar].

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Co pomaga na szybsze gojenie się ran?

Zanim sięgniesz po maść, zadbaj o podstawy. To one decydują o tempie gojenia bardziej niż skład kremu.

• Oczyszczenie. Przepłucz ranę czystą wodą z kranu lub butelki, a skórę wokół umyj wodą z mydłem [NHS]. Badania wskazują, że woda pitna daje podobny odsetek zakażeń jak sól fizjologiczna [DermNet — Wound cleansers].
• Zatrzymanie krwawienia. Uciskaj ranę czystym gazikiem lub ściereczką przez 1–2 minuty albo do ustania krwawienia [AAD].
• Wilgoć zamiast strupa. Cienka warstwa wazeliny lub opatrunek utrzymujący wilgoć [AAD; Forsch i wsp., AFP 2017].
• Przykrycie. Opatrunek chroni ranę przed zabrudzeniem i ponownym otwarciem. Zmieniaj go codziennie [AAD].
• Spokój. Nie zdrapuj strupów i nie rozciągaj świeżej rany.

Opatrunki okluzyjne i półokluzyjne (folie, hydrokoloidy) w porównaniu z suchą gazą przyspieszają gojenie, zmniejszają ryzyko zabrudzenia i zakażenia oraz są wygodniejsze [Forsch i wsp., AFP 2017]. Dla wielu drobnych ran dobrze dobrany plaster daje więcej niż najdroższa maść.

Maść na gojenie ran — rodzaje i skład

Wazelina i maści okluzyjne

Biała wazelina tworzy na ranie cienką warstwę, która ogranicza parowanie wody. Dzięki temu rana nie wysycha w strup, a nowe komórki naskórka łatwiej przesuwają się po jej powierzchni.

Jej skuteczność sprawdzono w randomizowanym badaniu u 922 pacjentów po zabiegach dermatochirurgicznych, którzy smarowali rany wazeliną albo maścią z bacytracyną. Zakażenia wystąpiły u 2,0% osób w grupie wazeliny i 0,9% w grupie antybiotyku. Różnica nie była istotna statystycznie. Uczulenie kontaktowe pojawiło się u 4 osób stosujących bacytracynę i u nikogo stosującego wazelinę, choć ta różnica również nie była istotna statystycznie. Osiem zakażeń w grupie wazeliny wywołał gronkowiec złocisty, w grupie antybiotyku żadne. Gojenie w obu grupach przebiegało tak samo [Smack i wsp., JAMA 1996].

Dlatego w poradniku dla lekarzy rodzinnych wazelina na czystą ranę jest uznana za równie skuteczną jak maść z antybiotykiem [Forsch, AFP 2008]. Amerykańska Akademia Dermatologii radzi wybierać wazelinę w tubce, a nie w słoiku, żeby nie przenosić do opakowania brudu i bakterii [AAD].

Dekspantenol (pantenol)

Dekspantenol jest prowitaminą B5. W skórze przekształca się w kwas pantotenowy. Przegląd badań nad miejscowym stosowaniem dekspantenolu opisuje jego działanie nawilżające i wzmacniające barierę naskórkową oraz wspierające gojenie [Proksch i wsp. 2017]. Warto wiedzieć, że trzech z czterech autorów tego przeglądu to pracownicy producenta preparatów z dekspantenolem, a dokładny mechanizm działania nadal nie jest w pełni wyjaśniony.

W praktyce maści i kremy z pantenolem dobrze nawilżają ranę i są zwykle dobrze tolerowane. Nie ma jednak mocnych dowodów, że przy drobnej ranie działają wyraźnie lepiej niż sama wazelina.

