Xeroderma pigmentosum (skóra pergaminowa) — przyczyny, objawy, ryzyko nowotworów i ochrona przed UV

Xeroderma pigmentosum (XP), po polsku nazywana skórą pergaminową, to rzadka choroba genetyczna, w której komórki nie potrafią naprawić uszkodzeń DNA wywołanych promieniowaniem ultrafioletowym [DermNet — Xeroderma pigmentosum]. U zdrowej osoby takie uszkodzenia są na bieżąco usuwane. U osoby z XP kumulują się, dlatego już kilka minut na słońcu może dać ciężkie oparzenie, a raki skóry pojawiają się w dzieciństwie, nie w starości [MedlinePlus — Xeroderma pigmentosum].

XP to choroba rzadka, ale bardzo dobrze pokazuje, co robi z komórkami skóry promieniowanie UV i jak ważna jest ochrona przed nim. W tym artykule wyjaśniamy, skąd bierze się XP, jak się objawia, jak się ją rozpoznaje, jak żyć z tą chorobą i czym różni się od cienkiej, „pergaminowej” skóry u osób starszych.

Osoby z XP i ich bliscy potrzebują regularnych kontroli skóry. Lekarz w naszym ośrodku obejrzy znamiona i zmiany skórne w dermatoskopie. Umów badanie:

• Warszawa - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Poznań - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Wrocław - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Kraków - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Szczecin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Gdańsk - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Lublin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Katowice - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków

Nie ma Twojego miasta na liście? Zmianę możesz wstępnie ocenić online — prześlij zdjęcie do analizy AI. To wstępna ocena w oczekiwaniu na wizytę, która nie zastępuje badania.

Skóra pergaminowa — co oznacza ta nazwa?

Nazwa xeroderma pigmentosum opisuje dwa typowe objawy: suchość skóry (xeroderma) i zaburzenia jej zabarwienia (pigmentosum), które pojawiają się w miejscach wystawionych na słońce [MedlinePlus — Xeroderma pigmentosum]. Polska nazwa „skóra pergaminowa” nawiązuje do wyglądu skóry w zaawansowanej chorobie: cienkiej, suchej, plamistej, z poszerzonymi naczynkami. Nazwa zespół De Sanctisa-Cacchionego bywa używana dla XP, zwłaszcza jej ciężkiej postaci z objawami neurologicznymi [DermNet — Xeroderma pigmentosum].

Xeroderma pigmentosum to rzadka choroba genetyczna

W USA i Europie XP dotyczy około 1 na milion osób. Częściej występuje w Japonii, Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie [MedlinePlus — Xeroderma pigmentosum]. Choruje się niezależnie od płci i pochodzenia [DermNet — Xeroderma pigmentosum].

Jak się dziedziczy?

XP dziedziczy się autosomalnie recesywnie. Dziecko choruje tylko wtedy, gdy wadliwą kopię genu dostanie od obojga rodziców. Rodzice są zwykle zdrowymi nosicielami i nie mają żadnych objawów. Jeśli oboje są nosicielami, każde ich dziecko ma 25% szans na chorobę, 50% na to, że będzie bezobjawowym nosicielem, i 25% na to, że nie odziedziczy wadliwego genu wcale [GeneReviews — Xeroderma pigmentosum; DermNet — Xeroderma pigmentosum].

Skóra pergaminowa — przyczyny choroby

Promieniowanie UV uszkadza DNA w komórkach skóry. Zdrowe komórki naprawiają je dzięki systemowi zwanemu naprawą przez wycinanie nukleotydów (NER). Działa on w dwóch trybach: naprawia uszkodzenia w całym genomie i osobno w genach, które są akurat odczytywane [DermNet — Xeroderma pigmentosum].

