Opalanie a starzenie skóry — jak opalenizna przyspiesza zmarszczki i przebarwienia

Opalenizna wciąż uchodzi za oznakę zdrowia i wypoczynku. Tymczasem to, co widać w lustrze po urlopie, jest śladem uszkodzenia skóry przez promieniowanie UV, a skutki tego uszkodzenia wracają po latach jako zmarszczki, przebarwienia i utrata jędrności. Krótka odpowiedź na pytanie z tytułu: opalanie przyspiesza starzenie się skóry, a codzienna ochrona przed UV wyraźnie je spowalnia. Potwierdzają to badania bliźniąt i badanie z losowym przydziałem do codziennego stosowania kremu z filtrem.

W tym artykule wyjaśniamy, dlaczego do starzenia skóry nie trzeba się spalić, co pokazały badania, ile z widocznych oznak starzenia przypisuje się słońcu, co można częściowo cofnąć, a czego nie, i jak korzystać ze słońca, nie przyspieszając zmian. Ogólny opis fotostarzenia, jego objawów i rodzajów znajdziesz w osobnym artykule o fotostarzeniu skóry.

Lata opalania zostawiają ślad nie tylko w postaci zmarszczek. Jeśli na skórze przybywa plam i znamion, warto je ocenić. Zobacz, jak wygląda wideodermatoskopia, czyli komputerowe badanie znamion.

Opalanie a starzenie skóry w skrócie

• Opalenizna to reakcja na uszkodzenie. Skóra wytwarza barwnik, gdy promieniowanie UV uszkodzi jej komórki. Według WHO zdrowa opalenizna nie istnieje [WHO — The known health effects of UV].
• Do uszkodzenia kolagenu nie trzeba oparzenia. Enzymy rozkładające kolagen włączają się w skórze po dawkach UV znacznie mniejszych niż te, które powodują zaczerwienienie [Fisher i wsp., Nature 1996].
• Bliźnięta, które więcej się opalały, wyglądały starzej. Tak wynikało z badania 186 par bliźniąt jednojajowych [Guyuron i wsp., Plast Reconstr Surg 2009].
• Codzienny krem z filtrem spowalnia starzenie. W badaniu z losowym przydziałem grupa stosująca filtr codziennie nie miała po 4,5 roku wykrywalnego przyrostu oznak starzenia skóry [Hughes i wsp., Ann Intern Med 2013].
• Część zmian można poprawić, ale nie wszystkie. Drobne zmarszczki i przebarwienia reagują na ochronę i leczenie. Utrata elastyczności jest procesem stopniowym i nieodwracalnym [WHO — The known health effects of UV].
• Opalenizna słabo chroni. Daje ochronę odpowiadającą filtrowi SPF 2–4 [WHO — The known health effects of UV].

Czym opalanie różni się od zwykłego przebywania na słońcu?

Słońce jest częścią codziennego życia i ma realne korzyści: światło dzienne reguluje rytm dobowy, a promieniowanie UVB pozwala skórze wytwarzać witaminę D. Problemem nie jest więc samo wyjście na zewnątrz, tylko dawka promieniowania UV, którą skóra dostaje w krótkim czasie.

Opalanie to celowe wystawianie skóry na słońce, często w godzinach największego natężenia UV, przez wiele godzin i na dużej powierzchni ciała. Właśnie tak skóra otrzymuje największe dawki promieniowania. Fotostarzenie, podobnie jak starzenie związane z wiekiem, jest procesem kumulacyjnym. W odróżnieniu od niego nie zależy jednak od upływu czasu, lecz przede wszystkim od tego, ile słońca skóra przyjęła i jak mocno jest pigmentowana. Najsilniej dotyka osób o jasnej karnacji, które dużo czasu spędzają na zewnątrz i mieszkają w słonecznym klimacie [Fisher i wsp., Arch Dermatol 2002].

