Czarna plamka na policzku — na skórze czy w środku ust? Co to może być i kiedy iść do lekarza

Czarna plamka na policzku może oznaczać dwie zupełnie różne rzeczy. Jedni widzą ją w lustrze, na skórze twarzy, inni wyczuwają językiem albo zauważają przy myciu zębów, wewnątrz policzka. W obu miejscach zdecydowana większość ciemnych plamek jest niegroźna: na skórze to zwykle pieg, plama posłoneczna, pieprzyk lub brodawka łojotokowa, a w ustach krwiak po przygryzieniu albo drobina dawnej plomby. W obu miejscach zdarzają się jednak rzadkie nowotwory, które na początku wyglądają niewinnie: lentigo maligna na skórze twarzy u osób starszych i czerniak błony śluzowej w jamie ustnej.

Poniżej opisujemy, co najczęściej kryje się za ciemną plamką na skórze policzka, czoła i reszty twarzy, czym są ciemne plamki wewnątrz policzka, jakie cechy powinny skłonić do wizyty, do kogo się zgłosić i jak lekarz ocenia taką zmianę.

Czarna plamka na policzku w skrócie

• Na skórze policzka ciemne plamki to najczęściej piegi, plamy soczewicowate posłoneczne, pieprzyki i brodawki łojotokowe [DermNet — Ephelis; DermNet — Solar lentigo; DermNet — Seborrhoeic keratosis].
• U osób starszych pojedyncza plama na policzku, która powoli rośnie, ma nieregularny kształt i kilka odcieni, wymaga wykluczenia lentigo maligna, czyli wczesnego czerniaka rozwijającego się w skórze uszkodzonej słońcem [DermNet — Lentigo maligna and lentigo maligna melanoma].
• Wewnątrz policzka typowe przyczyny to krwiaki po przygryzieniu, tatuaże amalgamatowe, plamy melanotyczne i znamiona błony śluzowej [DermNet — Amalgam tattoo; Dhanuthai i wsp. 2022].
• Czerniak jamy ustnej jest rzadki i najczęściej rozwija się na podniebieniu twardym i dziąsłach, ale może zacząć się jako płaska ciemna plama [Thuaire i wsp. 2022; Buchner i Hansen 1987].
• Plamę na skórze ocenia lekarz z dermatoskopem, a plamkę w ustach stomatolog. Ostateczne rozpoznanie zmiany niepewnej daje badanie histopatologiczne [NIO 2024].
• Nie usuwaj ciemnej plamy na twarzy laserem do przebarwień ani kremem, zanim nie obejrzy jej lekarz [AAD; Zipser i wsp. 2010].

Najpierw ustal: plamka na skórze czy wewnątrz policzka?

To pytanie decyduje o wszystkim, co dalej: o liście możliwych przyczyn, o tym, kto powinien zmianę obejrzeć, i o tym, jak się ją bada.

Plamka na skórze jest widoczna w lustrze, z zewnątrz. Skóra twarzy jest stale wystawiona na słońce, dlatego dominują tu zmiany związane z promieniowaniem UV: piegi, plamy posłoneczne i, rzadziej, nowotwory skóry. Taką plamę ogląda się dermatoskopem, czyli przyrządem z powiększeniem i specjalnym oświetleniem.

Plamka wewnątrz policzka leży na błonie śluzowej jamy ustnej. Słońce nie ma tu znaczenia, za to liczą się urazy (przygryzanie, ostre brzegi zębów, proteza), wypełnienia stomatologiczne, palenie tytoniu i choroby ogólne. Błonę śluzową jamy ustnej najlepiej ocenia stomatolog lub chirurg szczękowo-twarzowy.

Jeśli nie masz pewności, po której stronie leży plamka, przyłóż palec od zewnątrz i sprawdź językiem od środka. Zmiana na skórze jest widoczna w lustrze i nie da się jej wyczuć językiem, a zmiana na śluzówce jest widoczna dopiero po odciągnięciu policzka.

Zdjęcia w internecie nie zastąpią badania

U nas znamię ogląda lekarz — wideodermatoskopem, podczas jednej wizyty.