U osób z XP jeden z elementów tego systemu nie działa. Chorobę wywołują zmiany w co najmniej dziewięciu genach: DDB2, ERCC1, ERCC2, ERCC3, ERCC4, ERCC5, POLH, XPA i XPC [GeneReviews — Xeroderma pigmentosum; MedlinePlus — Xeroderma pigmentosum]. Od nich pochodzą nazwy grup komplementacyjnych: od XP-A do XP-G oraz odmiana wariantowa XP-V. Wszystkie zwiększają ryzyko raka skóry, ale niektóre częściej wiążą się z objawami neurologicznymi [MedlinePlus — Xeroderma pigmentosum].

Uszkodzenia DNA mogą też wywoływać toksyczne substancje, na przykład zawarte w dymie tytoniowym. Osoby z XP gorzej radzą sobie i z nimi [MedlinePlus — Xeroderma pigmentosum]. Dodatkowo UV osłabia miejscową odporność skóry, co sprzyja rozwojowi nowotworów [DermNet — Xeroderma pigmentosum].

Objawy i przebieg xeroderma pigmentosum

Skóra noworodka z XP wygląda normalnie. Pierwsze objawy pojawiają się zwykle w niemowlęctwie lub wczesnym dzieciństwie [DermNet — Xeroderma pigmentosum; MedlinePlus — Xeroderma pigmentosum].

Skóra pergaminowa — objawy skórne

• Ciężkie oparzenia po krótkiej ekspozycji. Około połowa dzieci z XP dostaje silnego oparzenia z pęcherzami już po kilku minutach na słońcu, a rumień utrzymuje się nawet tygodniami. Część dzieci opala się jednak normalnie [MedlinePlus — Xeroderma pigmentosum; GeneReviews — Xeroderma pigmentosum].
• Piegi przed 2. rokiem życia. Niemal wszystkie dzieci z XP do 2. roku życia mają liczne piegowate przebarwienia na twarzy, ramionach i wargach. U zdrowych małych dzieci zdarza się to rzadko [MedlinePlus — Xeroderma pigmentosum].
• Suchość, przebarwienia i przedwczesne starzenie. Skóra staje się sucha, pojawiają się ciemne i jasne plamy [MedlinePlus — Xeroderma pigmentosum].

DermNet opisuje przebieg w trzech etapach [DermNet — Xeroderma pigmentosum]:

1. Około 6. miesiąca życia — zaczerwienienie ze złuszczaniem i piegowatością w miejscach odsłoniętych, przesadna reakcja na niewielką dawkę słońca.
2. Przy dalszej ekspozycji — poikilodermia, czyli mozaika przebarwień i odbarwień, zanik skóry i poszerzone naczynka (teleangiektazje).
3. Zmiany przedrakowe i nowotwory — rogowacenie słoneczne i raki skóry, nawet w wieku 4–5 lat.

Objawy oczne

Problemy z oczami ma według DermNet niemal 80% chorych [DermNet — Xeroderma pigmentosum]. Są to bolesna nadwrażliwość na światło (światłowstręt), zaczerwienienie i podrażnienie, zmętnienie rogówki, utrata rzęs, ścieńczenie powiek oraz łagodne i złośliwe guzy na powierzchni oka [MedlinePlus — Xeroderma pigmentosum; GeneReviews — Xeroderma pigmentosum].

Objawy neurologiczne

Około jedna czwarta chorych ma postępujące objawy neurologiczne: niedosłuch, zaburzenia koordynacji i chodu, zanik odruchów, małogłowie nabyte i pogorszenie funkcji poznawczych [GeneReviews — Xeroderma pigmentosum; Bradford i wsp. 2011]. U chorych na XP może też wcześniej występować menopauza [MedlinePlus — Xeroderma pigmentosum].

Ryzyko nowotworów skóry

To najpoważniejsza konsekwencja XP. W 39-letnim badaniu 106 chorych leczonych w amerykańskim Narodowym Instytucie Zdrowia (NIH) u osób przed 20. rokiem życia ryzyko raków skóry niebędących czerniakiem było 10 000 razy wyższe, a czerniaka 2000 razy wyższe niż w populacji ogólnej [Bradford i wsp. 2011].

