UPF — co to znaczy? Współczynnik ochrony UV ubrań, oznaczenia i jak wybrać odzież chroniącą przed słońcem

UPF (ang. ultraviolet protection factor) to współczynnik ochrony przed promieniowaniem ultrafioletowym, który opisuje, ile UV przepuszcza tkanina. Im wyższa liczba, tym mniej promieniowania dociera do skóry. Odzież z oznaczeniem UPF 50 zatrzymuje około 98% UV [DermNet — Sun protective clothing]. W Europie ubrania mogą nosić oznaczenie ochrony przed UV zgodne z normą EN 13758-2, jeśli mają UPF powyżej 40 i spełniają dodatkowe warunki [Gambichler i wsp., JEADV 2006].

Skrót UPF ma też drugie, zupełnie inne znaczenie: w dietetyce oznacza żywność ultraprzetworzoną. Piszemy o tym krótko na końcu artykułu. Główną część poświęcamy odzieży, bo dla skóry ma ona ogromne znaczenie. Ubranie to jeden z najprostszych i najskuteczniejszych sposobów ochrony przed UV, a przy tym często niedoceniany [Gambichler i wsp., 2002].

UPF — co to znaczy w skrócie

• UPF to SPF dla tkanin. Mówi, ile razy mniej promieniowania UV przechodzi przez materiał.
• UPF 50 = około 2% UV przechodzi przez tkaninę [DermNet — Sun protective clothing].
• W Europie oznaczenie zgodne z normą to „UPF 40+” z piktogramem i numerem normy EN 13758-2 [Gambichler i wsp., 2006].
• Zwykłe ubrania chronią różnie. Jedna trzecia letnich ubrań ze sklepów miała w badaniach UPF poniżej 15 [Gambichler i wsp., 2002].
• Kolor, splot, wilgoć, rozciągnięcie i pranie zmieniają ochronę.
• Ubranie nie zastępuje kremu na odsłoniętą skórę, ale chroni zakryte miejsca lepiej i pewniej niż krem.

Co oznacza UPF i jak się go mierzy?

UPF wyznacza się w laboratorium. Próbkę tkaniny prześwietla się promieniowaniem UV i spektrofotometrem mierzy, ile przechodzi przez nią w poszczególnych długościach fali. Na tej podstawie oblicza się współczynnik, uwzględniając to, jak bardzo dane długości fal szkodzą skórze. Pierwsza część europejskiej normy, EN 13758-1, opisuje właśnie te metody badań, a druga, EN 13758-2, klasyfikację i oznaczanie odzieży [Gambichler i wsp., 2006].

Liczbę UPF czyta się podobnie jak SPF:

Przykład z tabeli: tkanina UPF 5 przepuszcza piątą część promieniowania. Mniej więcej tyle wynosił UPF białej bawełnianej koszulki w jednym z badań [Wang i wsp., JAAD 2001].

UPF a SPF — czym się różnią?

Oba współczynniki mówią o tym, ile razy mniej promieniowania dociera do skóry, ale różnice są istotne:

Europejska norma wymaga od odzieży ochronnej nie tylko UPF powyżej 40, ale też średniej przepuszczalności UVA poniżej 5% [Gambichler i wsp., 2006]. Ma to znaczenie, bo przez zwykłe tkaniny przechodzi więcej UVA niż UVB [Wang i wsp., 2001].

Co oznacza UPF 40+, UPF 50 i UPF 50+?

W Europie norma EN 13758-2 określa, że odzież, przy której producent powołuje się na tę normę, musi mieć [Gambichler i wsp., 2006]:

• UPF większy niż 40, oznaczany jako „UPF 40+”,
• średnią przepuszczalność UVA mniejszą niż 5%,
• krój spełniający wymagania normy, czyli zakrywający odpowiednią część ciała,
• piktogram z numerem normy EN 13758-2 i oznaczeniem UPF 40+.