Umów się

Ciemna plamka na skórze policzka — najczęstsze przyczyny

Piegi

Piegi to drobne, jasno- do ciemnobrązowych plamki o średnicy 3–10 mm, najliczniejsze na nosie i policzkach. Nie ma ich przy urodzeniu, pojawiają się w dzieciństwie, latem ciemnieją, a zimą wyraźnie bledną. Skłonność do piegów jest dziedziczna i wiąże się z jasną karnacją oraz rudymi lub jasnymi włosami [DermNet — Ephelis]. Pojedynczy pieg nie wymaga leczenia, ale osoba z wieloma piegami ma zwykle skórę wrażliwą na słońce i z czasem więcej plam posłonecznych. Więcej o piegach piszemy w artykule Piegi.

Plama soczewicowata posłoneczna („plama starcza”)

To płaska, dobrze odgraniczona plama w kolorze od jasnobrązowego po prawie czarny, zwykle o jednolitym zabarwieniu, wielkości od kilku milimetrów do kilku centymetrów. Powstaje po latach ekspozycji na słońce, dlatego pojawia się głównie u osób w średnim i starszym wieku. U osób o jasnej karnacji po 60. roku życia ma ją nawet 90%, a u dzieci poniżej 12 lat jest rzadka. W przeciwieństwie do piegów nie znika zimą [DermNet — Solar lentigo].

Plamy posłoneczne same w sobie są łagodne, ale świadczą o uszkodzeniu skóry przez UV i są niezależnym czynnikiem ryzyka czerniaka. DermNet zwraca uwagę na jeszcze jedno niebezpieczeństwo: wczesny czerniak in situ może wyglądać jak zwykła plama posłoneczna [DermNet — Solar lentigo]. Zdjęcia i różnicowanie plam starczych na twarzy omawiamy w artykule Plamy starcze na twarzy — zdjęcia.

Pieprzyk (znamię barwnikowe)

Prawie każdy ma przynajmniej jedno znamię barwnikowe [DermNet — Melanocytic naevus]. Na twarzy często spotyka się kopulaste, gładkie znamię skórne (tzw. znamię Mieschera), a płaskie, ciemne znamię łączące może przypominać czarną kropkę [DermNet — Melanocytic naevus]. Pieprzyk, który przez lata się nie zmienia, zwykle jest niegroźny. Niepokój powinna budzić zmiana nowa u osoby dorosłej, rosnąca, zmieniająca kształt lub kolor, krwawiąca albo swędząca [NHS — Moles]. O pieprzykach na twarzy i ich usuwaniu piszemy w artykule Pieprzyki na twarzy.

Brodawka łojotokowa

Brodawki łojotokowe pojawiają się zwykle po 30.–40. roku życia, a po 60. roku życia ma je ponad 90% dorosłych. Mają od 1 mm do kilku centymetrów i kolor od cielistego po czarny. Wyglądają, jakby były „przyklejone” do skóry, a ich powierzchnia jest woskowa, gładka lub brodawkowata [DermNet — Seborrhoeic keratosis]. Na policzku i skroniach płaska, ciemna brodawka łojotokowa bywa myląca, bo może przypominać zarówno plamę posłoneczną, jak i czerniaka. DermNet podkreśla, że czasem nawet w dermatoskopie trudno ją odróżnić od nowotworu [DermNet — Seborrhoeic keratosis]. Więcej w artykule Brodawki łojotokowe — czym są i jak je usunąć.

Ostuda i przebarwienia pozapalne

Ostuda (melasma) to symetryczne, brązowe plamy o nieregularnych brzegach na obu policzkach, czole, nosie i nad górną wargą. Dotyczy głównie kobiet między 20. a 40. rokiem życia, a sprzyjają jej słońce, ciąża i antykoncepcja hormonalna [DermNet — Melasma]. Ostuda tworzy raczej rozlane plamy po obu stronach twarzy niż pojedynczą czarną kropkę. Jej leczeniem zajmuje się nasz serwis siostrzany Twoja Dermatologia.

Przebarwienia pozapalne to brązowe ślady po stanach zapalnych skóry, np. po wypryskach trądzikowych, oparzeniu czy wyprysku. Są przejściowe i najczęściej obserwuje się je u osób o ciemniejszej karnacji [DermNet — Postinflammatory hyperpigmentation]. Zwykle pojawiają się w miejscu, gdzie wcześniej była krostka lub zadrapanie, co odróżnia je od plam pojawiających się „znikąd”.