Co to oznacza w praktyce? Mediana wieku rozpoznania pierwszego raka podstawnokomórkowego lub kolczystokomórkowego wynosiła 9 lat, a pierwszego czerniaka 22 lata [Bradford i wsp. 2011]. W populacji ogólnej te nowotwory pojawiają się zwykle dopiero u dorosłych. Raki rozwijają się głównie na twarzy, wargach, powiekach, powierzchni oka, skórze głowy i na czubku języka [MedlinePlus — Xeroderma pigmentosum].

Osoby z XP mają też wyższe ryzyko niektórych nowotworów narządów wewnętrznych, m.in. guzów mózgu, raka tarczycy i nowotworów krwi, a palacze znacznie wyższe ryzyko raka płuca [MedlinePlus — Xeroderma pigmentosum].

Badanie NIH przyniosło też ważną obserwację: chorzy, którzy silnie parzyli się po minimalnej ekspozycji, rzadziej zachorowali na raka skóry. Autorzy tłumaczą to tym, że wcześniej rozpoznano u nich chorobę i od najmłodszych lat bardzo starannie chroniono ich przed UV [Bradford i wsp. 2011]. To mocny argument za tym, że ochrona przed słońcem realnie działa.

Diagnostyka skóry pergaminowej

XP rozpoznaje się na podstawie objawów klinicznych i wywiadu rodzinnego, a potwierdza badaniem genetycznym, które wykrywa zmiany w obu kopiach jednego z genów XP [GeneReviews — Xeroderma pigmentosum]. Można też zbadać zdolność komórek do naprawy DNA w próbce skóry lub krwi [DermNet — Xeroderma pigmentosum].

Sygnałem ostrzegawczym jest ciężkie oparzenie po pierwszej, krótkiej ekspozycji na słońce u małego dziecka oraz liczne piegi przed 2. rokiem życia [DermNet — Xeroderma pigmentosum; MedlinePlus — Xeroderma pigmentosum]. Gdy w rodzinie znana jest konkretna zmiana genetyczna, można zbadać rodzeństwo, a także wykonać diagnostykę prenatalną lub przedimplantacyjną [GeneReviews — Xeroderma pigmentosum].

Diagnostyka różnicowa

Nadmierną reakcję na słońce mogą dawać też inne choroby, w tym inne wrodzone zespoły nadwrażliwości na światło, na przykład protoporfiria erytropoetyczna. Ich rozpoznawaniem i prowadzeniem zajmują się zespoły lekarzy różnych dziedzin, a pomocne bywają testy w pracowniach fotodiagnostyki [DermNet — Phototesting].

Leczenie skóry pergaminowej i codzienna profilaktyka

XP jest nieuleczalna. Terapia genowa pozostaje na etapie badań [DermNet — Xeroderma pigmentosum]. Leczenie polega na zapobieganiu uszkodzeniom i wczesnym usuwaniu zmian.

Ochrona przed UV

To podstawa postępowania. Wytyczne GeneReviews i DermNet zalecają [GeneReviews — Xeroderma pigmentosum; DermNet — Xeroderma pigmentosum]:

• unikanie słońca i wszystkich źródeł UV, także nieosłoniętych lamp fluorescencyjnych,
• przenoszenie aktywności na zewnątrz na porę po zmroku,
• odzież z gęsto tkanych materiałów, kapelusz z szerokim rondem,
• okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV, dobrze osłaniające oczy z boków,
• krem o szerokim spektrum i SPF 50+ na każdą odsłoniętą skórę,
• pomiar UV miernikiem w domu, szkole i pracy, by wykryć i wyeliminować źródła promieniowania,
• unikanie dymu tytoniowego.

