Plamy soczewicowate a czerniak — jak odróżnić plamę starczą od lentigo maligna

Brązowe, płaskie plamy na dłoniach, twarzy i dekolcie ma po pięćdziesiątce większość osób o jasnej karnacji. Mówi się na nie „plamy starcze”, „wątrobowe” albo „posłoneczne”. Lekarz nazwie je plamami soczewicowatymi słonecznymi (łac. lentigo solaris). Są łagodne i nie przechodzą w nowotwór. Jest jednak jeden problem: bardzo podobnie może wyglądać lentigo maligna, czyli wczesna postać czerniaka rozwijająca się na skórze uszkodzonej słońcem.

W tym artykule opisujemy, jak wyglądają typowe plamy soczewicowate, czym różnią się od lentigo maligna i kiedy plamę trzeba zbadać. Z góry jedno zastrzeżenie: gołym okiem nie da się pewnie odróżnić tych zmian. Artykuł ma pomóc Ci zdecydować, kiedy iść do lekarza, a nie zastąpić jego ocenę.

Masz na twarzy plamę, która się powiększa albo ciemnieje? Umów badanie w jednym z naszych ośrodków:

• Warszawa - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Poznań - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Wrocław - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Kraków - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Szczecin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Gdańsk - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Lublin - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków
• Katowice - Wideodermatoskopia, badanie znamion i pieprzyków

Nie ma Twojego miasta na liście? Zmianę możesz wstępnie ocenić online — prześlij zdjęcie do analizy AI. To wstępna ocena w oczekiwaniu na wizytę, która nie zastępuje badania.

Czym jest plama soczewicowata?

Plama soczewicowata to płaska, brązowa plamka, w której obrębie jest więcej melanocytów, czyli komórek produkujących barwnik, albo pracują one intensywniej niż w otaczającej skórze. Nazwa pochodzi od łacińskiego lens, soczewica, bo pierwsze opisane zmiany przypominały wielkością ziarno soczewicy.

Wyróżnia się kilka odmian:

• plama soczewicowata słoneczna (lentigo solaris): najczęstsza; pojawia się po latach ekspozycji na słońce, zwykle po czterdziestce, na twarzy, grzbietach dłoni, przedramionach, dekolcie i plecach,
• plama soczewicowata zwykła (lentigo simplex): mała, ciemnobrązowa plamka, która może się pojawić już w dzieciństwie, w dowolnym miejscu i bez związku ze słońcem,
• plamy po fotochemioterapii PUVA: u osób leczonych w przeszłości tą metodą, na przykład z powodu łuszczycy,
• plamy w zespołach genetycznych: liczne plamy u dziecka, na przykład wokół ust, mogą być objawem rzadkiej choroby i wymagają diagnostyki.

Plama soczewicowata różni się od piega. Piegi są mniejsze i jaśniejsze, ciemnieją latem, a zimą blakną. Plama soczewicowata utrzymuje ten sam kolor przez cały rok. Różni się też od znamienia barwnikowego, w którym melanocyty tworzą skupiska (gniazda). W plamie soczewicowatej są one rozproszone w warstwie podstawnej naskórka.

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Jak wygląda plama soczewicowata?

Typowa plama soczewicowata słoneczna ma kilka cech, które lekarz ocenia łącznie:

• jest płaska, niewyczuwalna palcem,
• ma jednolity kolor, od jasno- do ciemnobrązowego,
• ma wyraźne, choć czasem falujące brzegi,
• rzadko występuje pojedynczo; zwykle towarzyszy jej kilka podobnych plam na tym samym obszarze,
• przez lata nie zmienia się albo zmienia się bardzo nieznacznie.

Lentigo maligna: czerniak, który udaje plamę starczą

Lentigo maligna (plama soczewicowata złośliwa, dawniej plama Hutchinsona) to czerniak in situ. Nowotworowe melanocyty rozrastają się w naskórku, ale nie przekroczyły jeszcze błony podstawnej. Rozwija się typowo:

• u osób starszych, najczęściej po sześćdziesiątce,
• na skórze przewlekle uszkodzonej słońcem: policzki, nos, skronie, czoło, uszy, szyja,
• bardzo powoli, przez lata, stopniowo powiększając się na boki.

Jeśli komórki nowotworowe przekroczą błonę podstawną i zaczną naciekać skórę właściwą, zmiana staje się czerniakiem inwazyjnym. Nazywa się go wtedy czerniakiem z plamy soczewicowatej złośliwej (lentigo maligna melanoma). To jeden z głównych typów klinicznych czerniaka, opisany szerzej w artykule Rodzaje czerniaka — zdjęcia.

Dlaczego lentigo maligna jest tak podstępna? Bo na początku wygląda jak kolejna plama posłoneczna na skórze, która ma ich wiele. Pacjent przyzwyczaja się do niej, a powolny wzrost trudno zauważyć w lustrze.

Jak zwykle wygląda lentigo maligna?