Maści z antybiotykiem

To grupa, wokół której narosło najwięcej nieporozumień. Wiele osób traktuje maść z antybiotykiem jako „mocniejszą” wersję zwykłej maści. Tymczasem:

• Amerykańska Akademia Dermatologii odradza nakładanie antybiotyków na drobne skaleczenia. Kremy i maści z antybiotykiem mogą dodatkowo podrażniać skórę [AAD]. Jeśli rana jest codziennie myta, maść antybakteryjna nie jest potrzebna [AAD — Minimize a scar].
• Brytyjskie wytyczne NICE dotyczące ran pooperacyjnych zalecają, by nie stosować miejscowych środków przeciwdrobnoustrojowych na zszyte rany chirurgiczne w celu zapobiegania zakażeniu [NICE NG125].
• Przy szytych ranach urazowych, na przykład po skaleczeniu nożem, sytuacja bywa inna. Przegląd w American Family Physician przytacza małe badanie, w którym maść z antybiotykiem zmniejszała odsetek zakażeń w porównaniu z wazeliną, i zaleca ją w takich ranach, jeśli pacjent nie jest uczulony [Forsch i wsp., AFP 2017].

Wniosek: maść z antybiotykiem to lek, który ma swoje wskazania, ale nie jest domyślną maścią na każdą ranę. Decyzję o jej użyciu zostaw lekarzowi, zwłaszcza że część składników takich maści może uczulać [Smack i wsp., JAMA 1996].

Miód medyczny

Miód stosowano na rany od starożytności. Przegląd Cochrane z 2015 roku objął 26 badań z udziałem ponad 3000 osób. Opatrunki z miodem goiły oparzenia o częściowej grubości skóry średnio o około 4,7 dnia szybciej niż opatrunki konwencjonalne. W ranach pooperacyjnych z zakażeniem miód działał lepiej niż przemywanie antyseptykiem i gaza, ale wynik pochodzi z jednego badania na 50 osobach. Przy drobnych ranach ostrych wynik był niejasny, a jakość dowodów oceniono jako bardzo niską [Jull i wsp., Cochrane 2015].

W leczeniu ran używa się miodu medycznego. Jest sterylizowany i badany laboratoryjnie, dostępny jako żele, pasty i opatrunki [DermNet — Honey]. Miód z kuchennej szafki nie jest jego odpowiednikiem. Ciężkie oparzenia i głębokie rany wymagają nadzoru lekarza, a nie samego miodu [DermNet — Honey].

Antyseptyki: płyny i spraye

Płyny i spraye do ran to zwykle antyseptyki, czyli środki do odkażania. Popularne są preparaty z oktenidyną i poliheksanidyną (PHMB). Oktenidyna jest stosowana na powierzchowne rany skóry. Poliheksanidyna jest dobrze tolerowana i nie hamuje tworzenia ziarniny [DermNet — Wound cleansers].

Zaletą sprayu jest wygoda i brak kontaktu palców z raną. Pamiętaj jednak, że antyseptyk to nie maść gojąca. Odkaża i oczyszcza, ale nie zastępuje nawilżenia i opatrunku.

Unikaj natomiast wody utlenionej i spirytusu na ranę. Nadtlenek wodoru jest toksyczny dla komórek i może opóźniać gojenie [DermNet — Wound cleansers]. Poradnik dla lekarzy rodzinnych odradza też płukanie ran jodopowidonem i detergentami, bo uszkadzają fibroblasty, czyli komórki odbudowujące tkankę [Forsch, AFP 2008].

Żel na rany i nowoczesne opatrunki

Żele hydrożelowe i opatrunki silikonowe mogą być pomocne przy większych otarciach, oparzeniach czy przetrwałym zaczerwienieniu [AAD — Minimize a scar]. Opatrunki hydrokoloidowe i foliowe nadają się do zamkniętych ran bez wysięku. Opatrunki piankowe chłoną więcej i stosuje się je głównie przy ranach, które dłużej się sączą [Forsch i wsp., AFP 2017]. Wymieniaj je zgodnie z zaleceniami producenta.

Proszki na rany

Proszki i zasypki na rany spotyka się rzadziej, a przytoczone wytyczne nie zalecają ich do domowej pielęgnacji. Na drobne skaleczenia nie są potrzebne. Jeśli lekarz zaleci proszek z konkretnym lekiem, stosuj go zgodnie z instrukcją.