W Australii, Nowej Zelandii i Stanach Zjednoczonych za odzież chroniącą przed słońcem uznaje się już tę o UPF co najmniej 15, a w USA nie ma jeszcze wymagań co do zakrycia ciała [DermNet — Sun protective clothing]. Dlatego na ubraniach z różnych rynków zobaczysz oznaczenia UPF 15, 30, 50 czy 50+.

DermNet zaleca wybierać odzież o UPF co najmniej 30 [DermNet — Sun protective clothing]. W praktyce UPF 40+ zgodny z normą europejską albo UPF 50+ to bardzo dobra ochrona.

Ile chroni zwykłe ubranie?

Wiele osób zakłada, że każda koszulka chroni przed słońcem. Badania pokazują coś innego:

• Jedna trzecia letnich ubrań dostępnych w sklepach miała UPF poniżej 15 [Gambichler i wsp., 2002].
• Biała bawełniana koszulka w badaniu amerykańskim miała UPF około 5, a cienkie płótno bawełniane około 3. Przez obie tkaniny przechodziło więcej UVA niż UVB [Wang i wsp., 2001].

Z drugiej strony wiele codziennych ubrań chroni dobrze. DermNet wymienia wśród nich niebieskie i czarne jeansy, odzież z wełny merino, tkaniny w 100% poliestrowe, błyszczące mieszanki poliestrowe, satynowy jedwab, gęsto tkane materiały i niebieloną bawełnę [DermNet — Sun protective clothing]. Specjalna odzież z oznaczeniem UPF nie jest więc konieczna, ale daje pewność, której zwykła koszulka nie daje.

Od czego zależy UPF tkaniny?

Najważniejsze cechy tkaniny to jej porowatość, rodzaj włókna, kolor, gramatura i grubość. W czasie noszenia na ochronę wpływają jeszcze rozciągnięcie, wilgoć i pranie [Gambichler i wsp., 2002].

Splot i gęstość

To najważniejszy czynnik. Promieniowanie przechodzi głównie przez przestrzenie między nitkami. Gęsto tkany materiał chroni lepiej niż luźna dzianina czy ażurowy splot. Dzianiny, szczególnie luźne, oraz cienkie, przetarte tkaniny DermNet zalicza do słabo chroniących [DermNet — Sun protective clothing].

Rodzaj włókna

DermNet wymienia jako tkaniny dające mniej ochrony m.in. krepę poliestrową, wybieloną bawełnę, wiskozę i białe, niebarwione jeansy [DermNet — Sun protective clothing]. Lepiej chronią poliester, wełna merino i jedwab satynowy. Producenci odzieży ochronnej dodają też do włókien substancje pochłaniające UV, co wyraźnie podnosi UPF [Gambichler i wsp., 2002].

Kolor

Ciemne kolory zapewniają według DermNet około pięć razy lepszą ochronę niż biel, bo barwnik pochłania promieniowanie UV [DermNet — Sun protective clothing]. W badaniu z bawełną zafarbowanie tkaniny na niebiesko podniosło UPF o 544%, a na żółto o 212% [Wang i wsp., 2001]. W upał ciemny materiał może się bardziej nagrzewać, więc dobrym kompromisem jest luźny krój z przewiewnej, gęstej tkaniny.

Rozciągnięcie i krój

Obcisłe ubranie rozsuwa włókna i przepuszcza więcej promieniowania. Luźne ubrania tworzą fałdy, które poprawiają ochronę [DermNet — Sun protective clothing]. Dlatego legginsy czy obcisły top mogą chronić słabiej niż ta sama tkanina w luźnym kroju.

Wilgoć

Wpływ zamoczenia zależy od materiału. W niemieckim badaniu 69 letnich tkanin mokra bawełna i część tkanin z dodatkiem dwutlenku tytanu chroniły słabiej niż suche, natomiast len, wiskoza i poliester po zamoczeniu chroniły lepiej. Woda słona i słodka działały tak samo [Gambichler i wsp., Photodermatology 2002]. DermNet ostrzega, że wiele tkanin, w tym specjalna odzież ochronna, po zamoczeniu traci nawet połowę ochrony, szczególnie bawełna, i radzi przebrać się po kąpieli w suche ubranie [DermNet — Sun protective clothing].