Dlatego dwie osoby w tym samym wieku mogą mieć skórę w zupełnie innym stanie. Jedna, która spędziła dwadzieścia wakacji na leżaku, ma przebarwienia i zmarszczki wokół oczu. Druga, która chodziła w kapeluszu i siadała w cieniu, ma skórę wyraźnie gładszą, choć korzystała ze słońca równie chętnie.

Co opalenizna mówi o stanie skóry?

Brązowy kolor skóry po słońcu to barwnik, melanina, który wytwarzają komórki barwnikowe naskórka. WHO opisuje go wprost: skóra produkuje melaninę jako tarczę przed dalszym uszkodzeniem przez UV, a opalenizna jest znakiem, że skóra została uszkodzona i próbuje się bronić [WHO — The known health effects of UV].

Badania pokazują, że jednym z sygnałów, które uruchamiają wytwarzanie melaniny, jest samo uszkodzenie DNA komórek skóry przez UV i jego naprawa. Badacze porównują tę reakcję do systemu alarmowego włączanego po szkodzie, a nie do ochrony zakładanej zawczasu [Agar i Young, Mutat Res 2005].

Opalenizna powstaje na dwa sposoby [WHO — The known health effects of UV]:

• UVA przyciemnia barwnik obecny już w górnych warstwach naskórka. Taka opalenizna pojawia się szybko, ale też szybko blednie.
• UVB pobudza wytwarzanie nowej melaniny. Efekt widać po kilku dniach i utrzymuje się dłużej.

Ważne jest to, ile ta „tarcza” daje. Według WHO opalenizna wywołana przez UVA i UVB zapewnia ochronę odpowiadającą filtrowi o SPF od 2 do 4 [WHO — The known health effects of UV]. W badaniu laboratoryjnym osoby o jasnej i ciemniejszej karnacji przez dwa tygodnie codziennie naświetlano dawkami UV, które nie wywoływały zaczerwienienia. Współczynnik ochrony przed rumieniem i przed uszkodzeniem DNA wyniósł w obu grupach około 2. Uszkodzenia DNA narastały przy tym z każdą kolejną dawką, mimo że skóra się nie czerwieniła [Sheehan i wsp., J Invest Dermatol 2002].

Wniosek jest prosty: żeby się opalić, skóra musi przyjąć dawkę UV, która już ją uszkadza, a ochrona uzyskana w ten sposób jest niewielka.

Co promieniowanie UV robi z kolagenem i elastyną?

Jędrność i gładkość skóry zależą od sieci włókien w skórze właściwej, głównie kolagenu i elastyny. To właśnie ta sieć ulega zniszczeniu przy fotostarzeniu.

Enzymy rozkładające kolagen

Zespół z Uniwersytetu Michigan wykazał, że już kilka godzin po naświetleniu UVB w skórze rośnie ilość i aktywność metaloproteinaz, czyli enzymów rozkładających kolagen i elastynę. Co kluczowe, działo się to po dawkach UVB znacznie niższych niż te, które powodują zaczerwienienie skóry [Fisher i wsp., Nature 1996]. Autorzy zaproponowali wyjaśnienie: każda niewielka dawka słońca zostawia drobne, niedoskonale naprawione uszkodzenie, „mikrobliznę”, a ich nagromadzenie przez całe życie daje przedwczesne starzenie skóry.

W kolejnym badaniu na 59 ochotnikach jedno naświetlenie UV zwiększyło rozkład kolagenu typu I w skórze o 58% w porównaniu ze skórą nienaświetlaną. Przy czterech naświetleniach co dwa dni aktywność kolagenazy rosła maksymalnie 4,4-krotnie, a żelatynazy 2,3-krotnie, i utrzymywała się na tym poziomie przez tydzień [Fisher i wsp., NEJM 1997]. Seria kolejnych dni na słońcu, czyli typowy urlop, to więc dla skóry stan przewlekłego rozkładu kolagenu.