Typowa lentigo maligna to płaska plama o średnicy od kilku milimetrów do kilku centymetrów, najczęściej na policzku, nosie, skroni albo małżowinie usznej. Na pierwszy rzut oka przypomina plamę posłoneczną, ale przy uważnym oglądaniu widać różnice:

• kolor jest nierówny: obok jasnego brązu pojawiają się ciemnobrązowe, prawie czarne lub szarawe fragmenty, a czasem obszary jaśniejsze niż otaczająca skóra,
• kształt jest nieregularny, z wypustkami, zatokami i „rozlewającymi się” brzegami,
• granica bywa niewyraźna, więc trudno powiedzieć, gdzie plama się kończy,
• plama powoli się powiększa, co widać dopiero na zdjęciach robionych w odstępie miesięcy.

Pojawienie się w obrębie takiej plamy wyczuwalnego zgrubienia albo guzka może oznaczać, że czerniak zaczął naciekać głębiej. Wtedy wizyta jest pilna.

Plama soczewicowata czy lentigo maligna? Porównanie

Poniższe zestawienie pokazuje typowe różnice. Pamiętaj, że pojedyncza cecha niczego nie przesądza, a wczesna lentigo maligna może mieć niemal wszystkie „łagodne” cechy.

Szczególnie ważna jest zasada „brzydkiego kaczątka”. Jeśli na skórze masz wiele podobnych plam, a jedna wyraźnie się od nich różni kolorem, wielkością lub kształtem, właśnie ona wymaga oceny. Jak stosować tę zasadę razem z regułą ABCDE, opisujemy w artykule Jak odróżnić zwykły pieprzyk od czerniaka.

Jedna plama wygląda inaczej niż pozostałe?

Lekarz obejrzy ją w dermatoskopie i porówna z resztą skóry. Tylko tak można odróżnić plamę posłoneczną od wczesnego czerniaka.

Umów się

Jak lekarz odróżnia te zmiany? Rola dermatoskopii

Dermatoskop to lupa z własnym oświetleniem, która pokazuje struktury barwnika pod powierzchnią naskórka. Na twarzy obraz jest specyficzny, bo skóra ma tam gęstą sieć mieszków włosowych. Lekarz patrzy przede wszystkim na to, jak barwnik układa się wokół ujść mieszków.

W plamie soczewicowatej słonecznej dermatoskop pokazuje zwykle:

• jednolite, jasnobrązowe tło,
• delikatną siateczkę lub rysunek przypominający linie papilarne,
• ostro odcięty, czasem „wygryziony” brzeg.

W lentigo maligna mogą pojawić się niepokojące sygnały:

• asymetryczny barwnik wokół ujść mieszków, który otacza je tylko z jednej strony,
• szare kropki i grudki wokół mieszków,
• struktury romboidalne: ciemne pola wypełniające przestrzenie między mieszkami,
• zamknięte ujścia mieszków, zalane barwnikiem.

W zmianach na twarzy szczególnie przydatna jest wideodermatoskopia. Zapisany obraz można porównać po kilku miesiącach, a przy powoli rosnącej lentigo maligna porównanie często rozstrzyga sprawę. Więcej o tej metodzie przeczytasz w artykule Mapowanie znamion — wideodermatoskopia.

Jeśli obraz jest niejednoznaczny, lekarz zaleci biopsję lub wycięcie zmiany do badania histopatologicznego. Na dużej plamie na twarzy wycinek pobiera się często z najciemniejszego lub najbardziej nietypowego miejsca. Ostatecznego rozpoznania nie da się postawić bez mikroskopu.

Kiedy plamę trzeba zbadać?

Umów wizytę, jeśli plama:

• powiększa się, nawet powoli,
• ciemnieje nierówno albo pojawiają się w niej czarne, szare lub niebieskawe punkty,
• ma nieregularny, zatarty brzeg albo zmienia kształt,
• wyraźnie różni się od pozostałych plam,
• pojawiła się po sześćdziesiątce na twarzy, uszach lub szyi,
• zgrubiała, wyrósł w niej guzek, swędzi, krwawi lub tworzy strup.

Dobrym nawykiem jest zdjęcie plamy telefonem raz na kilka miesięcy, z tej samej odległości i przy podobnym świetle. Takie zdjęcia bardzo pomagają lekarzowi ocenić, czy zmiana rośnie. Przy okazji warto regularnie oglądać całą skórę. Jak często, opisujemy w artykule Kontrola znamion — jak często.

Leczenie: od kosmetyki do onkologii

Plama soczewicowata słoneczna

Łagodna plama nie wymaga leczenia. Jeśli przeszkadza ze względów estetycznych, można ją rozjaśnić lub usunąć:

• laserem lub światłem IPL,
• krioterapią,
• peelingiem chemicznym lub preparatami rozjaśniającymi, które jednak działają słabo.