Pranie

Pierwsze prania zwykle poprawiają ochronę bawełny, bo tkanina się kurczy i nitki zbliżają się do siebie. W badaniu po pięciu praniach w samej wodzie UPF koszulki wzrósł o 51%, a po praniu z detergentem o 17%. Pranie z dodatkiem środka pochłaniającego UV podniosło go aż o 407% [Wang i wsp., 2001]. DermNet zauważa, że podobnie działają rozjaśniacze optyczne w niektórych proszkach do prania [DermNet — Sun protective clothing].

Zużycie

Z czasem tkanina się przeciera i rozciąga. DermNet podaje, że odzież ochronna przy normalnym noszeniu i praniu zachowuje skuteczność zwykle przez 1–2 lata [DermNet — Sun protective clothing]. Przetarta, prześwitująca koszulka nie chroni tak jak nowa.

Jak sprawdzić ubranie w domu?

Prosty test zaproponowany przez DermNet: przyłóż materiał do okna lub lampy i sprawdź, ile światła przez niego przechodzi. Im mniej, tym lepsza ochrona [DermNet — Sun protective clothing]. Pamiętaj, że to test orientacyjny: oko widzi światło widzialne, a nie UV. Pewną informację daje tylko oznaczenie UPF z badania laboratoryjnego.

Ubranie czy krem — co chroni skuteczniej?

W wielu sytuacjach tak. Mają kilka przewag:

• nie trzeba ich odnawiać co dwie godziny ani po kąpieli,
• nie da się ich nałożyć za cienko, a krem nakładamy zwykle w ilości od jednej piątej do połowy tej, przy której mierzy się SPF [Petersen i Wulf, 2014],
• chronią równo przed UVA i UVB,
• nie pomijają miejsc, takich jak plecy czy ramiona, które trudno samemu dokładnie posmarować.

Ubranie chroni jednak tylko to, co zakrywa. Twarz, uszy, szyja, dłonie i stopy pozostają odsłonięte, dlatego NHS i DermNet zalecają łączenie ubrań, kapelusza, okularów, cienia i kremu z filtrem na odsłonięte miejsca [NHS — Sunscreen and sun safety; DermNet — Sun protective clothing]. WHO idzie dalej: według jej zaleceń najlepszą ochronę przed słońcem zapewniają cień i ubranie, a nie krem z filtrem, który należy stosować na te miejsca, których nie da się zakryć. Krem nie powinien też służyć do wydłużania czasu na słońcu [WHO].

Krem z filtrem nie traci przez to sensu. O tym, jak go dobrać, piszemy w artykule Jaki filtr SPF wybrać, a o różnicy między filtrami UVA i UVB w tekście Filtr UVA i UVB — różnice.

Odzież a światło widzialne

Ubranie zatrzymuje nie tylko UV, ale też światło widzialne [DermNet — Sun protective clothing]. Ma to znaczenie dla osób z przebarwieniami, na przykład z ostudą, ponieważ wytwarzanie barwnika w skórze pobudza nie tylko UV, ale także światło widzialne [DermNet — Melasma]. Przegląd z 2022 roku wymienia badania nad ochroną odzieży przed światłem widzialnym jako jeden z rozwijających się kierunków, obok nowych technologii tekstylnych podnoszących UPF i znaczenia odzieży ochronnej w medycynie pracy [Boothby-Shoemaker i wsp., Photodermatology 2022].

UPF a zakrycie ciała: współczynnik GPF

Sam UPF nie mówi, jak dużą część ciała zakrywa ubranie. Koszulka bez rękawów z tkaniny UPF 50 chroni świetnie, ale tylko tułów. Dlatego obok UPF stosuje się rzadziej spotykany współczynnik ochrony ubioru (GPF, ang. garment protective factor), który łączy ochronę tkaniny z powierzchnią ciała, jaką ubranie zakrywa. DermNet podaje następujący podział [DermNet — Sun protective clothing]:

To samo założenie stoi za wymaganiami kroju w europejskiej normie: odzież z oznaczeniem EN 13758-2 musi nie tylko mieć wysoki UPF, ale też zakrywać określoną część ciała [Gambichler i wsp., 2006].