Mniej nowego kolagenu

Słońce nie tylko przyspiesza rozpad kolagenu, ale też hamuje jego odbudowę. W skórze przedramion uszkodzonej przez słońce wytwarzanie nowego kolagenu typu I było o 56% mniejsze niż w skórze pośladków, osłoniętej przed słońcem, a spadek był tym większy, im silniejsze były kliniczne oznaki fotostarzenia [Griffiths i wsp., NEJM 1993].

Wolne rodniki i stres oksydacyjny

Promieniowanie UVA wnika głębiej niż UVB, aż do skóry właściwej i tkanki podskórnej, gdzie uszkadza tkankę łączną i naczynia krwionośne. Skutkiem jest stopniowa utrata elastyczności skóry i jej przedwczesne starzenie [WHO — The known health effects of UV]. Jednym z mechanizmów jest powstawanie w skórze reaktywnych form tlenu, zwłaszcza tlenu singletowego. Badania wiążą je z uszkodzeniami DNA mitochondriów, czyli „elektrowni” komórek, które gromadzą się w skórze fotostarzonej [Krutmann, J Dermatol Sci 2000]. Część tych danych pochodzi z badań laboratoryjnych, ale ogólny obraz jest spójny: oba rodzaje promieniowania, UVA i UVB, mają udział w fotostarzeniu [WHO — The known health effects of UV].

Co pokazały badania bliźniąt?

Największą trudnością w badaniu starzenia skóry jest oddzielenie wpływu genów od wpływu stylu życia. Bliźnięta jednojajowe mają te same geny, więc różnice w ich wyglądzie w dużej mierze wynikają z tego, jak żyły.

Badanie 186 par bliźniąt jednojajowych zebranych na festiwalu bliźniąt w Ohio. Niezależny panel oceniał na zdjęciach, które z rodzeństwa wygląda starzej, a wyniki porównano z ankietą o stylu życia. Większa ekspozycja na słońce wiązała się ze starszym wyglądem, a ten efekt narastał z wiekiem. Podobny związek dotyczył spędzania czasu na zewnątrz i niestosowania kremu z filtrem. Ciemne i nierówne przebarwienia były częstsze u bliźniąt, które więcej przebywały na słońcu, a także u palących [Guyuron i wsp., Plast Reconstr Surg 2009].

Duńskie badanie 1826 bliźniąt w wieku powyżej 70 lat. Pielęgniarki oceniały wiek na podstawie zdjęć twarzy. U mężczyzn starszy wygląd wiązał się istotnie z ekspozycją na słońce, paleniem i niską masą ciała [Rexbye i wsp., Age Ageing 2006].

Badanie 65 par bliźniąt z oceną uszkodzeń posłonecznych. Stopień fotostarzenia u rodzeństwa był bardzo podobny, co pokazuje udział genów. Wyższe wyniki wiązały się jednak także z czynnikami zależnymi od stylu życia, między innymi z paleniem, a najsilniej z przebytym nowotworem skóry, który sam jest wskaźnikiem dużej ekspozycji na UV [Martires i wsp., Arch Dermatol 2009].

Wszystkie te badania są obserwacyjne i opierają się na ankietach, więc nie mierzą dawki UV wprost. Ich wyniki są jednak zgodne z badaniami mechanizmów i z badaniem interwencyjnym opisanym niżej.

Ile starzenia twarzy wynika ze słońca?

W internecie często pojawia się liczba 80%. Pochodzi z francuskiego badania 298 kobiet w wieku 30–78 lat, podzielonych na osoby szukające słońca i unikające go. Autorzy stwierdzili, że ekspozycja na UV może odpowiadać za około 80% widocznych oznak starzenia twarzy [Flament i wsp., Clin Cosmet Investig Dermatol 2013]. Trzeba jednak pamiętać o ograniczeniach: badanie przeprowadzili pracownicy firmy kosmetycznej, objęło tylko kobiety o jasnej karnacji, a wartość 80% to szacunek, a nie pomiar. Ciekawszy jest inny wynik tego badania: przebarwienia były silnie związane z UV, a opadanie tkanek (ptoza) już nie. To ostatnie wiązało się głównie z wiekiem. Zmarszczki i faktura skóry zależały od obu czynników.

