Zdrowa opalenizna to mit — co naprawdę dzieje się w skórze i 10 przekonań, które warto porzucić

„Zdrowa opalenizna” to jedno z najtrwalszych przekonań o słońcu. Brązowa skóra kojarzy się z urlopem, wypoczynkiem i dobrą formą. Biologia mówi jednak coś innego: opalenizna jest reakcją obronną skóry na uszkodzenie DNA przez promieniowanie UV [Gilchrest i Eller, JID Symposium Proceedings 1999]. NHS ujmuje to krótko: nie istnieje bezpieczny ani zdrowy sposób opalania się, a opalenizna nie chroni skóry przed szkodliwym działaniem słońca [NHS].

Nie oznacza to, że słońce jest wrogiem. Krótka ekspozycja pozwala wytwarzać witaminę D, a światło dzienne wpływa na nastrój i sen. Ale do tego nie potrzeba opalania. Poniżej wyjaśniamy, co dzieje się w skórze, gdy się opalamy, rozprawiamy się z dziesięcioma popularnymi przekonaniami i odpowiadamy na pytania o tabletki, beta-karoten i samoopalacze. Szerszy bilans korzyści i szkód słońca opisujemy w artykule Czy opalanie jest zdrowe?.

Co naprawdę dzieje się w skórze, gdy się opalamy?

WHO opisuje dwa etapy opalania [WHO — Known health effects of UV]:

• UVA szybko przyciemnia barwnik, który już jest w komórkach naskórka. Taka opalenizna pojawia się szybko, ale też szybko znika.
• UVB w ciągu kilku dni pobudza wytwarzanie nowej melaniny, co daje trwalszą opaleniznę, a także pogrubienie naskórka.

WHO określa te reakcje wprost jako obronę organizmu przed dalszym uszkodzeniem przez UV [WHO — Known health effects of UV]. Badania laboratoryjne pokazują, że sygnałem uruchamiającym wytwarzanie barwnika są właśnie uszkodzenia DNA i fragmenty powstające podczas ich naprawy. Autorzy porównują tę reakcję do „sygnału alarmowego” znanego z bakterii, który uruchamia naprawę DNA i mechanizmy przetrwania komórki [Gilchrest i Eller, 1999].

Innymi słowy: opalenizna nie jest oznaką zdrowia skóry, tylko dowodem, że skóra została uszkodzona i próbuje się bronić. Brytyjscy badacze zauważają wręcz, że u osób o jasnej skórze ochrona przed zaczerwienieniem i uszkodzeniem DNA nie zależała od tego, jak bardzo się opaliły [Agar i Young, Mutation Research 2005].

Mit o zdrowej opaleniźnie a fakty

Mit 1: „Opalenizna to znak zdrowia”

To skojarzenie kulturowe, a nie medyczne. WHO wskazuje, że nadmierna ekspozycja na UV jest główną przyczyną nowotworów skóry: w 2020 roku na świecie przyczyniła się do około 1,2 miliona zachorowań na raki skóry inne niż czerniak i 325 tysięcy czerniaków [WHO — Ultraviolet radiation]. Dlaczego opalanie szkodzi, wyjaśniamy w artykule Dlaczego nie powinno się opalać?.

Mit 2: „Bazowa opalenizna chroni przed oparzeniem na urlopie”

Ochrona jest niewielka. W badaniu, w którym 16 ochotników o fototypach II i III opalało się stopniowo przez dwa tygodnie, ich skóra stała się zaledwie 1,4–2,3 raza bardziej odporna na zaczerwienienie [Sheehan i wsp., Photochemistry and Photobiology 1998]. To znacznie mniej niż zapewnia prawidłowo nałożony krem z filtrem, a do tego „bazę” zdobywa się kosztem dodatkowej dawki UV. W przypadku solarium jest jeszcze gorzej; piszemy o tym w artykule Solarium a nowotwory skóry.