Na marginesie: drobna czarna kropka w ujściu mieszka włosowego na policzku, nosie czy czole bywa po prostu zaskórnikiem otwartym. Jego czarny kolor pochodzi od barwnika melaniny, a nie od brudu [DermNet — Comedonal acne]. Trądzikiem zajmuje się Twoja Dermatologia.

Niebieskoszara plama: znamiona Ota i Hori

Plama o odcieniu szaroniebieskim, łupkowym lub brązowoszarym to często melanocytoza skórna, czyli komórki barwnikowe leżące głęboko w skórze właściwej. Znamię Ota leży jednostronnie na czole i twarzy wokół oka, czasem z przebarwieniem białka oka. W połowie przypadków jest obecne od urodzenia, w pozostałych pojawia się w okresie dojrzewania lub później. Znamię Hori wygląda podobnie, ale występuje po obu stronach twarzy i nie jest wrodzone. Znamię Ota jest częstsze u osób pochodzenia azjatyckiego i u kobiet, a u osób o jasnej karnacji jest rzadkie [DermNet — Naevus of Ota, Ito and Hori]. Więcej w artykule Znamię Ota.

Drobne czarne grudki u osób o ciemnej karnacji

U osób o ciemnej karnacji (fototyp IV–VI) na policzkach i czole często pojawiają się liczne drobne, gładkie, czarne lub ciemnobrązowe grudki o średnicy 1–5 mm. To tzw. dermatosis papulosa nigra, łagodna zmiana, która nie łuszczy się, nie strupieje i nie owrzodzi [DermNet — Dermatosis papulosa nigra].

Rogowacenie słoneczne barwnikowe

Rogowacenie słoneczne to zmiana przedrakowa w skórze uszkodzonej słońcem, zwykle szorstka w dotyku. Rzadziej przybiera postać barwnikową i wtedy wygląda jak brązowa plama. Polskie wytyczne wymieniają barwnikowe rogowacenie słoneczne wśród zmian, które trzeba odróżnić od wczesnego czerniaka [NIO 2024]. O tej zmianie piszemy w artykule Rogowacenie słoneczne — zmiana przedrakowa.

Lentigo maligna — czarna plama na policzku, której nie wolno przeoczyć

Lentigo maligna (dawniej „piegowatość złośliwa Hutchinsona”) to najwcześniejsza postać czerniaka, w której komórki nowotworowe pozostają w naskórku, czyli czerniak in situ. Rozwija się w skórze przewlekle uszkodzonej przez słońce, dlatego najczęściej leży na twarzy i szyi, szczególnie na nosie i policzku. Większość chorych ma ponad 40 lat, a szczyt zachorowań przypada między 60. a 80. rokiem życia. Częściej chorują mężczyźni i osoby pracujące na zewnątrz [DermNet — Lentigo maligna and lentigo maligna melanoma]. Brytyjska ulotka dla pacjentów (BAD) zwraca uwagę, że szczególnie narażone są osoby starsze z licznymi plamami posłonecznymi na twarzy i grzbietach dłoni [BAD — Lentigo maligna].

Jak wygląda?

Na początku lentigo maligna przypomina zwykły pieg lub plamę posłoneczną. Z czasem staje się coraz bardziej nietypowa [DermNet — Lentigo maligna and lentigo maligna melanoma]:

• jest płaska i gładka,
• ma zwykle ponad 6 mm, a w chwili rozpoznania często kilka centymetrów,
• ma nieregularny kształt i nierówny brzeg,
• ma kilka kolorów: jasnobrązowy, ciemnobrązowy, czarny, czasem różowy, czerwony lub biały,
• powoli rośnie, przez 5–20 lat lub dłużej.

Czy zawsze przechodzi w inwazyjnego czerniaka?

