Odzież z filtrem UV — jak działa, co znaczy UPF i czy warto ją kupić?

Ubranie to najstarszy i najprostszy sposób ochrony przed słońcem. Nie spływa w wodzie, nie trzeba go ponownie nakładać co dwie godziny i nie zostawia białych smug. WHO uznaje, że ochronę przed słońcem najlepiej zapewniają cień i odzież, a krem z filtrem stosuje się na skórę, której nie da się zakryć [WHO — Ultraviolet radiation fact sheet]. Nie każde ubranie chroni jednak tak samo. Cienka biała koszulka przepuszcza zaskakująco dużo promieniowania, a ta sama koszulka mokra lub rozciągnięta może chronić jeszcze słabiej.

W tym artykule wyjaśniamy, czym jest UPF, jakie normy obowiązują w Europie, co decyduje o tym, ile UV przepuszcza tkanina, jakie materiały i fasony wybrać, do czego służy rashguard, jak prać odzież UV i komu przyda się najbardziej.

Spędzasz dużo czasu na słońcu? Sumująca się przez lata ekspozycja zwiększa ryzyko raka skóry. Zobacz, jak wygląda wideodermatoskopia, czyli komputerowe badanie znamion.

Odzież z filtrem UV — najważniejsze informacje

• UPF mówi, jaka część UV przechodzi przez tkaninę. Przy UPF 30 przechodzi 1/30, czyli około 3,3% promieniowania [Cancer Council — Sun protective clothing].
• W Europie obowiązuje norma EN 13758. Odzież zgodna z jej drugą częścią musi mieć UPF powyżej 40 i przepuszczać mniej niż 5% UVA [Gambichler i wsp., JEADV 2006].
• Zwykłe ubrania chronią bardzo różnie. Około jedna trzecia letniej odzieży ma UPF poniżej 15 [Gambichler i wsp., Recent Results Cancer Res 2002].
• Najważniejszy jest gęsty splot. To on w największym stopniu decyduje o ochronie tkaniny [Aguilera i wsp., Photochem Photobiol 2014].
• Mokra, rozciągnięta lub znoszona tkanina zwykle chroni słabiej [Cancer Council — Sun protective clothing].
• Odzież UV nie zastępuje cienia, kapelusza, okularów i kremu na odsłoniętą skórę.

Czy UV przenika przez ubrania?

Tak, choć w bardzo różnym stopniu. Promieniowanie przechodzi głównie przez szczeliny między włóknami i nitkami, a częściowo także przez same włókna. Tkanina gęsta, gruba i ciemna zatrzymuje prawie wszystko. Tkanina cienka, jasna i luźno tkana przepuszcza sporo.

Przykłady z badań:

• Biała bawełniana koszulka miała w badaniu UPF średnio około 5, a cienka bawełniana tkanina koszulowa nieco ponad 3. Przez obie przechodziło więcej UVA niż UVB [Wang i wsp., JAAD 2001].
• Amerykańska Akademia Dermatologii podaje porównanie: koszula dżinsowa z długim rękawem zapewnia ochronę odpowiadającą SPF około 1700, a biała koszulka około 7 [AAD — What to wear].
• Przegląd niemieckich ekspertów wykazał, że wbrew powszechnemu przekonaniu około jedna trzecia letnich ubrań ma UPF poniżej 15 [Gambichler i wsp., 2002].
• W badaniu 50 letnich ubrań sportowe dzianinowe koszulki zapewniały doskonałą ochronę, a zwykłe koszule bardzo słabą, szczególnie w zakresie promieniowania odpowiedzialnego za starzenie skóry [Aguilera i wsp., 2014].

Wniosek: sama obecność materiału na skórze nie gwarantuje ochrony. Na plaży w cienkiej, mokrej koszulce można się spalić.

Co to jest UPF i czym różni się od SPF?