Mit 3: „Jeśli się nie spalę, nic złego się nie dzieje”

WHO zaznacza, że nawet dawki UVB zbyt małe, by wywołać oparzenie, mogą zwiększać ryzyko czerniaka i innych nowotworów skóry [WHO — Known health effects of UV]. W badaniu brytyjskim uszkodzenia DNA w naskórku pojawiały się już po dawce równej jednej piątej tej, która wywołuje zaczerwienienie [Shih i wsp., Journal of Investigative Dermatology 2018]. Oparzenie jest sygnałem dużej szkody, ale jego brak nie oznacza braku szkody.

Mit 4: „Osoby o ciemnej karnacji nie muszą się chronić”

Osoby o jasnej skórze częściej się spalają i mają wyższe ryzyko nowotworów skóry, ale WHO przypomina, że raki skóry rozwijają się także u osób o ciemniejszej karnacji [WHO — Ultraviolet radiation]. Ochrona oczu przed UV dotyczy wszystkich.

Mit 5: „Trzeba się opalać, żeby mieć witaminę D”

Do wytworzenia witaminy D wystarczy krótka ekspozycja, a polskie zalecenia wyraźnie zastrzegają, że nie wolno dopuszczać do zaczerwienienia skóry [Płudowski i wsp., Nutrients 2023]. Synteza w skórze szybko osiąga plateau, więc dłuższe opalanie nie daje więcej witaminy D. Ile minut wystarczy, wyjaśniamy w artykule Witamina D ze słońca — ile minut. WHO podkreśla też, że sztuczne opalanie nigdy nie powinno być sposobem na uzupełnienie witaminy D [WHO — Ultraviolet radiation].

Mit 6: „W pochmurny dzień nie da się opalić ani spalić”

Promieniowanie UV jest największe przy bezchmurnym niebie, ale według WHO może być wysokie także przy zachmurzeniu [WHO — Ultraviolet radiation]. NHS przypomina, że spalić się można nawet w Wielkiej Brytanii przy pochmurnej pogodzie [NHS].

Mit 7: „W wodzie się nie spalę”

Jest odwrotnie. Woda zmywa krem z filtrem, chłodzi skórę, przez co nie czujemy pieczenia, i odbija promieniowanie UV, zwiększając jego dawkę [NHS]. Po kąpieli krem trzeba nałożyć ponownie, nawet jeśli jest wodoodporny.

Mit 8: „Z kremem z filtrem mogę się opalać dłużej”

WHO zaleca, by kremu z filtrem nie używać do wydłużania czasu na słońcu, a najlepszą ochronę zapewniają cień i ubranie [WHO — Ultraviolet radiation]. NHS radzi, by z kremem nie spędzać na słońcu dłużej niż bez niego [NHS]. Opalenizna zdobyta pod filtrem powstaje wolniej, ale mechanizm jest ten sam. Różnice między filtrami opisujemy w artykule SPF 30 czy 50?.

Mit 9: „Krem z filtrem nic nie daje, skoro i tak się opalam”

Daje, i to dużo. W australijskim badaniu osoby, które codziennie stosowały krem z filtrem, miały w kolejnych latach mniej więcej o połowę mniej nowych czerniaków niż osoby smarujące się według uznania [Green i wsp., Journal of Clinical Oncology 2011]. Filtr nie czyni opalania zdrowym, ale wyraźnie zmniejsza szkody.

Mit 10: „Raz się spalę, potem już się opalę i będzie dobrze”

Oparzenie słoneczne nie jest „wejściem w sezon”. WHO wskazuje oparzenia jako poważny czynnik zwiększający ryzyko raka skóry, a oparzenia w dzieciństwie zwiększają je szczególnie [WHO — Known health effects of UV; WHO — Ultraviolet radiation]. Więcej w artykule Oparzenia słoneczne a czerniak.

Opalenizna dziś, zmarszczki za kilka lat

„Zdrowa opalenizna” ma też drugą stronę, o której łatwo zapomnieć, bo pojawia się dopiero po latach. Promieniowanie UVA wnika głęboko w skórę, aż do skóry właściwej, gdzie uszkadza tkankę łączną i naczynia krwionośne. Skutkiem jest stopniowa utrata elastyczności i przedwczesne starzenie się skóry [WHO — Known health effects of UV]. WHO wymienia przedwczesne starzenie, z utratą elastyczności i gorszym gojeniem się ran, wśród przewlekłych skutków ekspozycji na UV, obok nowotworów skóry [WHO — Ultraviolet radiation].