Nie. Lentigo maligna przechodzi w czerniaka inwazyjnego rzadziej niż inne postacie czerniaka in situ: DermNet podaje odsetek poniżej 5% ogółem, a w innym miejscu tej samej strony 3–10% przypadków, więc szacunki są rozbieżne [DermNet — Lentigo maligna and lentigo maligna melanoma]. Klasyczna analiza amerykańska wskazała, że ryzyko progresji jest znacznie mniejsze, niż wcześniej sądzono [Weinstock i Sober 1987]. Ryzyko rośnie jednak z wielkością plamy: w zmianach większych niż 4 cm ognisko naciekania stwierdzano nawet w połowie przypadków. Na przejście w postać inwazyjną mogą wskazywać pogrubienie fragmentu plamy, nowe kolory, zwłaszcza niebieski lub czarny, owrzodzenie, krwawienie, świąd lub pieczenie [DermNet — Lentigo maligna and lentigo maligna melanoma].

Wolny wzrost to także pułapka. Plama, która „jest od zawsze”, bywa ignorowana latami, a każdy rok to więcej skóry, którą trzeba będzie usunąć. Dlatego jedną nową lub zmieniającą się plamę na twarzy u osoby dorosłej warto pokazać lekarzowi, nawet jeśli wydaje się „tylko plamą starczą”.

Jak się ją rozpoznaje i leczy?

Rozpoznanie zaczyna się od dermatoskopii, ale u lentigo maligna jest ona trudniejsza niż na tułowiu: na twarzy wiele łagodnych zmian ma podobny wzór [DermNet — Lentigo maligna and lentigo maligna melanoma]. Polskie wytyczne zaliczają twarz do „lokalizacji szczególnych”, w których stosuje się osobne algorytmy oceny dermoskopowej, a przy niejednoznacznym obrazie pomocna bywa mikroskopia konfokalna [NIO 2024]. Ostateczne rozpoznanie daje wycięcie zmiany i badanie histopatologiczne. Standardem leczenia jest wycięcie chirurgiczne z marginesem zdrowej skóry [BAD — Lentigo maligna; NIO 2024]. Szczegóły opisujemy w artykułach Lentigo maligna i Lentigo maligna a laser.

Barwnikowy rak podstawnokomórkowy

Rak podstawnokomórkowy jest najczęstszym nowotworem skóry i zwykle wygląda jak perłowy, lśniący guzek z widocznymi naczynkami lub jak ranka, która krwawi i nie chce się zagoić. Bywa jednak barwnikowy: brązowy, szary lub czarny [DermNet — Basal cell carcinoma]. Wtedy łatwo go wziąć za pieprzyk. W dermatoskopie widać w nim charakterystyczne niebieskoszare struktury, które pomagają lekarzowi odróżnić go od zmian melanocytowych [DermNet — Basal cell carcinoma]. Rak podstawnokomórkowy rośnie powoli i bardzo rzadko daje przerzuty, ale nieleczony niszczy okoliczne tkanki. O raku skóry na twarzy, także na policzkach, piszemy w artykule Rak skóry na twarzy i nosie — objawy.

Plamki na skórze policzka — porównanie

Opracowanie na podstawie DermNet (Ephelis, Solar lentigo, Melanocytic naevus, Seborrhoeic keratosis, Melasma, Lentigo maligna, Basal cell carcinoma). Tabela pomaga zrozumieć różnice, ale nie zastępuje badania.

Brązowe plamy na twarzy — co zmienia wiek i płeć?

Brązowe plamy na twarzy u dziecka

U dzieci na twarzy najczęściej widać piegi, które pojawiają się w pierwszych latach życia i nasilają po lecie [DermNet — Ephelis], oraz pieprzyki. Plama obecna od urodzenia, jasnobrązowa, o ostrych brzegach i średnicy powyżej 0,5 cm to zwykle plama kawowa (café au lait). Pojedyncza plama kawowa jest częsta i niegroźna, ale liczne plamy kawowe mogą towarzyszyć chorobom ogólnym, m.in. nerwiakowłókniakowatości [DermNet — Café-au-lait macule]. Więcej w artykule Plama kawowa na skórze.

Drobne, 1–5 mm, brązowe lub niebieskoczarne plamki wokół ust, na wargach i wewnątrz policzków, które pojawiły się przed 5. rokiem życia, mogą być objawem zespołu Peutza-Jeghersa, rzadkiej choroby dziedzicznej, w której później powstają polipy w przewodzie pokarmowym [DermNet — Peutz-Jeghers syndrome]. Takie dziecko powinien zobaczyć pediatra.

