Zespół Gorlina-Goltza — objawy, kryteria rozpoznania, leczenie raków podstawnokomórkowych i kontrole

Zespół Gorlina-Goltza (zespół Gorlina, zespół znamion podstawnokomórkowych, ang. naevoid basal cell carcinoma syndrome) to rzadka choroba genetyczna, w której przez całe życie powstają liczne raki podstawnokomórkowe, torbiele kości szczęk i inne guzy [DermNet — Basal cell naevus syndrome]. Zwykły rak podstawnokomórkowy (BCC) to choroba osób starszych z wieloletnią ekspozycją na słońce. W zespole Gorlina pierwsze raki pojawiają się już u nastolatków lub młodych dorosłych [MedlinePlus — Gorlin syndrome].

W tym artykule wyjaśniamy, skąd bierze się zespół Gorlina, jakie są jego pierwsze objawy, jak się go rozpoznaje, jak leczy się raki skóry, dlaczego unika się radioterapii i jak wyglądają kontrole u dzieci i dorosłych.

Masz rozpoznany zespół Gorlina albo raka podstawnokomórkowego przed 20. rokiem życia? Regularne badanie skóry pozwala wykryć nowe raki, gdy są małe. Umów badanie w jednym z naszych ośrodków:

• Warszawa - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Poznań - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Wrocław - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Kraków - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Szczecin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Gdańsk - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Lublin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Katowice - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków

Nie ma Twojego miasta na liście? Zmianę możesz wstępnie ocenić online — prześlij zdjęcie do analizy AI. To wstępna ocena w oczekiwaniu na wizytę, która nie zastępuje badania.

Jaką chorobą jest zespół Gorlina-Goltza?

To genetycznie uwarunkowany zespół predyspozycji do nowotworów. Dotyczy wielu narządów: skóry, kości szczęk, szkieletu, ośrodkowego układu nerwowego, serca i jajników [GeneReviews — NBCCS; MedlinePlus — Gorlin syndrome]. Najczęstszym nowotworem jest rak podstawnokomórkowy, czyli najczęstszy rak skóry w ogóle. O tym, jak wygląda w typowej postaci, piszemy na stronie o raku podstawnokomórkowym.

Jak często występuje?

Szacunki różnią się między źródłami. MedlinePlus podaje częstość około 1 na 31 000 osób, a DermNet zakres od 1 na 57 000 do 1 na 256 000 [MedlinePlus — Gorlin syndrome; DermNet — Basal cell naevus syndrome]. Mniej niż 1% wszystkich raków podstawnokomórkowych ma związek z tym zespołem [MedlinePlus — Gorlin syndrome]. Choroba dotyczy kobiet i mężczyzn w równym stopniu [DermNet — Basal cell naevus syndrome].

Przyczyny genetyczne

Zespół Gorlina wynika z zaburzeń szlaku sygnałowego Sonic Hedgehog, który steruje wzrostem i różnicowaniem komórek [DermNet — Basal cell naevus syndrome].

Główną przyczyną są mutacje genu PTCH1, odpowiadające za 50–85% przypadków [MedlinePlus — Gorlin syndrome]. Gen ten koduje receptor patched-1, który działa jak hamulec: blokuje podziały komórki, dopóki nie przyłączy się do niego białko Sonic Hedgehog. PTCH1 jest więc genem supresorowym nowotworów. Gdy jest uszkodzony, hamulec przestaje działać i komórki dzielą się w sposób niekontrolowany [MedlinePlus — Gorlin syndrome]. Rzadziej przyczyną są mutacje genu SUFU, a opisywano też zmiany w PTCH2 [GeneReviews — NBCCS; DermNet — Basal cell naevus syndrome].

Obraz zespołu Gorlina może też dawać mikrodelecja 9q22.3, czyli utrata fragmentu chromosomu 9 zawierającego gen PTCH1. Osoby z taką delecją mają zwykle dodatkowo opóźnienie rozwoju i inne cechy [MedlinePlus — Gorlin syndrome].