Brązowy odcień skóry znika po kilku tygodniach, a te zmiany kumulują się przez całe życie: plamy soczewicowate, przebarwienia, zmarszczki i szorstka, cienka skóra na twarzy, dekolcie i grzbietach dłoni. Więcej o tym procesie i o tym, jak go spowolnić, piszemy w artykule Fotostarzenie skóry.

Czy tabletki z beta-karotenem przyciemniają skórę?

Beta-karoten to barwnik roślinny, który w dużych ilościach może nadać skórze żółtopomarańczowy odcień, najlepiej widoczny na dłoniach. To tzw. karotenodermia, a nie opalenizna [DermNet — Carotenoderma]. Beta-karoten przyjmowany co najmniej 10 tygodni nieco zmniejsza skłonność do oparzeń [Köpcke i Krutmann, Photochemistry and Photobiology 2008], ale nie zastępuje kremu ani ubrania. Osoby palące nie powinny przyjmować suplementów z beta-karotenem bez konsultacji z lekarzem, bo w dużych badaniach u palaczy wiązały się one z większą liczbą zachorowań na raka płuca [ATBC Study Group, NEJM 1994; Omenn i wsp., NEJM 1996]. Szczegóły w artykule Beta-karoten a opalanie.

Co brać, żeby szybko się opalić?

Nic, co byłoby bezpieczne.

• Zastrzyki i aerozole z melanotanem. To nielegalne, niezbadane pochodne hormonu pobudzającego melanocyty. Przegląd z 2017 roku opisuje coraz więcej przypadków zmian w istniejących znamionach i pojawiania się nowych, nietypowych znamion po ich użyciu, a także cztery opisy czerniaków rozwijających się ze znamion w czasie lub krótko po stosowaniu melanotanu. Związku przyczynowego nie udowodniono, ale wiele krajowych instytucji zdrowia wydało ostrzeżenia przed tymi preparatami [Habbema i wsp., International Journal of Dermatology 2017].
• Tabletki z kantaksantyną. Ten barwnik z grupy karotenoidów bywa sprzedawany jako „tabletki do opalania”. DermNet ostrzega, że w nadmiarze może uszkadzać siatkówkę oka [DermNet — Carotenoderma].
• „Przyspieszacze opalania” w kosmetykach nie zmieniają tego, że opalenizna powstaje w odpowiedzi na uszkodzenie DNA.

Jeśli po stosowaniu preparatów „na opaleniznę” zauważysz zmianę w znamieniu albo nowe, ciemne znamiona, pokaż je lekarzowi.

Jak uzyskać „zdrową opaleniznę”?

Jedynym sposobem na brązowy odcień skóry bez UV są samoopalacze i bronzery.

Samoopalacze zawierają zwykle dihydroksyaceton (DHA), który barwi skórę, reagując z aminokwasami w zewnętrznej warstwie naskórka. W Stanach Zjednoczonych FDA dopuszcza DHA tylko do stosowania zewnętrznego i nie zaleca nakładania go w okolice oczu, na usta ani błony śluzowe (w Unii Europejskiej obowiązują odrębne przepisy kosmetyczne). W przypadku natrysków w salonach FDA radzi zadbać o ochronę oczu, ust i dróg oddechowych [FDA].

Bronzery to kosmetyki kolorowe, na przykład pudry i kremy tonujące, które zmywają się jak makijaż [FDA].

Ważne: samoopalacz nie chroni przed słońcem. Ochronę daje tylko produkt z filtrem i oznaczonym SPF [FDA]. Z samoopalaczem nadal potrzebujesz cienia, ubrania i kremu z filtrem.

Czas na zmianę myślenia: słońce tak, opalanie nie

Można korzystać z lata, nie zbierając opalenizny:

• wychodź na zewnątrz rano i późnym popołudniem, a w środku dnia szukaj cienia; WHO zaleca ochronę, gdy indeks UV wynosi 3 lub więcej [WHO — Ultraviolet radiation],
• noś lekkie ubranie zakrywające ramiona, kapelusz z rondem i okulary z filtrem UV [WHO — Ultraviolet radiation],
• na odsłoniętą skórę nakładaj krem SPF 30 lub wyższy z ochroną UVA [NHS],
• chroń dzieci szczególnie starannie, bo ich skóra i oczy są bardziej wrażliwe na UV [WHO — Ultraviolet radiation],
• oglądaj skórę raz w miesiącu i pokazuj lekarzowi nowe lub zmieniające się znamiona, zwłaszcza takie, które rosną, zmieniają kolor lub kształt, swędzą albo krwawią.