Jak dobrać krem z filtrem, wyjaśniamy w artykule krem z filtrem — jak wybrać.

Leczenie zmian przedrakowych i nowotworów

Rogowacenie słoneczne usuwa się ciekłym azotem, a na większe obszary stosuje się leczenie miejscowe 5-fluorouracylem lub imikwimodem. Raki skóry leczy się tak samo jak u osób bez XP: łyżeczkowaniem z elektrokoagulacją lub wycięciem chirurgicznym. Nowotwory nawracające lub położone w miejscach wysokiego ryzyka najlepiej usuwać metodą Mohsa [GeneReviews — Xeroderma pigmentosum]. Więcej o leczeniu zmian przedrakowych piszemy w artykule o leczeniu rogowacenia słonecznego.

Doustne retinoidy (izotretynoina lub acytretyna) mogą zapobiegać powstawaniu nowych nowotworów, ale mają wiele działań niepożądanych i silnie uszkadzają płód, dlatego kobiety w wieku rozrodczym muszą stosować skuteczną antykoncepcję [GeneReviews — Xeroderma pigmentosum].

Zmiany oczne leczy okulista: krople, soczewki kontaktowe, czasem przeszczep rogówki. Niedosłuch wyrównuje się aparatem słuchowym [GeneReviews — Xeroderma pigmentosum].

Kontrole

GeneReviews zaleca [GeneReviews — Xeroderma pigmentosum]:

• badanie skóry przez lekarza co 3–12 miesięcy (DermNet podaje: co najmniej co 3–6 miesięcy),
• badanie okulistyczne co 6 miesięcy,
• badanie neurologiczne co 12 miesięcy,
• badanie słuchu co 6–12 miesięcy.

Między wizytami skórę powinna regularnie oglądać osoba nauczona rozpoznawać niepokojące zmiany, a każdą podejrzaną zmianę od razu zgłaszać lekarzowi [DermNet — Xeroderma pigmentosum]. Przy wielu znamionach i zmianach pomocna jest dokumentacja zdjęciowa, która pozwala porównywać skórę z wizyty na wizytę, o czym piszemy w artykule o mapowaniu znamion.

Rokowania i życie z chorobą

Rokowanie zależy od postaci choroby i od tego, jak wcześnie rozpoczęto ochronę przed UV. W badaniu NIH najczęstszymi przyczynami zgonów były raki skóry, zmiany neurologiczne i nowotwory narządów wewnętrznych. Mediana wieku zgonu wynosiła 29 lat u chorych z objawami neurologicznymi i 37 lat u chorych bez nich [Bradford i wsp. 2011]. Trzeba pamiętać, że badanie obejmowało pacjentów leczonych od 1971 roku.

DermNet podkreśla, że osoby rozpoznane wcześnie, z łagodną postacią, bez ciężkich objawów neurologicznych i rygorystycznie chroniące się przed UV mogą przeżyć wiek średni [DermNet — Xeroderma pigmentosum]. Codzienne życie wymaga jednak ogromnej dyscypliny całej rodziny, a stałe przypominanie o ochronie przed słońcem jest kluczowym elementem opieki.

Czy pergaminowa skóra u osób starszych to XP?

Nie. Cienka, sucha, „pergaminowa” skóra u seniorów to najczęściej efekt naturalnego starzenia się skóry i wieloletniego działania słońca, a nie choroba genetyczna [DermNet — Ageing skin]. Skóra starzejąca się wewnętrznie jest sucha, blada, cienka i przezroczysta. Gdy dołączają się uszkodzenia słoneczne, mówi się o tak zwanej dermatoporozie, czyli przewlekłej niewydolności i kruchości skóry. Jej objawy to [DermNet — Ageing skin]:

• krucha, zanikowa skóra,
• plamica starcza, czyli łatwo powstające siniaki,
• gwiaździste białe blizenki,
• niegojące się, płytkie owrzodzenia,
• rozległe krwiaki pod skórą po niewielkim urazie,
• wolniejsze gojenie ran.