Inne badania dają podobny obraz:

• W losowo wybranej grupie 1400 mieszkańców Queensland w Australii w wieku 20–54 lat 83% miało oznaki przedwczesnego starzenia skóry, nasilające się po 30. roku życia. Osoby o jasnej skórze miały blisko 4 razy większe szanse silnych zmarszczek na szyi, a mężczyźni około 3 razy większe. Ryzyko zwiększały też rude włosy oraz praca lub wypoczynek głównie na zewnątrz [Green i wsp., Dermatology 2011].
• W badaniu z Holandii i Wielkiej Brytanii u holenderskich kobiet zestaw czynników obejmujący palenie, opalanie się, korzystanie z solarium, niewiele własnych zębów i niską masę ciała wiązał się łącznie z wyglądem starszym o 10,9 roku. U holenderskich mężczyzn podobny zestaw, z przebywaniem na słońcu przez większość lata i korzystaniem z solarium, dawał 9,3 roku. Słońce wpływało na postrzegany wiek głównie przez zmarszczki [Gunn i wsp., Br J Dermatol 2015]. To również badanie obserwacyjne, z udziałem autorów z firmy kosmetycznej.

Niezależnie od dokładnych liczb wniosek jest jeden: promieniowanie UV to główny czynnik środowiskowy starzenia skóry [Fisher i wsp., Arch Dermatol 2002], a jego udział zależy od tego, ile ktoś się opala i jaką ma karnację.

Naturalny eksperyment: jedna strona twarzy

Najbardziej obrazowym dowodem są przypadki jednostronnego fotostarzenia. W New England Journal of Medicine opisano mężczyznę, u którego jedna połowa twarzy, przez lata wystawiona na słońce przez szybę samochodu, była wyraźnie bardziej pomarszczona i zgrubiała niż druga [Gordon i Brieva, NEJM 2012]. Geny, wiek, dieta i nawyki były po obu stronach te same. Różniła się tylko dawka UV, głównie UVA, które przechodzi przez szybę.

Jakie oznaki starzenia wiążą się z opalaniem?

Skóra starzejąca się z wiekiem jest cienka, blada i drobno pomarszczona. Skóra po latach opalania wygląda inaczej. Do typowych objawów fotostarzenia należą zmarszczki, plamy soczewicowate, nierówna pigmentacja, utrata przejrzystości i elastyczności skóry [Han i wsp., Dermatol Clin 2014]. W praktyce oznacza to:

Plamy posłoneczne na twarzy i dłoniach często są pierwszą oznaką, którą ludzie zauważają. Więcej o nich piszemy w artykule o plamach starczych. Nie każda brązowa plama jest jednak niewinna, o czym przeczytasz w dalszej części.

Solarium a starzenie skóry

Solarium bywa traktowane jako „kontrolowane” opalanie. To jednak to samo promieniowanie UV, a WHO wymienia urządzenia do opalania obok słońca jako źródło UV powodujące nowotwory skóry [WHO — Ultraviolet radiation]. Skóra nie odróżnia lampy od słońca: UVA wnika głęboko i uszkadza tkankę łączną, a UVB, pochłaniane głównie w naskórku, jest główną przyczyną oparzeń [WHO — The known health effects of UV]. W badaniu z Holandii i Wielkiej Brytanii korzystanie z solarium było jednym z czynników związanych ze starszym wyglądem twarzy, a u kobiet silniej niż u mężczyzn wiązało się ze zmarszczkami [Gunn i wsp., Br J Dermatol 2015].