Plamy posłoneczne są u dzieci poniżej 12 lat rzadkie [DermNet — Solar lentigo], a lentigo maligna dotyczy niemal wyłącznie dorosłych [DermNet — Lentigo maligna and lentigo maligna melanoma]. O kontrolowaniu znamion u dzieci piszemy w artykule Pieprzyki u dzieci — kiedy kontrola.

Brązowe plamy na twarzy u kobiet

U kobiet w wieku rozrodczym najczęstszą przyczyną rozlanych, symetrycznych brązowych plam na policzkach i czole jest ostuda. Ciąża i hormony z antykoncepcji, wkładek domacicznych, implantów czy terapii hormonalnej odgrywają rolę u mniej więcej co czwartej chorej, a wiele kobiet ma krewne z tym samym problemem [DermNet — Melasma]. Drugą częstą przyczyną są przebarwienia po trądziku [DermNet — Postinflammatory hyperpigmentation].

Ostuda nie przechodzi w nowotwór. Ważne jest jednak, by nie przypisywać jej każdej nowej plamy. Pojedyncza, ciemniejsza od reszty, asymetryczna albo rosnąca plama to inna sytuacja, niezależnie od płci i wieku.

Ciemne plamy na twarzy u osób starszych

U osób po 60. roku życia przeważają plamy soczewicowate posłoneczne i brodawki łojotokowe, które mogą pokrywać policzki, skronie i czoło [DermNet — Solar lentigo; DermNet — Seborrhoeic keratosis]. Właśnie w tym wieku i w tych miejscach rozwija się też lentigo maligna oraz raki skóry [DermNet — Lentigo maligna and lentigo maligna melanoma]. Przy wielu plamach na twarzy lekarze zwracają uwagę na zmianę, która wyróżnia się na tle pozostałych: jest większa, ciemniejsza, ma inny kształt lub zmienia się w czasie. Przegląd zmian na twarzy, które pojawiają się z wiekiem, znajdziesz w artykule Zmiany skórne na twarzy — zdjęcia.

Brązowe plamy na czole i ciemna plama na czole

Czoło to jedno z typowych miejsc ostudy, w jej postaci środkowotwarzowej [DermNet — Melasma], a także plam posłonecznych i brodawek łojotokowych. Rozlane plamy po obu stronach czoła u młodej kobiety to częściej ostuda, a pojedyncza ciemna plama na czole u osoby starszej wymaga oceny w dermatoskopie, tak samo jak plama na policzku. Jednostronna szaroniebieska plama na czole i wokół oka, obecna od dzieciństwa lub od okresu dojrzewania, może być znamieniem Ota [DermNet — Naevus of Ota, Ito and Hori].

Szerszy przegląd przyczyn brązowych plam w różnych miejscach ciała, z domowymi i zabiegowymi sposobami ich usuwania, znajdziesz w artykule Brązowe plamy na skórze.

Czarna plamka na policzku od środka

Ciemne plamki na błonie śluzowej jamy ustnej są stosunkowo rzadkim powodem do biopsji. W tajlandzkim badaniu wieloośrodkowym stanowiły 0,51% z ponad 47 tysięcy przebadanych materiałów. Najczęściej dotyczyły dziąseł (30%) i błony śluzowej warg i policzków (27%), a trzy najczęstsze rozpoznania to znamię, plama melanotyczna i tatuaż amalgamatowy [Dhanuthai i wsp. 2022]. Badanie obejmowało tylko zmiany, które pobrano do oceny, więc nie mówi, jak często takie plamki występują u wszystkich ludzi.

Krwiak i pęcherz z krwią po przygryzieniu

Częstą przyczyną „czarnej plamki” wewnątrz policzka, która pojawia się nagle, jest wylew krwi pod śluzówkę po przygryzieniu, uderzeniu albo zranieniu ostrym jedzeniem. Czasem tworzy się napięty, ciemnoczerwony lub fioletowoczarny pęcherz wypełniony krwią. Taki stan nazywa się angina bullosa haemorrhagica. Najczęściej dotyczy podniebienia miękkiego, ale może pojawić się też w innych miejscach jamy ustnej. Pęcherz zwykle pęka sam i goi się bez śladu, a leczenie ogranicza się do łagodnego środka przeciwbólowego i płukanki [DermNet — Angina bullosa haemorrhagica]. Krwiak, który po 1–2 tygodniach nie blednie, albo plamka, która pojawiła się bez urazu, wymaga oceny stomatologa.