Dziedziczenie

Zespół dziedziczy się autosomalnie dominująco: wystarczy jedna zmieniona kopia genu. Około 70–80% chorych ma chorego rodzica, a u 20–30% zespół jest skutkiem nowej mutacji, która pojawiła się po raz pierwszy u tej osoby. Każde dziecko chorego ma 50% szans na odziedziczenie zespołu [GeneReviews — NBCCS]. Gdy w rodzinie znana jest konkretna mutacja, możliwe są badania krewnych oraz diagnostyka prenatalna i przedimplantacyjna [GeneReviews — NBCCS]. Ogólnie o badaniach genetycznych w nowotworach skóry piszemy w artykule o badaniu genetycznym w czerniaku.

Objawy zespołu Gorlina

Zespół Gorlina to nie tylko skóra. Objawy pojawiają się w różnym wieku i u różnych osób w różnym nasileniu [GeneReviews — NBCCS; MedlinePlus — Gorlin syndrome; DermNet — Basal cell naevus syndrome].

Jakie są pierwsze symptomy świadczące o zespole Gorlina-Goltza?

Część cech widać od urodzenia lub od wczesnego dzieciństwa [MedlinePlus — Gorlin syndrome]:

• duża głowa (makrocefalia) z wysuniętym czołem,
• nieprawidłowości szkieletu: rozwidlone żebra, klinowate kręgi,
• czasem rozszczep wargi lub podniebienia.

W dzieciństwie i okresie dojrzewania dochodzą:

• zębopochodne torbiele rogowaciejące szczęk — u około 80% chorych, zwykle od drugiej dekady życia; nieleczone mogą dawać bolesny obrzęk twarzy i przemieszczenie zębów [GeneReviews — NBCCS; DermNet — Basal cell naevus syndrome; MedlinePlus — Gorlin syndrome],
• dołeczki na dłoniach i podeszwach — drobne zagłębienia w skórze, nawet u 87% chorych [DermNet — Basal cell naevus syndrome],
• prosaki na twarzy [GeneReviews — NBCCS].

Raki podstawnokomórkowe

Rak podstawnokomórkowy to główny problem skórny. U osób o jasnej skórze rozwija się u 80–90% chorych. U osób o ciemnej karnacji raków jest zwykle mniej, a części chorych w ogóle się nie pojawiają [DermNet — Basal cell naevus syndrome]. Pierwsze zmiany powstają zwykle w okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości, najczęściej na twarzy, klatce piersiowej i plecach [MedlinePlus — Gorlin syndrome].

Liczba raków jest bardzo różna: mediana to 8 w ciągu życia, ale niektórzy chorzy mają ich ponad tysiąc [DermNet — Basal cell naevus syndrome]. Pod mikroskopem wyglądają tak samo jak zwykłe raki podstawnokomórkowe [DermNet — Basal cell naevus syndrome]. Jak wyglądają na skórze, pokazujemy w artykule jak wygląda rak podstawnokomórkowy.

Inne guzy i zmiany

• Zwapnienia sierpa mózgu — u 90% chorych do 30. roku życia; same nie dają objawów, ale są cechą diagnostyczną [GeneReviews — NBCCS].
• Rdzeniak zarodkowy (medulloblastoma) — złośliwy guz mózgu u około 5% dzieci z zespołem, najczęściej w 1.–2. roku życia. Ryzyko jest znacznie wyższe przy mutacji SUFU (33%) niż PTCH1 (poniżej 2%) [GeneReviews — NBCCS].
• Włókniaki jajników — u około 20% kobiet i włókniaki serca — u około 2% chorych [GeneReviews — NBCCS]. Włókniaki serca często nie dają objawów, ale mogą zaburzać przepływ krwi lub rytm serca [MedlinePlus — Gorlin syndrome].
• Oponiaki u dorosłych [Guerrini-Rousseau i wsp. 2021].

Kryteria rozpoznania

Rozpoznanie można postawić na podstawie kryteriów klinicznych, które zrewidowano na międzynarodowej konferencji ekspertów w 2011 roku [Bree i wsp. 2011]. Zespół rozpoznaje się, gdy występują dwa kryteria duże albo jedno duże i dwa małe [DermNet — Basal cell naevus syndrome].

Kryteria duże [DermNet — Basal cell naevus syndrome]:

• rak podstawnokomórkowy przed 20. rokiem życia lub co najmniej 5 raków podstawnokomórkowych w ciągu życia,
• zębopochodna torbiel rogowaciejąca potwierdzona badaniem histopatologicznym,
• co najmniej 3 dołeczki na dłoniach lub podeszwach,
• zwapnienie sierpa mózgu przed 20. rokiem życia,
• rozwidlone, zrośnięte lub rozszerzone żebra,
• krewny pierwszego stopnia z zespołem Gorlina,
• mutacja PTCH1.