Mity o odzieży UPF

„Każde ubranie chroni przed słońcem.” Nie. Jedna trzecia letnich ubrań ze sklepów miała w badaniach UPF poniżej 15, a biała bawełniana koszulka około 5 [Gambichler i wsp., 2002; Wang i wsp., 2001].

„W upał najlepsza jest cienka biała koszulka.” Jest przewiewna, ale chroni słabo. Ciemniejszy kolor i gęstszy splot dają kilkukrotnie lepszą ochronę [DermNet — Sun protective clothing]. Wybierz luźny krój z gęstej, lekkiej tkaniny.

„Mokra koszulka chroni tak samo jak sucha.” U bawełny ochrona po zamoczeniu spada [Gambichler i wsp., Photodermatology 2002]. Do wody najlepiej brać koszulkę do pływania z oznaczeniem UPF i zmieniać ją na suchą po wyjściu.

„Odzież UPF działa wiecznie.” Przy normalnym noszeniu i praniu zwykle 1–2 lata [DermNet — Sun protective clothing].

„Pod ubraniem UPF 50 nie da się opalić.” Przez tkaninę UPF 50 przechodzi około 2% promieniowania [DermNet — Sun protective clothing]. Przy wielu godzinach na silnym słońcu skóra pod nią nadal dostaje niewielką dawkę UV, choć znacznie mniejszą niż bez ubrania.

„Skoro mam koszulkę UPF, nie potrzebuję kremu.” Potrzebujesz go na twarz, szyję, uszy, dłonie i stopy, czyli na to, czego ubranie nie zakrywa [NHS — Sunscreen and sun safety].

UPF w praktyce: kilka sytuacji

• Dzień na plaży z dzieckiem. Koszulka do pływania z długim rękawem i oznaczeniem UPF, kapelusz z rondem chroniącym kark, krem na twarz, dłonie i stopy, przerwa w cieniu w godzinach 11:00–15:00 [NHS — Sunscreen and sun safety]. Po wyjściu z wody sucha koszulka na zmianę.
• Praca w ogrodzie. Lekka koszula z długim rękawem z gęstej tkaniny, długie spodnie, kapelusz. Uwaga na sok niektórych roślin, który w słońcu może podrażnić skórę; piszemy o tym w artykule Uczulenie na słońce.
• Wycieczka rowerowa lub w góry. Rękawki lub koszulka z długim rękawem, chusta na kark, okulary z filtrem UV, krem na twarz i grzbiety dłoni. Z wysokością promieniowanie UV rośnie, bo rozrzedzone powietrze pochłania go mniej [WHO].
• Żagle, kajak, SUP. Woda, podobnie jak piasek i świeży śnieg, odbija promieniowanie i zwiększa dawkę UV [WHO], więc ochrona musi obejmować także dolne partie twarzy i szyję. Odzież z oznaczeniem UPF schnie szybko i pozwala uniknąć ciągłego smarowania ramion i pleców.
• Codzienna droga do pracy latem. Zwykła, ciemniejsza koszula czy jeansy wystarczą, a twarz i dłonie chroni krem z filtrem.
• Spacer z wózkiem. Niemowlęta do 6. miesiąca życia nie powinny przebywać w bezpośrednim, silnym słońcu [NHS — Sunscreen and sun safety]. Wybieraj cień, budkę wózka i lekkie ubranka z długim rękawem oraz czapeczkę z daszkiem.

Kapelusz, chusta, okulary

Ubranie to nie tylko koszulka i spodnie. NHS zaleca [NHS — Sunscreen and sun safety]:

• kapelusz z szerokim rondem, który osłania twarz, szyję i uszy; jest lepszy niż sam krem na skórę głowy przy przerzedzonych włosach,
• spodnie lub długie spódnice z gęsto tkanych materiałów, które nie przepuszczają światła,
• okulary przeciwsłoneczne z bocznymi osłonami lub szerokimi zausznikami, spełniające normę.