Tatuaż amalgamatowy

Tatuaż amalgamatowy to niebieska, czarna lub łupkowoszara płaska plamka, która powstaje, gdy drobina wypełnienia amalgamatowego (tzw. srebrnej plomby) dostanie się do błony śluzowej przy zakładaniu, polerowaniu lub usuwaniu plomby. Najczęściej leży na dziąśle obok zęba z takim wypełnieniem, ale bywa też na podniebieniu, języku i wewnętrznej stronie policzka [DermNet — Amalgam tattoo]. Jest nieszkodliwy i nie wymaga leczenia. Rozpoznanie zwykle stawia się na podstawie wyglądu i położenia, czasem pomaga zdjęcie rentgenowskie, a gdy są wątpliwości, biopsja [DermNet — Amalgam tattoo].

Plama melanotyczna błony śluzowej

To płaska, dobrze odgraniczona, brązowa lub czarna plamka, odpowiednik piega na błonie śluzowej. Najczęściej leży na czerwieni wargowej dolnej wargi, a wewnątrz jamy ustnej na dziąśle [Buchner i Hansen 1979; DermNet — Labial melanotic macule], ale może wystąpić też w innych miejscach jamy ustnej. Zwykle jest pojedyncza, ma 1–8 mm i przez lata nie zmienia wielkości ani koloru [DermNet — Labial melanotic macule]. Plamka o typowym wyglądzie może być tylko obserwowana, ale zmiana, która rośnie, ciemnieje lub ma nieregularny brzeg, wymaga pobrania wycinka [DermNet — Labial melanotic macule]. O plamach na wargach piszemy w artykule Pieprzyk na ustach.

Znamię barwnikowe błony śluzowej

Pieprzyki zdarzają się także w jamie ustnej. W analizie 191 przypadków najczęstsze były znamiona śródśluzówkowe, które występowały m.in. na błonie śluzowej policzka, dziąsłach, wargach i podniebieniu, a drugie w kolejności znamiona błękitne, głównie na podniebieniu twardym. Większość znamion w jamie ustnej była wypukła i miała 1–6 mm, a co piąte znamię śródśluzówkowe nie miało barwnika [Buchner i Hansen 1987]. W brazylijskim badaniu 339 zmian melanocytowych jamy ustnej znamiona były drugą po plamach melanotycznych grupą [Santana i wsp. 2023].

Autorzy klasycznej analizy zwracają uwagę, że u mniej więcej jednej trzeciej chorych na czerniaka jamy ustnej wcześniej istniała płaska plama barwnikowa. Z tego powodu zalecają, by ciemne zmiany w jamie ustnej rozpoznawać dokładnie, a wiele z nich badać pod mikroskopem [Buchner i Hansen 1987].

Melanoza palacza

Palenie tytoniu jest, obok czynników genetycznych, główną przyczyną brązowych przebarwień błony śluzowej jamy ustnej. Opisano chorych, u których takie przebarwienie na błonie śluzowej policzka zniknęło po znacznym ograniczeniu palenia [Hedin i wsp. 1993]. Melanoza palacza jest niegroźna, ale palenie i żucie tytoniu zwiększają też ryzyko raka jamy ustnej [NHS — Causes of mouth cancer], więc regularne przeglądy u stomatologa są tym ważniejsze.

Przebarwienia przy chorobach ogólnych

Rzadko ciemne plamy w jamie ustnej są objawem choroby całego organizmu:

• choroba Addisona (niewydolność kory nadnerczy) daje ściemnienie skóry, zwłaszcza w miejscach narażonych na tarcie, i brązowe przebarwienia dziąseł oraz błony śluzowej policzków; towarzyszą im m.in. zmęczenie, osłabienie, chudnięcie i nudności [DermNet — Addison disease],
• zespół Peutza-Jeghersa daje liczne drobne plamki wokół ust, na wargach, dziąsłach i wewnątrz policzków, zwykle od wczesnego dzieciństwa [DermNet — Peutz-Jeghers syndrome],
• liczne plamy melanotyczne w jamie ustnej mogą wskazywać na inne zespoły chorobowe [DermNet — Labial melanotic macule].