UPF (ang. ultraviolet protection factor) to współczynnik ochrony przed promieniowaniem UV dla tkanin. Mówi, ile razy mniej promieniowania dociera do skóry pod materiałem niż bez niego. Tkanina z UPF 30 przepuszcza 1/30 promieniowania, czyli około 3,3%, i zatrzymuje około 96,7%. UPF 50 zatrzymuje około 98% [Cancer Council — Sun protective clothing].

SPF dotyczy kremów z filtrem i określa ochronę przed oparzeniem, mierzoną na skórze ochotników. UPF mierzy się zwykle w laboratorium, za pomocą spektrofotometru, który bada, ile promieniowania o różnych długościach fali przechodzi przez tkaninę [Hoffmann i wsp., Arch Dermatol 2001]. Wynik przelicza się z uwzględnieniem tego, jak silnie poszczególne długości fali wywołują rumień.

Ważna różnica praktyczna: krem z filtrem działa tylko wtedy, gdy nałożymy go w odpowiedniej ilości i ponawiamy, a odzież chroni przez cały czas noszenia, pod warunkiem że jest sucha i nie rozciągnięta. Autorzy przeglądu o odzieży jako ochronie przed słońcem opisują zalety i wady obu metod: tkaniny chronią przed oparzeniem, rozwojem zmian przedrakowych i starzeniem skóry, ale tylko tam, gdzie zakrywają ciało [Hatch i Osterwalder, Dermatol Clin 2006].

Normy i oznaczenia odzieży z filtrem UV

Europejska norma EN 13758

W Europie badanie i oznaczanie odzieży chroniącej przed UV reguluje norma EN 13758, opracowana przez grupę roboczą Europejskiego Komitetu Normalizacyjnego z udziałem 30 ekspertów z 11 krajów, m.in. lekarzy, fizyków i technologów włókiennictwa [Gambichler i wsp., 2006]. Składa się z dwóch części:

• EN 13758-1 opisuje metodę badania tkanin,
• EN 13758-2 określa klasyfikację i oznaczanie odzieży.

Odzież, która deklaruje zgodność z tą normą, musi spełniać wszystkie wymagania [Gambichler i wsp., 2006]:

• UPF powyżej 40 (oznaczenie „40+”),
• średnia przepuszczalność UVA poniżej 5%,
• wymagania dotyczące kroju, czyli tego, jaką część ciała zakrywa ubranie.

Odzież zgodna z normą ma piktogram z numerem normy EN 13758-2 i oznaczeniem UPF 40+. Autorzy podkreślają, że dzięki temu konsument może łatwo rozpoznać ubrania, które zapewniają wystarczającą ochronę.

Australijsko-nowozelandzka norma AS/NZS 4399

W Australii i Nowej Zelandii obowiązuje norma AS/NZS 4399:2020. Wyróżnia cztery poziomy oznaczenia [Cancer Council — Sun protective clothing]:

Australijska norma uwzględnia też krój: aby ubranie mogło mieć oznaczenie UPF, musi zakrywać co najmniej tułów i trzy czwarte ramienia lub dolną część ciała od bioder do połowy uda. Fasony z długim rękawem, kołnierzem i długimi nogawkami dają większą powierzchnię ochrony [Cancer Council — Sun protective clothing]. Cancer Council zaleca UPF 50 i 50+.

Inne oznaczenia

Własne normy badania i oznaczania odzieży mają też Wielka Brytania i Stany Zjednoczone [Hoffmann i wsp., 2001]. Na metkach produktów z różnych rynków można więc spotkać różne systemy. W praktyce szukaj wyraźnie podanej wartości UPF, najlepiej 50 lub 50+, albo zgodności z EN 13758-2. Ogólne hasła typu „chroni przed słońcem” bez liczby nic nie mówią.

Co decyduje o tym, ile UV przepuszcza tkanina?

Na UPF gotowego ubrania wpływa wiele cech materiału: porowatość, rodzaj włókna, kolor, gramatura i grubość. Ochronę znacząco poprawia dodanie do przędzy substancji pochłaniających UV [Gambichler i wsp., 2002; Hoffmann i wsp., 2001].