DermNet dodaje, że gdy czapka nie ma ronda, kark może osłonić chusta, a przy wyborze ubrania warto szukać długich rękawów, wysokich kołnierzy i zakrytych butów [DermNet — Sun protective clothing].

Kto szczególnie skorzysta z odzieży UPF?

• Dzieci. DermNet przypomina, że znaczna część ekspozycji na UV w ciągu życia przypada przed 10. rokiem życia [DermNet — Sun protective clothing]. WHO zwraca uwagę, że skóra i oczy dzieci są szczególnie wrażliwe na UV, a oparzenia w dzieciństwie zwiększają ryzyko nowotworów skóry w dorosłym życiu [WHO]. Koszulka UPF do kąpieli w morzu czy jeziorze ułatwia ochronę bez ciągłego smarowania.
• Osoby pracujące na zewnątrz. Budowlańcy, rolnicy, ogrodnicy czy ratownicy spędzają na słońcu tysiące godzin, a WHO wskazuje, że osoby pracujące na zewnątrz mają zwiększone ryzyko raków skóry innych niż czerniak [WHO]. O ryzyku nowotworów skóry w tych zawodach piszemy w artykule Rak skóry a praca na zewnątrz.
• Osoby z nadwrażliwością na światło. Odzież ochronna jest jednym z podstawowych zaleceń w polimorficznej osutce świetlnej [DermNet — Polymorphic light eruption]. Więcej w artykule Uczulenie na słońce.
• Osoby po zabiegach i z bliznami. Świeża blizna i skóra po zabiegu laserowym są wrażliwe na UV. Zobacz artykuł Blizna a słońce.
• Osoby z jasną skórą, dużą liczbą znamion lub po przebytym nowotworze skóry, dla których ochrona przed UV ma szczególne znaczenie.
• Uprawiający sporty wodne, żeglarze, wędrowcy i rowerzyści, którzy spędzają wiele godzin na słońcu, często z dala od cienia.

Jak wybrać odzież z filtrem UV — lista kontrolna

1. Szukaj oznaczenia UPF 40+ zgodnego z EN 13758-2 albo UPF 50+ [Gambichler i wsp., 2006].
2. Wybieraj długie rękawy, wysoki kołnierz lub golf, długie nogawki.
3. Stawiaj na gęste tkaniny i ciemniejsze kolory [DermNet — Sun protective clothing].
4. Kupuj luźny krój, który nie rozciąga materiału.
5. Do wody zabieraj drugą, suchą koszulkę na zmianę.
6. Dobierz kapelusz z szerokim rondem i okulary z filtrem UV.
7. Na odsłoniętą skórę nakładaj krem z filtrem.
8. Wymieniaj odzież, która jest przetarta lub prześwituje.

Pielęgnacja odzieży z UPF

• Pierz zgodnie z zaleceniami producenta na metce.
• Środki piorące z rozjaśniaczami optycznymi mogą poprawiać ochronę zwykłych ubrań [DermNet — Sun protective clothing].
• Nie rozciągaj ubrań ponad rozmiar.
• Sprawdzaj stan tkaniny przed każdym sezonem i wymieniaj ją co 1–2 lata intensywnego używania [DermNet — Sun protective clothing].

UPF w żywności — inne znaczenie skrótu

Jeśli szukasz informacji o jedzeniu: w dietetyce UPF oznacza żywność ultraprzetworzoną (ang. ultra-processed foods). W klasyfikacji NOVA są to produkty wytwarzane przemysłowo z rozdzielonych i chemicznie modyfikowanych składników żywności, z częstym użyciem dodatków, które mają poprawić smak, wygląd i konsystencję. Praktyczna wskazówka autorów klasyfikacji: produkt jest ultraprzetworzony, jeśli w składzie ma choć jeden składnik rzadko używany w kuchni, na przykład syrop glukozowo-fruktozowy, uwodornione oleje, hydrolizowane białka, albo dodatki takie jak aromaty, wzmacniacze smaku, barwniki, emulgatory czy słodziki [Monteiro i wsp., Public Health Nutrition 2019].