Najważniejsza zasada: najpierw diagnoza, potem zabieg. Laser i krioterapia niszczą barwnik, ale nie dostarczają materiału do badania. Usunięcie laserem niezdiagnozowanej lentigo maligna może zamaskować nowotwór na powierzchni, podczas gdy jego komórki pozostaną w głębszych częściach mieszków włosowych. Z tego powodu przed laserowym usuwaniem przebarwień zmianę zawsze powinien obejrzeć lekarz z dermatoskopem. Ogólne informacje o zabiegach na przebarwienia znajdziesz na stronie Przebarwienia skóry w serwisie medify.me.

Lentigo maligna

Lentigo maligna leczy się jak czerniaka in situ. Podstawą jest wycięcie chirurgiczne z marginesem zdrowej skóry i badaniem histopatologicznym [PTOK 2021]. Na twarzy bywa to trudne, bo zmiana ma niewyraźne granice i często sięga dalej, niż widać. Dlatego stosuje się techniki z dokładną kontrolą brzegów wyciętej tkanki.

Gdy operacja nie jest możliwa, na przykład u osób w bardzo podeszłym wieku lub przy bardzo dużej zmianie, lekarz może rozważyć imikwimod w kremie lub radioterapię. Wymagają one dłuższej obserwacji, bo nie dają pełnej kontroli histopatologicznej [EADO 2024].

Po leczeniu konieczne są regularne kontrole skóry. Osoba, która miała jednego czerniaka, ma większe ryzyko kolejnego.

Jak zapobiegać nowym plamom?

Plamy soczewicowate słoneczne to pamiątka po słońcu. Nowych będzie mniej, jeśli:

• codziennie stosujesz krem z wysokim filtrem na twarz i dłonie (wskazówki w artykule Krem z filtrem — jak wybrać),
• nosisz kapelusz i okulary przeciwsłoneczne,
• unikasz słońca w godzinach największego natężenia UV,
• nie korzystasz z solarium (dlaczego to ważne).

Konsekwentna fotoprotekcja sprawia, że część istniejących plam z czasem jaśnieje. Chroni też przed nowymi, a przede wszystkim ogranicza ryzyko czerniaka i innych nowotworów skóry.

Najczęstsze pytania

Czy plama soczewicowata może zamienić się w czerniaka?

Łagodna plama soczewicowata słoneczna nie jest stanem przedrakowym i sama nie przechodzi w czerniaka. Problem polega na tym, że wczesny czerniak na skórze uszkodzonej słońcem, czyli lentigo maligna, może wyglądać bardzo podobnie. Dlatego plamę, która rośnie, ciemnieje nierówno lub zmienia kształt, trzeba pokazać lekarzowi.

Czy plamy starcze i plamy soczewicowate to to samo?

W potocznym języku tak. Tak zwane plamy starcze, wątrobowe lub posłoneczne to najczęściej plamy soczewicowate słoneczne (lentigo solaris). Nie mają związku z wątrobą ani z samym wiekiem, tylko z sumą słońca, które skóra przyjęła przez lata.

Czy można usunąć plamę soczewicowatą laserem?

Tak, ale dopiero po tym, jak lekarz obejrzy ją w dermatoskopie i wykluczy czerniaka. Laser niszczy barwnik i nie zostawia materiału do badania. Usunięcie laserem niezdiagnozowanej lentigo maligna może zamaskować nowotwór, który rośnie dalej pod powierzchnią.

Jak szybko rośnie lentigo maligna?

Zwykle bardzo powoli, przez lata. To pozorna zaleta, bo powolny wzrost łatwo przeoczyć. Porównywanie zdjęć z kolejnych wizyt, na przykład w wideodermatoskopii, pomaga wychwycić zmianę, której nie widać z dnia na dzień.

Czy krem wybielający usunie plamy soczewicowate?

Preparaty rozjaśniające mogą nieco zmniejszyć kontrast plam, ale ich nie usuwają. Przed zastosowaniem jakiegokolwiek zabiegu kosmetycznego warto upewnić się, że leczona plama jest łagodna.

Podsumowanie

Plamy soczewicowate słoneczne, potocznie plamy starcze, są łagodne i bardzo częste. Ich groźnym sobowtórem jest lentigo maligna: czerniak in situ, który rośnie powoli na skórze twarzy, uszu i szyi. Gołym okiem trudno te zmiany odróżnić. Sygnałem do wizyty jest plama, która rośnie, ciemnieje nierówno, ma zatarte brzegi albo wyraźnie odstaje od pozostałych. Dermatoskopia, porównanie zdjęć w czasie, a w razie wątpliwości badanie histopatologiczne pozwalają wykryć czerniaka na etapie, gdy wystarcza jego wycięcie.

Zobacz również:

Plama na twarzy, która się zmienia? Sprawdź ją w dermatoskopie

Umów się

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Rodzaje czerniaka — zdjęcia
• Wczesny czerniak — zdjęcia i objawy
• Pieprzyki na twarzy
• Rogowacenie słoneczne — zmiana przedrakowa
• Brodawki łojotokowe — czym są i jak je usunąć
• Plamy soczewicowate — opis jednostki chorobowej w serwisie medify.me
• Plamy soczewicowate
• Plamy starcze