Kryteria małe [DermNet — Basal cell naevus syndrome]:

• rdzeniak zarodkowy,
• makrocefalia (obwód głowy powyżej 97. centyla),
• wady wrodzone, np. rozszczep wargi lub podniebienia,
• inne nieprawidłowości szkieletu,
• włókniaki jajników lub serca.

Gdy obraz kliniczny jest niejednoznaczny, rozpoznanie potwierdza badanie genetyczne wykrywające mutację PTCH1 lub SUFU [GeneReviews — NBCCS]. Zwłaszcza u dzieci do potwierdzenia rozpoznania częściej potrzebne są dodatkowe badania [DermNet — Basal cell naevus syndrome].

Kiedy podejrzewać zespół Gorlina?

Sygnałem jest przede wszystkim rak podstawnokomórkowy u młodej osoby, zwłaszcza przed 20. rokiem życia, albo wiele takich raków. Liczne raki podstawnokomórkowe u starszej osoby z wieloletnimi uszkodzeniami słonecznymi zwykle mają inne podłoże; z zespołem Gorlina wiąże się mniej niż 1% wszystkich BCC [MedlinePlus — Gorlin syndrome]. Podejrzenie wzmacniają torbiele szczęk wykryte u dentysty, dołeczki na dłoniach oraz podobne problemy u rodziców lub rodzeństwa.

Leczenie

Opiekę nad chorymi najlepiej prowadzić w zespołach doświadczonych w tej chorobie [GeneReviews — NBCCS]. Nie ma leczenia, które usuwa przyczynę. Leczy się poszczególne zmiany i zapobiega nowym.

Leczenie raków podstawnokomórkowych

Celem jest wczesne i oszczędne leczenie: usunięcie raka w całości przy zachowaniu jak największej ilości zdrowej tkanki, bo w ciągu życia zmian będzie wiele [GeneReviews — NBCCS]. DermNet wymienia [DermNet — Basal cell naevus syndrome]:

• przy małych, powierzchownych zmianach: łyżeczkowanie z elektrokoagulacją, krioterapię, kremy z 5-fluorouracylem lub imikwimodem, terapię fotodynamiczną,
• przy dużych lub agresywnych zmianach: wycięcie chirurgiczne lub chirurgię mikrograficzną Mohsa,
• przy bardzo licznych zmianach: elektrochemioterapię z bleomycyną,
• w leczeniu ogólnym: inhibitory szlaku Hedgehog i immunoterapię anty-PD-1.

O terapii fotodynamicznej piszemy osobno w artykule terapia fotodynamiczna PDT. Zmiany podejrzane, które wymagają potwierdzenia histopatologicznego, usuwa się chirurgicznie; w naszych ośrodkach wykonujemy chirurgiczne usuwanie zmian skórnych z badaniem histopatologicznym.

Wismodegib i sonidegib

Wismodegib i sonidegib blokują białko SMO w szlaku Hedgehog, czyli działają dokładnie na mechanizm, który w zespole Gorlina jest rozregulowany. W Unii Europejskiej są zarejestrowane dla dorosłych z zaawansowanym rakiem podstawnokomórkowym: sonidegib przy raku miejscowo zaawansowanym, którego nie da się leczyć operacją ani radioterapią, a wismodegib także przy raku z przerzutami, dającym objawy [EMA — Erivedge; EMA — Odomzo]. Europejska wytyczna leczenia BCC zaleca je w raku miejscowo zaawansowanym i przerzutowym, a immunoterapię cemiplimabem jako leczenie drugiego rzutu [Peris i wsp. 2023].

Leki te zaburzają rozwój płodu, dlatego obowiązują ścisłe zasady zapobiegania ciąży, zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn [EMA — Erivedge]. Kwalifikuje do nich onkolog doświadczony w leczeniu zaawansowanego raka podstawnokomórkowego. W razie wątpliwości co do dalszego leczenia możesz skorzystać z konsultacji onkologicznej.