Prosty domowy test zaleca Amerykańska Akademia Pediatrii: przyłóż tkaninę do światła. Im mniej światła przez nią przechodzi, tym lepiej chroni [AAP — Sun Safety]. Test nie zastąpi pomiaru, ale pozwala odrzucić materiały wyraźnie prześwitujące.

Materiały w odzieży z ochroną UV

Bawełna. Wygodna i przewiewna, ale cienka, jasna dzianina bawełniana chroni słabo, zwłaszcza gdy jest mokra [Wang i wsp., 2001; Gambichler i wsp., 2002]. Gęsto tkana, ciemna bawełna, np. dżins, chroni bardzo dobrze [AAD — What to wear].

Len i konopie. Cancer Council zwraca uwagę, że gęsto tkane, lekkie tkaniny naturalne, takie jak len, bawełna czy konopie, są chłodniejsze w noszeniu niż syntetyczne odpowiedniki [Cancer Council]. Lniane tkaniny w badaniu zwiększały UPF po zamoczeniu [Gambichler i wsp., 2002].

Poliester i poliamid. Sportowe dzianiny z włókien syntetycznych często zapewniają doskonałą ochronę [Aguilera i wsp., 2014]. Szybko schną, co ma znaczenie nad wodą. Część z nich dodatkowo wykańcza się substancjami pochłaniającymi UV.

Elastan (lycra). Dodaje rozciągliwości, dlatego jest typowy dla strojów kąpielowych i rashguardów. Ochrona zależy jednak od konkretnej dzianiny i od dopasowania. Zbyt ciasny strój rozciąga się i przepuszcza więcej UV [Cancer Council]. Sama lycra nie oznacza ochrony — liczy się UPF podany na metce.

Wiskoza. W badaniu wpływu wilgoci UPF tkanin wiskozowych po zamoczeniu wzrastał [Gambichler i wsp., 2002].

Rodzaje odzieży z filtrem UV

Rashguard i koszulki do pływania

Rashguard to dopasowana koszulka z dzianiny syntetycznej, pierwotnie używana przez surferów do ochrony przed otarciami o deskę. Dziś to podstawowa odzież UV do wody: chroni plecy, ramiona i dekolt, czyli miejsca, które najłatwiej spalić podczas pływania i zabawy w wodzie. Ma tę zaletę, że nie zmywa się jak krem. Wybierając rashguard:

• sprawdź UPF na metce, najlepiej 50+,
• wybierz model z długim rękawem i wyższym kołnierzem,
• nie kupuj za małego rozmiaru, bo rozciągnięta dzianina chroni słabiej [Cancer Council],
• pamiętaj o kremie z filtrem na twarz, dłonie i nogi.

Odzież dla dzieci

Kombinezony kąpielowe z długim rękawem i nogawkami, koszulki UV i kapelusze z osłoną karku to wygodny sposób na ochronę dziecka nad wodą, bez ciągłego smarowania. Amerykańska Akademia Pediatrii zaleca dzieciom lekkie ubrania zakrywające ciało, z gęstego splotu, a jako ułatwienie wskazuje odzież z oznaczeniem UPF [AAP — Sun Safety]. Szerzej piszemy o tym w poradniku ochrona dzieci przed słońcem, a o najmłodszych w artykule niemowlę na słońcu.

Odzież turystyczna i do pracy na zewnątrz

Koszule i spodnie z lekkich, szybkoschnących tkanin z UPF sprawdzają się w górach, na żaglach, na rowerze, w ogrodzie i przy pracy na zewnątrz. WHO zwraca uwagę, że osoby pracujące na zewnątrz mają zwiększone ryzyko raków skóry niebędących czerniakiem [WHO — Ultraviolet radiation fact sheet], dlatego ochrona odzieżą ma dla nich szczególne znaczenie.