Wpływ diety na ochronę skóry przed słońcem opisujemy osobno w artykule Dieta a ochrona przed słońcem.

Ubranie chroni skórę, badanie chroni zdrowie

Odzież UPF zmniejsza dawkę UV, ale nie cofnie uszkodzeń z poprzednich lat. Jeśli dużo czasu spędzasz na słońcu, masz jasną skórę lub wiele znamion, raz w miesiącu oglądaj skórę i co jakiś czas umawiaj badanie dermatoskopowe. Lekarz w naszych ośrodkach oceni znamiona w wideodermatoskopie i zapisze ich obraz do porównania. Umów wideodermatoskopię.

Najczęstsze pytania

Co oznacza UPF 50?

UPF 50 oznacza, że tkanina przepuszcza około 1/50, czyli 2% promieniowania UV, a zatrzymuje około 98%. To bardzo wysoka ochrona. W Europie odzież oznaczona zgodnie z normą EN 13758-2 musi mieć UPF powyżej 40, przepuszczać mniej niż 5% UVA i zakrywać odpowiednią część ciała.

Czy UPF 50 to to samo co SPF 50?

Nie do końca. Oba współczynniki opisują, ile razy mniej promieniowania dociera do skóry, ale SPF mierzy się na ludzkiej skórze posmarowanej grubą warstwą kremu i dotyczy głównie UVB, a UPF mierzy się w laboratorium dla tkaniny i obejmuje UVA i UVB. Ubrania nie trzeba odnawiać co dwie godziny i nie da się go „nałożyć za cienko”, ale chroni tylko to, co zakrywa.

Czy zwykła koszulka chroni przed słońcem?

Częściowo. W badaniach jedna trzecia letnich ubrań ze sklepów miała UPF poniżej 15, a cienka biała bawełniana koszulka około 5. Lepiej chronią ciemne, gęsto tkane tkaniny, poliester, jeansy i wełna merino. Cienka, jasna, luźno dziana koszulka nie wystarczy na cały dzień na plaży.

Czy mokra koszulka chroni przed słońcem?

Zależy od materiału. W badaniu niemieckim mokra bawełna chroniła słabiej niż sucha, a len, wiskoza i poliester po zamoczeniu chroniły lepiej. Niektóre tkaniny po zamoczeniu tracą nawet połowę ochrony, dlatego po kąpieli najlepiej przebrać się w suche ubranie.

Co to jest żywność UPF?

W dietetyce skrót UPF oznacza żywność ultraprzetworzoną (ang. ultra-processed foods). To produkty wytwarzane przemysłowo z rozdzielonych i modyfikowanych składników żywności, z dodatkami takimi jak aromaty, wzmacniacze smaku, barwniki, emulgatory czy słodziki. Ten skrót nie ma nic wspólnego z ochroną przed słońcem.

Podsumowanie

UPF to współczynnik ochrony przed UV dla tkanin: UPF 50 oznacza, że przez materiał przechodzi około 2% promieniowania. W Europie oznaczenie zgodne z normą EN 13758-2 to UPF 40+ z niską przepuszczalnością UVA i krojem zakrywającym ciało. Zwykłe ubrania chronią bardzo różnie: cienka biała bawełna słabo, ciemne i gęste tkaniny dobrze. Ochronę obniżają rozciągnięcie, zużycie i u części tkanin zamoczenie, a poprawiają ciemny kolor i pranie. Odzież chroni pewniej niż krem, bo nie trzeba jej odnawiać, ale tylko tam, gdzie zakrywa, więc twarz, dłonie i szyję nadal chroni kapelusz i krem z filtrem.

Zobacz również

• Odzież z filtrem UV — jak działa i czy warto
• Jaki kapelusz naprawdę chroni przed słońcem
• Jak sprawdzić filtr UV w okularach
• Parasol a promieniowanie UV — ile chroni cień parasola
• Jak wybrać dobry krem z filtrem
• Czym jest promieniowanie UVA i UVB
• Jak chronić dziecko przed słońcem

Zobacz również:

Dużo czasu na słońcu? Sprawdź znamiona w wideodermatoskopie

Umów się