Pomagają regularne nawilżanie, kremy z retinoidami stosowane długotrwale i ochrona przed słońcem w każdym wieku [DermNet — Ageing skin]. Na skórze uszkodzonej przez słońce częściej pojawiają się też zmiany przedrakowe i raki skóry, dlatego warto ją regularnie badać. Więcej piszemy w artykule o zmianach skórnych u osób starszych.

Najczęstsze pytania

Czym jest xeroderma pigmentosum?

To rzadka, dziedziczna choroba, w której komórki nie potrafią prawidłowo naprawiać uszkodzeń DNA wywołanych promieniowaniem UV. Skutkiem jest skrajna wrażliwość skóry i oczu na słońce, wczesne przebarwienia i starzenie się skóry oraz bardzo wysokie ryzyko raków skóry już w dzieciństwie. U części chorych pojawiają się też objawy neurologiczne.

Jak leczyć skórę pergaminową?

Xeroderma pigmentosum nie da się wyleczyć. Podstawą jest bezwzględna ochrona skóry i oczu przed UV ze słońca i sztucznych źródeł, regularne kontrole skóry co 3–12 miesięcy oraz wczesne usuwanie zmian przedrakowych i nowotworów. Niektórym chorym lekarz zaleca doustne retinoidy, które zmniejszają liczbę nowych nowotworów, ale mają sporo działań niepożądanych.

Jakie są objawy skóry pergaminowej u osób starszych?

U osób starszych „pergaminowa” skóra to zwykle nie xeroderma pigmentosum, tylko efekt starzenia się i wieloletniego działania słońca. Skóra jest cienka, sucha, przezroczysta, łatwo powstają na niej siniaki, gwiaździste białe blizenki i trudno gojące się rany. Pomagają kremy nawilżające, retinoidy i ochrona przed słońcem.

Jakie są przyczyny skóry pergaminowej?

Xeroderma pigmentosum wywołują zmiany w co najmniej dziewięciu genach odpowiedzialnych za naprawę DNA. Choroba dziedziczy się autosomalnie recesywnie: dziecko choruje, gdy wadliwy gen odziedziczy od obojga rodziców. U osób starszych cienka, „pergaminowa” skóra ma inną przyczynę: naturalne starzenie i uszkodzenia słoneczne.

Ile żyją ludzie z XP?

To zależy od postaci choroby i od tego, jak wcześnie zaczęto ochronę przed UV. W długoletnim badaniu amerykańskim mediana wieku zgonu wyniosła 37 lat u chorych bez objawów neurologicznych i 29 lat u chorych z nimi. Dane dotyczą pacjentów leczonych od lat 70. Wczesne rozpoznanie, łagodna postać i rygorystyczna ochrona przed słońcem mogą pozwolić przeżyć wiek średni.

Podsumowanie

Xeroderma pigmentosum to rzadka, dziedziczona recesywnie choroba, w której nie działa naprawa DNA uszkodzonego przez UV. Daje skrajną wrażliwość na słońce, piegi przed 2. rokiem życia, zmiany oczne, u części chorych objawy neurologiczne i ryzyko raków skóry tysiące razy wyższe niż w populacji. Choroby nie da się wyleczyć, ale bezwzględna ochrona przed UV, regularne kontrole skóry i oczu oraz wczesne leczenie zmian znacząco poprawiają rokowanie. Cienka skóra u seniorów to inny problem, związany ze starzeniem i słońcem.

Zobacz również:

Potrzebujesz regularnej kontroli skóry? Umów badanie znamion

Umów się

---

Zobacz również

• Rak podstawnokomórkowy
• Rak kolczystokomórkowy — zdjęcia i objawy
• Badanie genetyczne a czerniak
• Fotostarzenie skóry
• Zespół Gorlina
• Czerniak dziedziczny