Filtry przeciwsłoneczne a rafy koralowe — co wiadomo, a co jest marketingiem

Czy kremy z filtrem niszczą rafy koralowe? Uczciwa odpowiedź brzmi: mogą być jednym z wielu czynników stresu dla raf w miejscach, gdzie kąpie się dużo ludzi, ale nie są główną przyczyną ich zamierania. W badaniach laboratoryjnych niektóre filtry organiczne, zwłaszcza oksybenzon, szkodziły larwom i komórkom koralowców [Downs i wsp. 2016]. Jak bardzo przekłada się to na sytuację w oceanie, nadal jest przedmiotem sporu naukowców [Mitchelmore i wsp. 2021]. Najważniejszą przyczyną blaknięcia raf jest wzrost temperatury oceanów związany ze zmianą klimatu [NOAA — What is coral bleaching?].

W tym artykule pokazujemy, co dokładnie wykazały badania, dlaczego ich wyniki budzą kontrowersje, skąd wzięły się zakazy niektórych filtrów, co znaczy napis „reef safe” i jak chronić skórę, nie dokładając problemów rafom.

Ochrona przed słońcem to jedna część profilaktyki, regularna kontrola znamion to druga. Zobacz, jak wygląda wideodermatoskopia, czyli komputerowe badanie znamion.

Dlaczego rafy koralowe są tak ważne?

Rafy koralowe pokrywają tylko około 1% powierzchni oceanów, ale dają schronienie co najmniej 25% organizmów morskich, w tym ponad 4000 gatunkom ryb. Dostarczają pożywienia ludziom na wybrzeżach, wspierają rybołówstwo i turystykę, osłabiają fale i sztormy, chroniąc brzegi przed erozją. Związki wyizolowane z organizmów rafowych bada się jako potencjalne leki [NOAA — Importance of coral reefs].

Rafy budują koralowce, które żyją w symbiozie z mikroskopijnymi glonami, zooksantellami. Glony dostarczają koralowcom większość pożywienia i nadają im barwę. Gdy koralowiec jest zestresowany, wyrzuca glony ze swoich tkanek i staje się biały. To zjawisko nazywa się blaknięciem (bieleniem) koralowców. Zblakły koralowiec jeszcze żyje i może się odbudować, ale jeśli stres trwa długo, obumiera [NOAA — What is coral bleaching?].

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Co naprawdę niszczy rafy koralowe?

NOAA, amerykańska agencja zajmująca się oceanami, wskazuje, że wzrost temperatury oceanów wywołany zmianą klimatu jest główną przyczyną blaknięcia koralowców. Do blaknięcia przyczyniają się też spływy i zanieczyszczenia z lądu, silne nasłonecznienie przy wysokiej temperaturze i skrajnie niskie pływy [NOAA — What is coral bleaching?]. Skalę problemu pokazuje rok 2005, gdy w wyniku masowego blaknięcia Stany Zjednoczone straciły w ciągu jednego roku połowę swoich raf na Karaibach [NOAA — What is coral bleaching?].

Inne zagrożenia dla raf to przełowienie, zanieczyszczenia z lądu, zabudowa wybrzeży, choroby i gatunki inwazyjne [NOAA — Skincare Chemicals and Coral Reefs]. Przegląd opublikowany w czasopiśmie Amerykańskiej Akademii Dermatologii podsumowuje, że głównym motorem blaknięcia koralowców jest zmiana klimatu, a filtry organiczne mogą być czynnikiem dodatkowym [Abdel Azim i wsp., J Am Acad Dermatol 2025].

Jak filtry trafiają do oceanu?

Krem nie zostaje na skórze na zawsze. Spływa z niej podczas kąpieli w morzu, a pod prysznicem trafia do ścieków [NOAA — Skincare Chemicals and Coral Reefs]. Filtry UV wykrywa się w wodzie, osadach i organizmach wodnych na całym świecie [NASEM 2022]. W pobliżu raf znaleziono do 14 różnych filtrów organicznych, zwykle w stężeniach rzędu nanogramów na litr [Mitchelmore i wsp. 2021]. W literaturze często powtarza się szacunek, że do wód w rejonach raf trafia co roku od 4 do 14 tysięcy ton filtrów UV [Breakell i wsp., J Clin Med 2024]. To jednak przybliżenie, a nie pomiar.