Kapelusze, rękawy i inne dodatki

Kapelusz z szerokim rondem chroni twarz, uszy i kark. Amerykańska Akademia Dermatologii odradza czapki z daszkiem i słomkowe kapelusze z prześwitami, bo słabo chronią [AAD — What to wear]. Więcej w artykule kapelusz z filtrem UV. Akademia przypomina też o butach zakrywających stopy albo kremie z filtrem na stopy, gdy nosisz sandały [AAD — What to wear]. Uzupełnieniem są okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV.

Czy w stroju UV nie jest gorąco?

To jedna z najczęstszych obaw. Dobrze dobrana odzież UV nie musi być gorąca:

• Lekkie tkaniny naturalne o gęstym splocie są chłodniejsze niż syntetyczne odpowiedniki [Cancer Council].
• Luźny krój pozwala na przepływ powietrza między tkaniną a skórą. Jednocześnie nie rozciąga materiału, więc nie obniża ochrony.
• Szybkoschnące dzianiny sprawdzają się przy wysiłku i nad wodą, gdy odzież ma często kontakt z wodą lub potem.
• Długi rękaw zapobiega bezpośredniemu nagrzewaniu skóry przez słońce, dlatego wiele osób w słońcu czuje się w nim komfortowo.

Ciemne kolory chronią lepiej przed UV, ale bardziej się nagrzewają. W upale dobrym kompromisem bywa jasna, ale gęsta tkanina z podanym UPF. Wtedy o ochronie decyduje konstrukcja materiału i wykończenie, a nie kolor [Cancer Council].

Czy warto nosić ubranka z filtrem UV?

Odzież UV nie jest konieczna w każdej sytuacji. Na krótki spacer w mieście wystarczy zwykłe ubranie z gęstej tkaniny. Specjalna odzież ma największy sens, gdy:

• spędzasz wiele godzin na słońcu: na plaży, żaglach, kajaku, w górach, na rowerze,
• jesteś w wodzie lub często się w niej moczysz, bo krem się zmywa, a mokra bawełna słabo chroni,
• chronisz dziecko, które nie wytrzyma ciągłego smarowania kremem,
• pracujesz na zewnątrz,
• wyjeżdżasz do kraju o wysokim indeksie UV.

Zaletą odzieży UV jest pewność ochrony: wartość UPF jest zmierzona i nie zależy od tego, ile kremu nałożysz. Wadą jest to, że chroni tylko zakryte miejsca, a mokra lub rozciągnięta może chronić słabiej [Hatch i Osterwalder, 2006; Cancer Council].

Kto szczególnie skorzysta z odzieży UV?

• osoby po leczeniu raka skóry lub z licznymi zmianami posłonecznymi, np. rogowaceniem słonecznym,
• osoby z bardzo jasną skórą i dużą liczbą znamion,
• osoby przyjmujące leki fotouczulające,
• osoby z obniżoną odpornością, np. po przeszczepie. Więcej w artykule immunosupresja a rak skóry,
• osoby ze świeżymi bliznami lub po zabiegach laserowych, gdy skórę trzeba chronić przed przebarwieniem. Zobacz artykuły blizna a słońce i laser a opalenizna,
• osoby z chorobami nasilanymi przez światło.

Odzież UV w praktyce: plaża, góry, rower, ogród

Ta sama koszulka może wystarczyć w jednych warunkach i zawieść w innych. Kilka typowych sytuacji:

Plaża i woda. Piasek odbija około 15% promieniowania UV, a piana morska około 25% [WHO — Ultraviolet radiation Q&A]. Skóra dostaje więc UV także od dołu i z boku, nawet pod parasolem. Do tego dochodzi woda: zwykła bawełniana koszulka po zamoczeniu chroni słabiej [Gambichler i wsp., 2002]. Nad wodą najlepiej sprawdza się szybkoschnący rashguard z UPF 50+, kapelusz, który nie spada przy wietrze, i krem odporny na wodę na twarz, dłonie i nogi.

Góry. Z każdym 1000 m wysokości poziom UV rośnie o około 10% [WHO — Ultraviolet radiation Q&A], a chłodny wiatr maskuje pieczenie skóry. Koszula z długim rękawem z lekkiej tkaniny z UPF i chusta lub kapelusz osłaniający kark chronią lepiej niż sam krem, który spływa z potem przy podejściu.