Jeśli masz za sobą lata opalania, oparzenia lub solarium, warto umówić badanie znamion. Lekarz w naszych ośrodkach obejrzy je w wideodermatoskopie i zapisze obraz do porównania przy kolejnych wizytach. Umów wideodermatoskopię.

Najczęstsze pytania

Czy opalenizna jest zdrowa?

Nie. Opalenizna to reakcja obronna skóry na uszkodzenie DNA przez promieniowanie UV. NHS ujmuje to wprost: nie istnieje bezpieczny ani zdrowy sposób opalania się. Słońce ma zalety, na przykład umożliwia wytwarzanie witaminy D, ale do tego wystarcza krótka ekspozycja bez opalania i zaczerwienienia.

Czy opalenizna chroni przed oparzeniem?

Tylko w niewielkim stopniu. W badaniu, w którym ochotnicy o jasnej skórze opalali się stopniowo przez dwa tygodnie, ich skóra stała się zaledwie 1,4–2,3 raza bardziej odporna na zaczerwienienie. To znacznie mniej niż daje krem z filtrem, a „baza” zdobyta wcześniej oznacza już skumulowaną dawkę UV.

Czy tabletki z beta-karotenem przyciemniają skórę?

Duże ilości beta-karotenu mogą nadać skórze żółtopomarańczowy odcień, najlepiej widoczny na dłoniach, ale nie jest to opalenizna. Beta-karoten przyjmowany co najmniej 10 tygodni nieco zmniejsza skłonność do oparzeń, jednak nie zastępuje ochrony przed słońcem, a palacze nie powinni go przyjmować bez konsultacji z lekarzem.

Jak uzyskać zdrową opaleniznę?

Jedynym sposobem na brązowy odcień skóry bez uszkodzenia przez UV jest samoopalacz lub bronzer. Substancja w samoopalaczach barwi zewnętrzną warstwę naskórka i nie wymaga słońca. Pamiętaj, że samoopalacz nie chroni przed UV, chyba że zawiera filtr z oznaczonym SPF, i że nie należy go nakładać w okolice oczu i na usta.

Co brać, żeby szybko się opalić?

Nie ma bezpiecznych tabletek ani zastrzyków przyspieszających opalanie. Nielegalne preparaty z melanotanem wiązano ze zmianami w znamionach i nowymi znamionami, a tabletki z kantaksantyną w dużych ilościach mogą uszkadzać siatkówkę. Jeśli zależy Ci na brązowym odcieniu, wybierz samoopalacz.

Podsumowanie

„Zdrowa opalenizna” to mit. Opalenizna powstaje, bo promieniowanie UV uszkadza DNA komórek skóry, a skóra uruchamia obronę. Chroni przed kolejnym oparzeniem tylko w niewielkim stopniu, a szkody powstają nawet bez zaczerwienienia. Słońce ma zalety, ale do wytworzenia witaminy D i dobrego samopoczucia wystarczy krótka ekspozycja i światło dzienne, bez opalania. Jeśli chcesz mieć brązowy odcień skóry, wybierz samoopalacz, a nie słońce, solarium czy preparaty „przyspieszające opalanie”. I regularnie sprawdzaj znamiona.

Zobacz również

• Bezpieczne opalanie — czy istnieje
• Jak opalenizna przyspiesza starzenie skóry
• Rumień posłoneczny — ile trwa i kiedy to coś więcej
• Jak wybrać dobry krem z filtrem
• Promieniowanie UVA i UVB — czym się różnią i jak działają na skórę
• Co naprawdę zwiększa ryzyko czerniaka
• Badania przesiewowe raka skóry — profilaktyka krok po kroku

Zobacz również:

Lata opalania za Tobą? Sprawdź znamiona w wideodermatoskopie

Umów się