Leczenie innych zmian

Torbiele szczęk zwykle wymagają usunięcia chirurgicznego. Rdzeniaka zarodkowego leczą neurochirurdzy i onkolodzy dziecięcy [GeneReviews — NBCCS].

Dlaczego w zespole Gorlina unika się radioterapii?

To jedna z najważniejszych zasad. U chorych z zespołem Gorlina promieniowanie jonizujące zwiększa ryzyko kolejnych, wtórnych nowotworów. Dlatego [GeneReviews — NBCCS; DermNet — Basal cell naevus syndrome]:

• radioterapii unika się, jeśli są inne możliwości leczenia, szczególnie u dzieci; DermNet określa ją jako przeciwwskazaną,
• zdjęcia rentgenowskie wykonuje się oszczędnie,
• chorzy, którzy przeszli radioterapię, wymagają dłuższej i dokładniejszej obserwacji z powodu ryzyka wtórnych nowotworów [Guerrini-Rousseau i wsp. 2021].

Wyjątkiem jest pantomogram, czyli zdjęcie zębów i szczęk. Zaleca się go mimo promieniowania, bo pozwala wcześnie wykryć torbiele szczęk [GeneReviews — NBCCS].

Ochrona przed słońcem

Nadmiar słońca zwiększa liczbę raków podstawnokomórkowych, dlatego GeneReviews zaleca ograniczanie bezpośredniej ekspozycji: krem z filtrem o wysokiej ochronie, długie rękawy, wysokie kołnierze i kapelusze [GeneReviews — NBCCS]. To nie znaczy, że chory musi żyć w ciemności, ale ochrona powinna być codziennym nawykiem. Jak dobrać filtr, wyjaśniamy w artykule krem z filtrem — jak wybrać.

Kontrole — jak często i jakie badania?

Zalecenia GeneReviews i europejskiej grupy roboczej onkologów dziecięcych SIOPE obejmują [GeneReviews — NBCCS; Guerrini-Rousseau i wsp. 2021]:

• regularne badanie skóry przez lekarza; według SIOPE od 10. roku życia przy mutacji PTCH1 i od 20. roku życia przy mutacji SUFU, a częstość kontroli ustala lekarz prowadzący,
• pantomogram (według GeneReviews co 12–18 miesięcy, według SIOPE co roku) od około 8. roku życia, tylko przy mutacji PTCH1, a badanie stomatologiczne od 2. roku życia,
• u małych dzieci regularne badanie rozwoju i badanie fizykalne, a przy mutacji SUFU powtarzany rezonans magnetyczny mózgu od urodzenia do 5. roku życia, w kierunku rdzeniaka zarodkowego,
• rezonans mózgu w kierunku oponiaków u dorosłych oraz USG miednicy w kierunku włókniaków jajników,
• kontrolę obwodu głowy w dzieciństwie, badania okulistyczne i ocenę skoliozy.

Europejska wytyczna leczenia BCC podkreśla, że u chorych z zespołem Gorlina regularne badania skóry są konieczne, by wykrywać i leczyć raki na wczesnym etapie, a obserwacja powinna być długotrwała [Peris i wsp. 2023]. Przy licznych zmianach przydaje się dokumentacja zdjęciowa skóry, która ułatwia porównywanie kolejnych wizyt, o czym piszemy w artykule o mapowaniu znamion.

Ponieważ chorzy wymagają kontroli i unikania promieniowania, wskazane jest też ustalenie, którzy krewni, także dzieci, odziedziczyli zespół [GeneReviews — NBCCS].

Prognozy i długoterminowe perspektywy

Według GeneReviews oczekiwana długość życia w zespole Gorlina nie różni się istotnie od przeciętnej [GeneReviews — NBCCS]. Raki podstawnokomórkowe mogą jednak być agresywne, powodować znaczne okaleczenia, a rzadko nawet zgon. Nowe zmiany pojawiają się przez całe życie [DermNet — Basal cell naevus syndrome]. Dlatego kluczem jest systematyczność: ochrona przed słońcem, regularne kontrole i leczenie raków, gdy są jeszcze małe. Co się dzieje, gdy BCC zostaje bez leczenia, opisujemy w artykule nieleczony rak podstawnokomórkowy.

Kiedy iść do lekarza?