Rower i bieganie. Najbardziej narażone są przedramiona, kark, uda i grzbiety dłoni. Sportowe dzianiny syntetyczne często dobrze chronią [Aguilera i wsp., 2014], a cienkie rękawki z UPF zakładane na przedramiona pozwalają zakryć skórę bez przegrzewania tułowia.

Ogród i praca na zewnątrz. Przy wielogodzinnej pracy na słońcu krem trudno regularnie odnawiać brudnymi rękami. Lekka koszula z długim rękawem i kołnierzem, długie spodnie i kapelusz z szerokim rondem dają ochronę na cały dzień. Osoby pracujące na zewnątrz mają zwiększone ryzyko raków skóry niebędących czerniakiem [WHO — Ultraviolet radiation fact sheet], więc u nich odzież ma szczególną wartość.

Odzież UV a krem z filtrem — jak je łączyć?

Odzież i krem nie konkurują ze sobą, tylko się uzupełniają. WHO zaleca, by ochronę opierać przede wszystkim na cieniu i odzieży, a krem o szerokim spektrum stosować na skórę, której nie da się zakryć. Podkreśla też, że krem nie powinien służyć do wydłużania czasu spędzanego na słońcu [WHO — Ultraviolet radiation fact sheet]. Amerykańska Akademia Dermatologii zaleca krem o szerokim spektrum, odporny na wodę, z SPF co najmniej 30 na całą skórę niezakrytą ubraniem [AAD — What to wear].

W praktyce:

• ubranie zakrywa tułów, ramiona i nogi — tam krem nie jest potrzebny, jeśli tkanina jest gęsta i sucha,
• krem nakładasz na twarz, uszy, szyję, dekolt w wycięciu koszulki, dłonie i stopy — te miejsca najczęściej się spala,
• przy cienkiej, prześwitującej lub mokrej tkaninie ochrona odzieży może być niewystarczająca, więc lepiej zmienić ubranie na gęstsze albo suche,
• w odzieży UV nadal obowiązuje cień w środku dnia, kapelusz i okulary.

Takie połączenie jest wygodniejsze niż smarowanie całego ciała co dwie godziny i zmniejsza ryzyko, że zapomnisz o którymś miejscu. Jak nakładać krem na odsłoniętą skórę, opisujemy w artykule jak nakładać krem z filtrem.

Jak dobrać odzież UV?

1. Sprawdź metkę. Szukaj UPF 50 lub 50+, albo oznaczenia EN 13758-2 z UPF 40+ [Gambichler i wsp., 2006; Cancer Council].
2. Wybierz fason zakrywający jak najwięcej skóry: długi rękaw lub rękaw co najmniej do łokcia, kołnierzyk, dłuższe nogawki [Cancer Council].
3. Dopasuj rozmiar. Odzież nie powinna być opięta, bo rozciągnięta tkanina chroni słabiej [Cancer Council].
4. Pomyśl o warunkach. Nad wodę wybierz szybkoschnącą tkaninę, w upał lekką i przewiewną, w góry warstwową.
5. Zabierz suche ubranie na zmianę, jeśli będziesz się moczyć [Cancer Council].

Pranie i pielęgnacja odzieży z filtrem UV

Pranie może zmieniać ochronę w obie strony:

• Nowe ubrania z bawełny po pierwszych praniach się kurczą, szczeliny między nitkami się zmniejszają i UPF rośnie. W badaniu samo pranie wodą podniosło UPF białej koszulki o 51%, a pranie z detergentem o 17% [Wang i wsp., 2001].
• Środek pochłaniający UV dodawany do prania zwiększył UPF bawełnianej koszulki o ponad 400% po pięciu praniach [Wang i wsp., 2001].
• Stare, wytarte i wyblakłe ubrania z czasem chronią słabiej [Cancer Council].
• Odzież wykończona substancjami pochłaniającymi UV pierz zgodnie z instrukcją na metce, by nie skrócić jej trwałości [Cancer Council].