Dla rzetelności warto dodać, że nie każde badanie potwierdza efekt w krótkim czasie. W małym niemieckim badaniu przekrojowym nie stwierdzono istotnej różnicy w budowie skóry między młodymi osobami korzystającymi z solarium a grupą kontrolną. Sami autorzy zastrzegli, że duże różnice między uczestnikami mogły ukryć rzeczywiste uszkodzenia [Koehler i wsp., Skin Res Technol 2009]. Fotostarzenie rozwija się latami, więc u młodych osób może jeszcze nie być widoczne.

WHO zaleca unikanie urządzeń do opalania i podkreśla, że sztuczne opalanie nie powinno być traktowane jako sposób na uzupełnienie witaminy D [WHO — Ultraviolet radiation]. O ryzyku nowotworowym związanym z solarium piszemy w artykule Solarium a nowotwory skóry.

Fakty i mity o opalaniu i starzeniu skóry

FAKT: opalanie uszkadza DNA komórek skóry. Uszkodzenie DNA jest jednym z sygnałów, które uruchamiają wytwarzanie melaniny [Agar i Young, Mutat Res 2005]. Według WHO uszkodzenia DNA istotne dla raka skóry mogą powstać jeszcze przed pojawieniem się zaczerwienienia [WHO — The known health effects of UV].

MIT: skoro nie było oparzenia, skóra nie ucierpiała. Enzymy rozkładające kolagen włączają się po dawkach mniejszych niż te, które powodują rumień [Fisher i wsp., Nature 1996]. Uszkodzenia DNA narastają przy powtarzanych, niewielkich dawkach UV [Sheehan i wsp., J Invest Dermatol 2002].

MIT: filtr blokuje opaleniznę, więc jest zbędny. Celem kremu z filtrem nie jest zablokowanie koloru, tylko zmniejszenie dawki UV, która uszkadza skórę. To właśnie dzięki temu w badaniu z Nambour codzienny filtr spowolnił starzenie skóry [Hughes i wsp., Ann Intern Med 2013]. Skóra może lekko ściemnieć także pod filtrem, bo żaden krem nie zatrzymuje całego promieniowania.

MIT: „baza” z opalenizny chroni przed dalszym starzeniem. Opalenizna daje ochronę rzędu SPF 2–4 [WHO — The known health effects of UV], a żeby ją uzyskać, skóra musi przyjąć szkodliwą dawkę UV.

MIT: solarium to bezpieczna alternatywa dla słońca. Solarium to także promieniowanie UV. Według WHO korzystanie z solarium zwiększa ryzyko nowotworów skóry, a urządzeń do opalania należy unikać [WHO — Ultraviolet radiation].

MIT: ciemniejsza karnacja się nie starzeje. Osoby o ciemniejszej skórze starzeją się od słońca wolniej, ale według WHO, niezależnie od koloru skóry, ryzyko uszkodzeń DNA i starzenia skóry pozostaje, a środki ochrony są zalecane [WHO — The known health effects of UV].

FAKT: fotostarzenie można spowolnić, a część zmian poprawić. Pokazują to badania z kremem z filtrem i z retinoidami, opisane poniżej.

Kiedy skóra jest najbardziej narażona?

Dawka UV zależy od pory dnia, pory roku, pogody i otoczenia. WHO wskazuje kilka zasad [WHO — Ultraviolet radiation; WHO — The UV index]:

• Najsilniejsze promieniowanie przypada na około cztery godziny wokół południa słonecznego. W zależności od miejsca i czasu letniego południe słoneczne wypada między 12 a 14.
• Przy indeksie UV równym 3 lub wyższym rośnie ryzyko uszkodzenia skóry i zalecana jest ochrona.
• Chmury nie zawsze chronią. Poziom UV jest najwyższy przy bezchmurnym niebie, ale bywa wysoki także przy zachmurzeniu.
• Odbicie zwiększa dawkę. Woda, piasek i świeży śnieg zwiększają ilość UV docierającego do skóry. Świeży śnieg odbija do 80% promieniowania [WHO — The known health effects of UV].