Porozmawiaj z lekarzem o zespole Gorlina, jeśli:

• rozpoznano u Ciebie lub u dziecka raka podstawnokomórkowego przed 20. rokiem życia albo kilka takich raków,
• dentysta wykrył torbiel szczęki, zwłaszcza u nastolatka,
• masz drobne dołeczki na dłoniach lub stopach i inne opisane wyżej cechy,
• u kogoś w rodzinie rozpoznano zespół Gorlina.

Każda nowa, błyszcząca grudka, niegojąca się ranka czy strupek na skórze wymaga oceny lekarza. Gołym okiem nie da się wiarygodnie odróżnić wczesnego raka od łagodnej zmiany.

Najczęstsze pytania

Jakie są objawy zespołu Gorlina-Goltza?

Najważniejsze to liczne raki podstawnokomórkowe pojawiające się już u nastolatków lub młodych dorosłych, torbiele kości szczęk (zębopochodne torbiele rogowaciejące) od drugiej dekady życia i drobne dołeczki na dłoniach i stopach. Często występują też duża głowa z wysuniętym czołem, prosaki na twarzy, nieprawidłowości żeber i kręgosłupa oraz zwapnienia w mózgu widoczne w badaniach obrazowych.

Czym jest zespół Gorlina-Goltza?

To rzadka choroba genetyczna, nazywana też zespołem znamion podstawnokomórkowych. Wynika najczęściej z mutacji genu PTCH1, który hamuje szlak sygnałowy Sonic Hedgehog. Zwiększa ryzyko licznych raków podstawnokomórkowych, torbieli szczęk, a u dzieci rdzeniaka zarodkowego, oraz wiąże się z charakterystycznymi cechami budowy ciała.

Czy zespół Gorlina jest dziedziczny?

Tak, dziedziczy się autosomalnie dominująco. Każde dziecko osoby chorej ma 50% szans na odziedziczenie zespołu. Około 70–80% chorych ma chorego rodzica, a u 20–30% zespół jest skutkiem nowej mutacji. Gdy w rodzinie znana jest mutacja, możliwe są badania krewnych, diagnostyka prenatalna i przedimplantacyjna.

Jak leczy się raki skóry w zespole Gorlina?

Raki podstawnokomórkowe leczy się wcześnie i oszczędnie: małe zmiany powierzchowne łyżeczkowaniem, zamrażaniem, kremami z imikwimodem lub 5-fluorouracylem albo terapią fotodynamiczną, większe chirurgicznie lub metodą Mohsa. W zaawansowanych zmianach stosuje się leki hamujące szlak Hedgehog, takie jak wismodegib czy sonidegib. Radioterapii unika się, bo zwiększa ryzyko kolejnych nowotworów.

Czy zespół Gorlina skraca życie?

Według GeneReviews oczekiwana długość życia w zespole Gorlina nie różni się istotnie od przeciętnej. Raki podstawnokomórkowe mogą jednak być agresywne i powodować znaczne zniekształcenia, a rzadko nawet zgon, dlatego tak ważne są regularne kontrole skóry, ochrona przed słońcem i wczesne leczenie.

Podsumowanie

Zespół Gorlina-Goltza to dziedziczona dominująco skłonność do licznych raków podstawnokomórkowych, torbieli szczęk i innych guzów, najczęściej z powodu mutacji PTCH1. Podejrzewa się go zwłaszcza przy raku podstawnokomórkowym przed 20. rokiem życia. Rozpoznanie opiera się na kryteriach klinicznych i badaniu genetycznym. Raki leczy się wcześnie i oszczędnie, w zaawansowanych zmianach lekami z grupy inhibitorów Hedgehog, a radioterapii i zbędnych prześwietleń się unika. Według GeneReviews długość życia chorych nie różni się istotnie od przeciętnej, a regularne kontrole skóry i szczęk oraz ochrona przed słońcem pozwalają wcześnie wykrywać zmiany.

Zobacz również:

Zespół Gorlina lub BCC w młodym wieku? Umów regularne badanie skóry

Umów się

---

Zobacz również

• Rak podstawnokomórkowy
• Jak wygląda rak podstawnokomórkowy — zdjęcia
• Nieleczony rak podstawnokomórkowy
• Terapia fotodynamiczna PDT
• Konsultacje onkologiczne
• Xeroderma pigmentosum