Jeśli ulubiona koszulka z UPF jest już mocno sprana, cienka i prześwituje pod światło, czas ją wymienić.

Mity o odzieży z filtrem UV

Najczęściej zadawane pytania

Czy warto nosić ubranka z filtrem UV?

Warto, gdy spędzasz dużo czasu na słońcu: na plaży, nad wodą, na żaglach, w górach, podczas pracy na zewnątrz albo gdy chronisz dziecko. Odzież z oznaczeniem UPF 50+ daje pewną, sprawdzoną ochronę, nie zmywa się w wodzie i nie wymaga ponownego nakładania jak krem [Cancer Council]. Na krótkie wyjścia w mieście wystarczy zwykłe ubranie z gęstej tkaniny.

Czy UV przenika przez ubrania?

Tak, w różnym stopniu. Gęste i ciemne tkaniny zatrzymują prawie całe promieniowanie, a cienkie, jasne i luźno tkane przepuszczają go sporo. W badaniach około jedna trzecia letnich ubrań miała UPF poniżej 15 [Gambichler i wsp., 2002], a typowa biała bawełniana koszulka około 5 [Wang i wsp., 2001]. Mokra lub rozciągnięta tkanina zwykle chroni słabiej.

Jaka odzież chroni przed promieniowaniem UV?

Najlepiej chroni odzież zakrywająca dużo skóry, z gęstym splotem, w ciemnym lub intensywnym kolorze, dobrze dopasowana, ale nie opięta [AAD — What to wear; Cancer Council]. Pewność daje oznaczenie UPF 50 lub 50+ albo zgodność z normą EN 13758-2 z oznaczeniem UPF 40+ [Gambichler i wsp., 2006]. Do tego kapelusz z szerokim rondem i okulary z filtrem UV.

Czy w stroju UV nie jest gorąco?

Nie musi. Dobra odzież UV jest lekka, przewiewna i szybko schnie. Gęsto tkane, lekkie tkaniny naturalne, jak len czy bawełna, są zwykle chłodniejsze niż ich syntetyczne odpowiedniki [Cancer Council]. Luźny krój pozwala na przepływ powietrza, a długi rękaw chroni przed nagrzewaniem skóry przez bezpośrednie słońce.

Czy odzież z lycry chroni przed promieniowaniem UV?

Zależy od konkretnego produktu. Tkaniny z elastanem są zwykle dzianinami i chronią słabiej, gdy się rozciągają, np. gdy strój jest za mały [Cancer Council]. Stroje kąpielowe i rashguardy projektowane do ochrony przed UV mają podany UPF na metce. Jeśli go nie ma, nie zakładaj, że lycra sama w sobie chroni.

Podsumowanie

Odzież jest jedną z najskuteczniejszych form ochrony przed słońcem, ale tylko wtedy, gdy tkanina rzeczywiście zatrzymuje UV. O ochronie decydują przede wszystkim gęstość splotu, a także kolor, grubość, rodzaj włókna i wykończenie. Mokra, rozciągnięta lub znoszona tkanina może chronić słabiej. Pewność daje oznaczenie UPF 50+ albo zgodność z normą EN 13758-2. Odzież UV najbardziej przydaje się nad wodą, w górach, przy pracy na zewnątrz i u dzieci, a także osobom z większym ryzykiem raka skóry. Nie zastępuje jednak kremu z filtrem na odsłoniętą skórę, kapelusza i okularów, ani regularnej kontroli znamion.

Zobacz również

• UPF — co oznacza współczynnik ochrony ubrań
• Czy parasol plażowy chroni przed UV
• Krem z filtrem — jak wybrać SPF i ochronę UVA
• Promieniowanie UVA i UVB — czym się różnią i jak działają na skórę
• Filtry przeciwsłoneczne a rafy koralowe — fakty i marketing

Zobacz również:

Dużo czasu na słońcu? Sprawdź swoje znamiona w wideodermatoskopii

Umów się