Co pokazały badania laboratoryjne?

Danovaro 2008: blaknięcie przez infekcje wirusowe

Pierwsze głośne badanie przeprowadzono w kilku regionach tropikalnych. Fragmenty koralowców umieszczano z dodatkiem kremów lub pojedynczych filtrów. Kremy wywoływały szybkie i całkowite blaknięcie, nawet w bardzo małych stężeniach. Autorzy wyjaśnili to tym, że filtry organiczne uaktywniają utajone wirusy w glonach żyjących w koralowcach [Danovaro i wsp., Environ Health Perspect 2008].

Downs 2016: oksybenzon a larwy koralowców

Najczęściej cytowane badanie dotyczyło oksybenzonu (benzofenonu-3). Badacze wystawiali na jego działanie larwy jednego gatunku koralowca oraz komórki siedmiu gatunków. Oksybenzon deformował larwy, uszkadzał ich DNA i powodował blaknięcie, a działał silniej w świetle. Połowa larw ginęła po 24 godzinach w stężeniu 139 µg/l w świetle, a deformacje u 20% larw pojawiały się już przy 6,5 µg/l. W próbkach wody z raf na Hawajach zmierzono 0,8–19,2 µg/l, a na Wyspach Dziewiczych Stanów Zjednoczonych od 75 µg/l do 1,4 mg/l [Downs i wsp., Arch Environ Contam Toxicol 2016].

NOAA, opierając się na takich badaniach, wymienia skutki filtrów dla życia morskiego: u koralowców gromadzenie się w tkankach, blaknięcie, uszkodzenia DNA i deformacje młodych osobników, a u innych organizmów zaburzenia wzrostu i rozrodu [NOAA — Skincare Chemicals and Coral Reefs].

Dlaczego naukowcy spierają się o znaczenie tych wyników?

Krytyczny przegląd z 2021 roku zebrał wszystkie dostępne wtedy dane o filtrach i koralowcach i wskazał kilka problemów [Mitchelmore i wsp., Environ Toxicol Chem 2021]:

• Stężenia w oceanie są zwykle znacznie niższe niż w doświadczeniach. Mediana oksybenzonu w wodzie przy rafach mieściła się na ogół między 1 a 100 ng/l, z kilkoma wyjątkami, w tym pomiarami z badania Downsa. Większość stężeń bez obserwowanego efektu w testach na koralowcach wynosiła od 1 do 1000 µg/l, czyli są one o rzędy wielkości wyższe niż typowe stężenia w morzu.
• Próbki z powierzchni zawyżają ekspozycję. W jednym z badań stężenie oksybenzonu na głębokości, na której rosną koralowce, było 30 razy mniejsze niż przy powierzchni.
• Metodyka. Większość testów prowadzono bez wymiany wody, choć filtry szybko znikają z roztworu. Części pomiarów, w tym w badaniu Downsa, brakowało elementów kontroli jakości analizy. W badaniu Danovaro nie da się ustalić, jakie dokładnie stężenia filtrów działały na koralowce, a fragmenty trzymano w zamkniętych workach bez kontroli temperatury i tlenu.

Trzeba uczciwie dodać, że wśród afiliacji autorów tego przeglądu jest amerykańskie zrzeszenie producentów kosmetyków (Personal Care Products Council), a pierwsza autorka, jak podaje raport Narodowych Akademii Nauk, otrzymywała od niego wsparcie badań [Mitchelmore i wsp. 2021; NASEM 2022]. Podobny wniosek formułują jednak przeglądy dermatologiczne: dowody na bezpośredni wpływ kremów na blaknięcie raf w warunkach naturalnych są ograniczone, a potrzebne są dalsze badania [Salih i wsp., Skin Health Dis 2024].

Amerykańskie Narodowe Akademie Nauk w raporcie z 2022 roku zaleciły pełną ocenę ryzyka ekologicznego filtrów UV, ze szczególnym uwzględnieniem miejsc intensywnie wykorzystywanych rekreacyjnie i tych, do których trafiają ścieki. Raport zwraca też uwagę, że zmiany w stosowaniu kremów mogą odbić się na zdrowiu ludzi, bo filtry chronią przed rakiem skóry [NASEM 2022].

A filtry mineralne?