Z punktu widzenia starzenia skóry liczy się suma wszystkich dawek. Krótkie, codzienne ekspozycje twarzy i dłoni, na przykład w drodze do pracy, też się sumują. Dlatego fotostarzenie najmocniej widać na twarzy, szyi, dekolcie, przedramionach i grzbietach dłoni, a nie na skórze zwykle zakrytej.

Czy skutki opalania można cofnąć?

Częściowo. Odpowiedź zależy od tego, o jakich zmianach mówimy.

Co poprawia sama ochrona przed słońcem

W badaniu z Nambour w Australii 903 dorosłych w wieku poniżej 55 lat losowo przydzielono do codziennego stosowania kremu z filtrem o szerokim spektrum albo do stosowania go według własnego uznania. Po 4,5 roku w grupie codziennego filtra nie stwierdzono wykrywalnego przyrostu oznak starzenia skóry, a w porównaniu z grupą stosującą filtr według własnego uznania nasilenie starzenia było o 24% mniejsze (względna szansa 0,76) [Hughes i wsp., Ann Intern Med 2013]. To jedno z nielicznych badań z losowym przydziałem, które bezpośrednio sprawdziło wpływ filtra na starzenie skóry.

W mniejszym badaniu 32 osoby przez rok codziennie nakładały na twarz krem z filtrem SPF 30 o szerokim spektrum. Już po 12 tygodniach oceniane parametry fotostarzenia poprawiły się, a na koniec badania faktura skóry, jej przejrzystość i przebarwienia były lepsze o 40–52% w porównaniu ze stanem wyjściowym [Randhawa i wsp., Dermatol Surg 2016]. Badanie nie miało grupy kontrolnej i zostało przeprowadzone przez producenta kosmetyków, więc jego wynik trzeba traktować ostrożnie. Sugeruje jednak, że skóra, której przestaje się dokładać uszkodzeń, ma pewną zdolność do regeneracji.

Co poprawiają retinoidy i zabiegi

Najlepiej zbadanym lekiem na fotostarzenie jest tretinoina, czyli pochodna witaminy A stosowana miejscowo. W badaniu z podwójnie ślepą próbą poprawę skóry twarzy zauważono u 14 z 15 osób stosujących tretinoinę i u żadnej z grupy stosującej krem bez substancji czynnej [Weiss i wsp., JAMA 1988]. W innym badaniu stosowanie tretinoiny w stężeniu 0,1% przez 10–12 miesięcy zwiększyło wytwarzanie nowego kolagenu typu I o 80%, podczas gdy w grupie kontrolnej spadło ono o 14% [Griffiths i wsp., NEJM 1993]. Tretinoina to lek wydawany na receptę. Może podrażniać skórę i nie wolno jej stosować w ciąży, dlatego jej użycie trzeba omówić z lekarzem.

Fotostarzenie leczy się również peelingami chemicznymi, zabiegami z użyciem lasera i innych źródeł światła, toksyną botulinową i wypełniaczami [Han i wsp., Dermatol Clin 2014]. Przebarwienia posłoneczne często dobrze reagują na zabiegi laserowe, choć bez ochrony przed słońcem lubią wracać. Piszemy o tym w artykule Laserowe usuwanie przebarwień.

Czego nie da się cofnąć

WHO opisuje utratę elastyczności skóry spowodowaną słońcem jako proces stopniowy i nieodwracalny [WHO — The known health effects of UV]. Leczenie może wygładzić drobne zmarszczki i rozjaśnić plamy, ale głęboko uszkodzonej sieci włókien elastycznych nie odbuduje w pełni. Nie cofnie też mutacji w DNA, które już utrwaliły się w komórkach skóry. Dlatego zapobieganie daje znacznie więcej niż późniejsze naprawianie, a im wcześniej zacznie się chronić skórę, tym lepiej.

Jak chronić skórę przed przedwczesnym starzeniem?