Jak wybrać maść na ranę? Szybkie porównanie

Jak stosować maść na ranę krok po kroku

1. Umyj ręce wodą z mydłem i osusz je.
2. Oczyść ranę wodą i delikatnie osusz skórę dookoła.
3. Nałóż cienką warstwę maści czystym gazikiem lub patyczkiem. Gruba warstwa nie działa lepiej.
4. Przykryj ranę jałowym opatrunkiem lub plastrem [AAD].
5. Zmieniaj opatrunek raz dziennie albo częściej, gdy się zabrudzi lub przemoknie [AAD].
6. Kontynuuj, aż rana się zamknie. Wazelinę stosuj systematycznie, aż do zagojenia [AAD].

Jeśli ranę zamknięto klejem tkankowym, nie smaruj jej maścią. Maści z antybiotykiem i wazelina rozpuszczają klej [Forsch, AFP 2008].

Maści na blizny po zagojeniu rany

Kiedy rana jest już zamknięta, zmienia się cel pielęgnacji. Teraz chodzi o to, by blizna była jak najmniej widoczna.

• Ochrona przed słońcem to podstawa. Krem z filtrem o szerokim spektrum i SPF co najmniej 30 pomaga ograniczyć przebarwienia i przyspiesza blednięcie blizny [AAD — Minimize a scar].
• Żele i plastry silikonowe mogą zmniejszać ryzyko blizny przerostowej u osób do niej skłonnych i poprawiać grubość oraz kolor istniejących blizn. Badania są jednak niskiej jakości [O'Brien i Jones, Cochrane 2013].

Więcej o tym, jak zmienia się blizna i co jest normą, przeczytasz w artykule Blizna po usunięciu pieprzyka.

Co stosować na trudno gojące się rany?

Rana, która goi się wyjątkowo długo, potrzebuje diagnozy, a nie mocniejszej maści. Na tempo gojenia wpływają między innymi zakażenie, ilość wysięku, rodzaj tkanki w ranie i jej położenie [DermNet — Wounds]. Część ran powstaje na podłożu chorób ogólnych, na przykład owrzodzenia żylne, odleżyny czy owrzodzenia w cukrzycy [DermNet — Wounds]. Takie rany wymagają leczenia przyczyny i dobranych przez lekarza opatrunków, a sama maść z apteki ich nie wyleczy.

Jest też powód, o którym wiele osób nie myśli. Rana, która nie chce się zagoić, może być nowotworem skóry. Rak podstawnokomórkowy i rak kolczystokomórkowy mogą przypominać ranę lub strupek, który krwawi i nie chce się zagoić. NHS zaleca wizytę u lekarza, jeśli zmiana na skórze boli, swędzi, krwawi lub pokrywa się strupem przez ponad 4 tygodnie [NHS — Non-melanoma skin cancer]. Jak wyglądają takie zmiany, pokazujemy w artykule Jak wygląda rak podstawnokomórkowy — zdjęcia i na stronie o raku podstawnokomórkowym.

Jeśli ranka powstała „sama z siebie”, bez urazu, i od tygodni nie znika, nie smaruj jej kolejnymi kremami. Pokaż ją lekarzowi. Badanie wideodermatoskopowe pozwala ocenić zmianę w powiększeniu i zdecydować, czy potrzebna jest biopsja lub usunięcie.

Kiedy wymagana jest konsultacja lekarska?

Maść wystarczy przy drobnych skaleczeniach i otarciach. Zgłoś się do lekarza, gdy:

• rana jest dłuższa niż około 2 cm, głębsza niż około 6 mm albo nie przestaje krwawić [AAD],
• w ranie jest ziemia, ropa lub ciało obce, albo pozostaje brudna mimo oczyszczenia [NHS],
• rana jest obrzęknięta, coraz bardziej czerwona i bolesna, lub wypływa z niej ropa [NHS],
• masz gorączkę albo czujesz się ogólnie źle [NHS],
• rana powstała od zardzewiałego lub brudnego przedmiotu, a nie masz pewności co do szczepienia przeciw tężcowi [AAD],
• rana nie goi się mimo prawidłowej pielęgnacji.