NOAA uznaje kremy mineralne za lepszy wybór, bo mniej wpływają na organizmy wodne [NOAA — Skincare Chemicals and Coral Reefs]. Ta sama agencja wymienia jednak nanocząstki dwutlenku tytanu i tlenku cynku wśród składników, które mogą szkodzić życiu morskiemu [NOAA — Skincare Chemicals and Coral Reefs]. W jednym z badań tlenek cynku wywoływał u koralowców szybkie blaknięcie, natomiast dwie badane formy powlekanego dwutlenku tytanu prawie im nie szkodziły [Breakell i wsp. 2024]. „Mineralny” nie oznacza więc automatycznie „obojętny dla oceanu”. Różnice między tymi typami filtrów pod kątem skóry opisujemy w artykule filtr mineralny czy chemiczny.

Zakazy filtrów: Hawaje, Key West, Palau

Na podstawie badań laboratoryjnych część władz zastosowała zasadę ostrożności. Hawaje przyjęły w 2018 roku ustawę zakazującą kremów z oksybenzonem i oktinoksatem. Podobne przepisy przyjęły Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych, a w Key West na Florydzie uchwalono w 2019 roku lokalny zakaz tego typu, który jednak nie wszedł w życie, bo w 2020 roku stanowa ustawa odebrała lokalnym władzom prawo regulowania kosmetyków [Florida Senate — SB 172]. Zakazy wprowadziły też Palau i Bonaire [Mitchelmore i wsp. 2021].

Skuteczność takich zakazów jest trudna do oceny. Dotyczą one tylko sprzedaży na danym terenie, więc turyści mogą przywieźć kosmetyki z domu. Kampanie informacyjne utrudnia z kolei brak jasnych standardów oznaczania kremów pod kątem wpływu na środowisko [Levine, Integr Environ Assess Manag 2021].

W Unii Europejskiej o dopuszczeniu filtrów decydują przede wszystkim względy zdrowia ludzi. Ocenę bezpieczeństwa poszczególnych składników dla człowieka opisujemy w artykule czy filtry przeciwsłoneczne są szkodliwe.

Co oznacza napis „reef safe”?

Napisy „reef safe”, „reef friendly” czy „bezpieczny dla raf” nie mają jednej prawnej definicji ani wspólnego standardu badań [Levine 2021]. Producent może tak opisać na przykład krem, z którego usunął filtry objęte zakazem na Hawajach. Taki kosmetyk może jednak nadal zawierać inne filtry organiczne, na przykład oktokrylen, albo nanocząstki minerałów, które NOAA także wymienia jako potencjalnie szkodliwe dla życia morskiego [NOAA — Skincare Chemicals and Coral Reefs]. Zamiast ufać hasłu na froncie opakowania, lepiej przeczytać skład.

Jak chronić skórę i rafy jednocześnie?

Rezygnacja z ochrony przed słońcem nie jest rozwiązaniem. Promieniowanie UV jest rakotwórcze dla człowieka [WHO — Ultraviolet radiation], a podczas nurkowania z rurką plecy i kark przez długi czas wystawione są na słońce. UV przenika też pod wodę: na głębokości pół metra ma około 40% natężenia z powierzchni [Komisja Europejska — MEMO/07/282]. Najlepiej ograniczyć ilość kremu w wodzie innymi sposobami:

1. Koszulka z długim rękawem z filtrem UV do pływania i nurkowania. NOAA poleca odzież z oznaczeniem UPF jako dobrą opcję [NOAA — Skincare Chemicals and Coral Reefs].
2. Cień w godzinach największego nasłonecznienia, mniej więcej między 10 a 14 [NOAA — Skincare Chemicals and Coral Reefs].
3. Krem tylko na skórę, której nie zakrywa ubranie: twarz, uszy, kark, dłonie, grzbiety stóp. WHO podkreśla, że cień i ubranie chronią lepiej niż krem [WHO — Ultraviolet radiation].
4. Wybór kremu bez filtrów objętych lokalnymi zakazami, jeśli wybierasz się w rejon raf, i przestrzeganie miejscowych przepisów.
5. Kapelusz i okulary z filtrem UV na łodzi i plaży [WHO — Ultraviolet radiation].