Nie trzeba unikać słońca całkowicie. Wystarczy przestać się opalać i ograniczyć dawki UV tam, gdzie są największe:

1. Codzienny krem z filtrem na odsłoniętą skórę, zwłaszcza twarz, szyję i dłonie. Wybieraj filtr o szerokim spektrum, chroniący przed UVA i UVB. Jak go wybrać i ile nałożyć, piszemy w artykule Krem z filtrem — jak wybrać.
2. Cień w godzinach największego natężenia UV, czyli około czterech godzin wokół południa słonecznego [WHO — The UV index].
3. Kapelusz z szerokim rondem, okulary przeciwsłoneczne i odzież zakrywająca ramiona.
4. Sprawdzanie indeksu UV. Przy wartości 3 i wyższej ochrona jest zalecana [WHO — The UV index].
5. Rezygnacja z solarium i z celowego opalania.
6. Niepalenie. Palenie wiąże się ze starszym wyglądem i przebarwieniami niezależnie od słońca [Guyuron i wsp., Plast Reconstr Surg 2009].
7. Ochrona przez cały rok, a nie tylko na urlopie, bo skutki UV się sumują.

Jeśli zależy Ci na kolorze skóry, bezpieczniejszy jest samoopalacz. Pamiętaj tylko, że taki kolor nie chroni przed słońcem.

Czy dieta i suplementy pomagają?

Antyoksydanty z diety są często przedstawiane jako „ochrona od środka”, ale dowody są słabe. W tym samym badaniu z Nambour suplementacja beta-karotenu w dawce 30 mg dziennie nie miała ogólnego wpływu na starzenie się skóry [Hughes i wsp., Ann Intern Med 2013]. Zdrowa dieta wspiera skórę, ale nie zastąpi kremu z filtrem ani cienia. Szczegółowo piszemy o tym w artykule Dieta a ochrona przed słońcem.

Fotostarzenie a zmiany na skórze, które warto pokazać lekarzowi

Promieniowanie UV, które postarza skórę, jest też główną przyczyną nowotworów skóry, w tym czerniaka, raka podstawnokomórkowego i raka kolczystokomórkowego [WHO — Ultraviolet radiation]. W badaniach bliźniąt przebyty nowotwór skóry był jednym z czynników najsilniej związanych z nasilonym fotostarzeniem [Martires i wsp., Arch Dermatol 2009]. Skóra z wyraźnymi śladami słońca to więc skóra, którą warto regularnie oglądać.

Na skórze fotostarzonej łatwo przeoczyć niepokojącą zmianę wśród licznych plam posłonecznych. Zwróć uwagę na:

• brązową plamę, która rośnie, ciemnieje lub ma kilka kolorów, zwłaszcza na twarzy,
• nowe znamię po 30. roku życia albo takie, które wyraźnie różni się od pozostałych,
• szorstką, łuszczącą się plamkę, która nie znika,
• ranę lub strupek, które nie goją się od kilku tygodni,
• perłowy, różowy guzek na twarzy, uszach lub dłoniach.

Gołym okiem nie da się odróżnić niegroźnej plamy posłonecznej od wczesnej zmiany nowotworowej. Takie zmiany najlepiej ocenić w badaniu dermatoskopowym, w którym lekarz ogląda skórę w powiększeniu i może porównywać zdjęcia znamion między wizytami. Jeśli masz za sobą lata opalania, umów badanie znamion, nawet jeśli nic Cię nie niepokoi.

Najczęściej zadawane pytania

Czy opalanie postarza skórę?

Tak. Opalenizna powstaje wtedy, gdy promieniowanie UV uszkadza komórki skóry [WHO — The known health effects of UV], a te same dawki UV uruchamiają w skórze enzymy rozkładające kolagen [Fisher i wsp., Nature 1996]. W badaniach bliźniąt osoby, które więcej przebywały na słońcu, wyglądały starzej niż ich rodzeństwo o tych samych genach [Guyuron i wsp., 2009]. Najszybciej widać to po przebarwieniach, a z czasem po zmarszczkach i utracie elastyczności.