W sprawie tężca u osób z pełnym szczepieniem podstawowym obowiązuje prosta zasada: przy czystej, drobnej ranie dawkę przypominającą podaje się, jeśli od ostatniego szczepienia minęło ponad 10 lat. Przy ranie zabrudzonej ziemią, głębokiej lub kłutej ten próg skraca się do 5 lat [Forsch i wsp., AFP 2017]. Jeśli nie pamiętasz, kiedy było ostatnie szczepienie, zapytaj lekarza POZ.

Większość drobnych skaleczeń goi się w ciągu tygodnia [AAD]. Jeśli Twoja rana jest po zabiegu chirurgicznym, kieruj się zaleceniami lekarza, który ją zaopatrywał. Ogólne zasady opisujemy w artykule o tym, jak dbać o ranę po zabiegu.

Najczęstsze pytania

Jaka maść na szybkie gojenie ran?

Na drobne, czyste rany najlepiej udokumentowana jest zwykła biała wazelina. Utrzymuje ranę w wilgoci, a rany, które nie wysychają w strup, goją się szybciej. Preparaty z dekspantenolem także nawilżają i wspierają barierę skóry. Maść z antybiotykiem nie jest potrzebna, jeśli rana jest codziennie myta.

Czym smarować ranę, żeby się szybciej goiła?

Najpierw umyj ranę wodą z łagodnym mydłem, potem nałóż cienką warstwę wazeliny lub innej maści nawilżającej i przykryj opatrunkiem. Zmieniaj opatrunek codziennie. Unikaj wody utlenionej i spirytusu na ranę, bo uszkadzają komórki potrzebne do gojenia.

Co kupić na szybsze gojenie ran?

Do domowej apteczki wystarczą: wazelina w tubce, jałowe gaziki, plastry lub opatrunki hydrokoloidowe i ewentualnie łagodny antyseptyk do oczyszczania. Na blizny po zagojeniu przydaje się krem z filtrem SPF 30 lub wyższym. Maść z antybiotykiem zostaw na sytuacje, w których zaleci ją lekarz.

Jaka jest najlepsza maść na otwarte rany?

Na płytkie otarcia i skaleczenia sprawdza się maść, która utrzymuje wilgoć, na przykład wazelina. Głęboka, rozległa, zabrudzona lub ropiejąca rana nie powinna być leczona samą maścią. Wymaga oceny lekarza, który zdecyduje o oczyszczeniu, ewentualnym szyciu i leczeniu zakażenia.

Czy maść z antybiotykiem jest lepsza niż wazelina?

Na czyste rany po zabiegach na skórze nie. W badaniu z udziałem ponad 900 pacjentów zakażenia po wazelinie i po maści z bacytracyną zdarzały się podobnie rzadko, a uczulenie wystąpiło tylko w grupie z antybiotykiem (różnica nieistotna statystycznie). Przy niektórych ranach urazowych lekarz może jednak zalecić maść z antybiotykiem.

Podsumowanie

Najlepsza maść na gojenie ran to często ta najprostsza. Biała wazelina utrzymuje ranę w wilgoci, co przyspiesza gojenie, i w badaniach nie ustępowała maści z antybiotykiem pod względem zakażeń, a uczulenie wystąpiło tylko po antybiotyku (różnica nieistotna statystycznie). Pantenol nawilża, miód medyczny ma swoje miejsce głównie przy oparzeniach, a antyseptyki służą do oczyszczania, nie do gojenia. Wody utlenionej i spirytusu na ranę nie stosuj. Jeśli rana nie goi się kilka tygodni, zwłaszcza gdy powstała bez urazu, potrzebna jest ocena lekarza, a nie kolejna maść.

Zobacz również:

Ranka, która nie goi się od tygodni? Pokaż ją lekarzowi w badaniu wideodermatoskopowym

Umów się

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Blizna po usunięciu pieprzyka
• Jak dbać o ranę po zabiegu — opatrunek, mycie, zakażenie
• Jak wygląda rak podstawnokomórkowy — zdjęcia
• Zalecenia po usunięciu pieprzyka
• Czym przemywać ranę — woda utleniona i alternatywy
• Jak przebiega gojenie rany — etapy
• Jak rozpoznać zakażenie rany
• Wysięk z rany — kiedy niepokoić się wydzieliną
• Maści i kremy na blizny — przegląd