Tak samo jak w domu obowiązuje zasada odnawiania kremu co około dwie godziny i po kąpieli. Szczegóły w artykule co ile ponawiać krem z filtrem. Oparzenia słoneczne w dzieciństwie zwiększają ryzyko raka skóry w późniejszym życiu [WHO — Ultraviolet radiation], o czym piszemy w artykule oparzenia słoneczne a czerniak.

Najczęściej zadawane pytania

Czy kremy z filtrem niszczą rafy koralowe?

W laboratorium niektóre filtry organiczne, zwłaszcza oksybenzon, szkodziły larwom i komórkom koralowców. W wodzie przy rafach ich stężenia są jednak zwykle znacznie niższe niż w tych doświadczeniach, a jakość części badań budzi zastrzeżenia. Główną przyczyną blaknięcia raf jest ocieplenie oceanów. Filtry mogą być dodatkowym czynnikiem stresu w miejscach z dużą liczbą kąpiących się, dlatego warto ograniczać ich ilość w wodzie, ale nie kosztem ochrony skóry.

Co dają rafy koralowe?

Rafy zajmują około 1% powierzchni oceanów, a dają schronienie co najmniej 25% organizmów morskich, w tym ponad 4000 gatunkom ryb. Dostarczają pożywienia, chronią wybrzeża przed falami i sztormami, wspierają turystykę i rybołówstwo, a związki odkryte w organizmach rafowych bada się jako potencjalne leki.

Co tworzą rafy koralowe?

Rafy budują koralowce, czyli drobne zwierzęta morskie, które wytwarzają wapienny szkielet. W ich tkankach żyją mikroskopijne glony, zooksantelle, które są dla koralowców głównym źródłem pożywienia i nadają im kolor. Gdy koralowiec jest zestresowany, na przykład zbyt ciepłą wodą, wyrzuca glony i blaknie.

Czy rafa koralowa jest bezpieczna?

Wiele raf jest zagrożonych, głównie przez ocieplenie klimatu, przełowienie, zanieczyszczenia spływające z lądu i zabudowę wybrzeży. Dla osoby nurkującej z rurką rafa to miejsce intensywnego słońca: plecy i kark są wystawione na UV, które przenika też pod powierzchnię wody. Najlepiej pływać w koszulce z długim rękawem z filtrem UV.

Jaki jest najlepszy filtr w okularach przeciwsłonecznych?

Taki, który blokuje 99–100% promieniowania UVA i UVB. WHO zaleca okulary osłaniające także boki oczu, a NHS radzi szukać znaku CE i zgodności z normą 12312-1. Amerykańska Akademia Okulistyki zaleca sprawdzić przed zakupem oznaczenie 100% UV lub UV400.

Czy filtry mineralne są bezpieczne dla raf?

Nie ma tu prostej odpowiedzi. NOAA uważa kremy mineralne za lepszy wybór, bo mniej wpływają na organizmy wodne, ale wśród substancji potencjalnie szkodliwych wymienia też nanocząstki tlenku cynku i dwutlenku tytanu. W jednym z badań tlenek cynku wywoływał blaknięcie koralowców. Napis „mineralny” nie gwarantuje więc nieszkodliwości dla środowiska.

Podsumowanie

Badania laboratoryjne pokazały, że niektóre filtry organiczne, przede wszystkim oksybenzon, mogą szkodzić koralowcom, a ich pozostałości wykrywa się w wodzie przy rafach. Stężenia w oceanie są jednak zwykle dużo niższe niż w doświadczeniach, a metodyka części badań budzi zastrzeżenia, dlatego realny wpływ kremów na rafy pozostaje niepewny. Główną przyczyną blaknięcia koralowców jest ocieplenie oceanów. Zakazy na Hawajach czy w Palau wynikają z zasady ostrożności, a hasło „reef safe” nie ma jednej definicji. Najprostszy sposób, by chronić jednocześnie skórę i rafy, to koszulka z filtrem UV, cień w południe i krem tylko na odsłonięte miejsca, bez rezygnowania z ochrony przed słońcem.

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Jak wybrać dobry krem z filtrem
• Odzież z filtrem UV — jak działa i czy warto
• Jak czytać oznaczenie UPF na ubraniach
• Okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV — UV400 i kategorie filtra
• Czym jest promieniowanie UVA i UVB

Zobacz również:

Wakacje w słońcu za Tobą? Sprawdź znamiona — badanie wideodermatoskopowe

Umów się