Czy od słońca robią się zmarszczki?

Tak, choć nie od razu. Promieniowanie UV pobudza enzymy, które rozkładają kolagen, i osłabia wytwarzanie nowego kolagenu [Fisher i wsp., NEJM 1997; Griffiths i wsp., NEJM 1993]. Uszkodzenia sumują się przez lata, a ich efektem są zmarszczki, szorstka skóra i utrata jędrności. W badaniu z Australii osoby nakładające krem z filtrem codziennie nie miały po 4,5 roku wykrywalnego przyrostu oznak starzenia skóry [Hughes i wsp., 2013].

W jakim wieku najbardziej starzeje się twarz?

Nie ma jednego wieku, bo tempo starzenia zależy od genów, karnacji i tego, ile słońca skóra przyjęła. Zmiany posłoneczne kumulują się, więc z wiekiem są coraz bardziej widoczne [Fisher i wsp., Arch Dermatol 2002]. W australijskim badaniu ponad 80% osób w wieku 20–54 lat miało oznaki przedwczesnego starzenia skóry, a ich nasilenie rosło po 30. roku życia [Green i wsp., 2011].

Jak zatrzymać procesy starzenia skóry?

Upływu czasu nie da się zatrzymać, ale można wyraźnie spowolnić starzenie wywołane słońcem. Najlepiej udokumentowane metody to codzienny krem z filtrem o szerokim spektrum, unikanie opalania i solarium, cień, odzież i niepalenie. Część zmian, takich jak drobne zmarszczki i przebarwienia, poprawiają retinoidy stosowane z przepisu lekarza i zabiegi gabinetowe [Weiss i wsp., 1988; Han i wsp., 2014].

Co najbardziej postarza skórę?

Najważniejszym czynnikiem zewnętrznym jest promieniowanie UV, czyli słońce i solarium [Fisher i wsp., Arch Dermatol 2002]. Kolejnym ważnym czynnikiem jest palenie tytoniu [Guyuron i wsp., 2009; Green i wsp., 2011]. Badania łączą też z szybszym starzeniem twarzy zanieczyszczenie powietrza [Vierkötter i wsp., J Invest Dermatol 2010], a u osób starszych także niską masę ciała [Rexbye i wsp., 2006]. Na tempo zmian wpływa również karnacja: jasna skóra starzeje się od słońca wyraźnie szybciej.

Podsumowanie

Opalanie przyspiesza starzenie się skóry. Opalenizna jest reakcją na uszkodzenie komórek przez UV i chroni słabo, na poziomie SPF 2–4. Już dawki, które nie powodują oparzenia, uruchamiają w skórze rozkład kolagenu, a powtarzane latami prowadzą do przebarwień, zmarszczek i utraty elastyczności. Badania bliźniąt pokazują, że osoby więcej przebywające na słońcu wyglądają starzej niż ich rodzeństwo o tych samych genach, a badanie z Australii, że codzienny krem z filtrem wyraźnie spowalnia ten proces. Część zmian można poprawić leczeniem, ale utraty elastyczności nie da się w pełni odwrócić, więc zapobieganie daje najwięcej. Ze słońca można korzystać, nie opalając się: w cieniu, w kapeluszu i z filtrem. Jeśli masz za sobą lata opalania, regularnie oglądaj skórę i pokaż lekarzowi każdą zmianę, która rośnie, zmienia kolor albo się nie goi.

Zobacz również

• Mity o zdrowej opaleniźnie
• Dlaczego nie powinno się opalać
• Skala PA i PPD na kremach z filtrem
• Codzienny filtr na twarz — jaki SPF wybrać
• Polypodium leucotomos — ekstrakt z paproci a ochrona przed słońcem
• Czym jest promieniowanie UVA i UVB

Zobacz również:

Lata opalania? Sprawdź znamiona i plamy w wideodermatoskopii

Umów się