Wspólną cechą jest to, że plamek jest wiele, a nie jedna, i zwykle towarzyszą im inne objawy. Wtedy pierwszym krokiem jest lekarz rodzinny.

Czerniak błony śluzowej jamy ustnej

Czerniaki błon śluzowych to około 1,1% wszystkich czerniaków. W obrębie głowy i szyi występują m.in. w jamie nosowej, zatokach i jamie ustnej. Często są rozpoznawane późno, bo rosną w słabo widocznych miejscach i nierzadko nie mają barwnika. W jamie ustnej mogą dawać przebarwienie, niebolesny, krwawiący guzek, owrzodzenie albo gorsze dopasowanie protezy [DermNet — Mucosal melanoma].

Przegląd systematyczny obejmujący 2230 przypadków czerniaka jamy ustnej pokazał, że najczęściej rozwija się on na podniebieniu twardym (1060 przypadków) i dziąsłach (794), a średni wiek chorych w chwili rozpoznania wynosił 58 lat. Większość chorych była rozpoznawana w zaawansowanym stadium, a 5 lat przeżywało około 33% [Thuaire i wsp. 2022]. Te dwie lokalizacje to 1854 z 2230 opisanych przypadków, więc inne miejsca jamy ustnej, w tym błona śluzowa policzka, są zajęte rzadziej, ale każda nowa lub rosnąca ciemna plamka w jamie ustnej wymaga oceny stomatologa [Buchner i Hansen 1987]. Szczegółowo opisujemy tę chorobę w artykule Czerniak błon śluzowych.

Plamki wewnątrz policzka — porównanie

Opracowanie na podstawie DermNet (Angina bullosa haemorrhagica, Amalgam tattoo, Labial melanotic macule, Mucosal melanoma), Buchner i Hansen 1987, Hedin i wsp. 1993.

Jak wygląda nowotwór policzka i początek raka jamy ustnej?

Pod hasłem „nowotwór policzka” kryją się dwie różne choroby, zależnie od strony policzka.

Na skórze policzka u osób starszych trzeba myśleć przede wszystkim o lentigo maligna, czyli płaskiej, nieregularnej, wielobarwnej plamie, która powoli rośnie [DermNet — Lentigo maligna and lentigo maligna melanoma], oraz o raku podstawnokomórkowym: perłowym guzku albo rance, która krwawi i nie goi się, czasem ciemno zabarwionej [DermNet — Basal cell carcinoma].

Wewnątrz policzka może rozwinąć się rak jamy ustnej. NHS podkreśla, że jego objawy mogą dotyczyć każdej części jamy ustnej, także wewnętrznej strony policzków, i wymienia wśród nich [NHS — Symptoms of mouth cancer]:

• owrzodzenie w jamie ustnej, które nie goi się dłużej niż 3 tygodnie,
• czerwoną lub białą plamę w jamie ustnej,
• guzek w jamie ustnej lub na wardze,
• ból w jamie ustnej, który nie mija,
• trudności w połykaniu lub mówieniu, przewlekłą chrypkę,
• guzek na szyi,
• chudnięcie bez wyraźnej przyczyny.

Na początku rak jamy ustnej może wyglądać jak zwykła afta. Te objawy są częste i zwykle mają inne, niegroźne przyczyny, ale warto je sprawdzić u lekarza rodzinnego lub stomatologa [NHS — Symptoms of mouth cancer]. Rzadszy czerniak błony śluzowej może natomiast zaczynać się jako płaska, ciemna plama, a jego objawami bywają też niebolesny guzek, owrzodzenie i krwawienie [DermNet — Mucosal melanoma; Buchner i Hansen 1987].

Czy czarna plamka to zawsze czerniak?

Nie, w zdecydowanej większości przypadków nie. Jak widać z powyższego przeglądu, ciemną plamkę na policzku może wywołać kilkanaście różnych, przeważnie łagodnych przyczyn. Problem polega na tym, że wczesny czerniak bywa do nich bardzo podobny, a na twarzy szczególnie trudno go odróżnić od plam posłonecznych i brodawek łojotokowych nawet w dermatoskopie [DermNet — Lentigo maligna and lentigo maligna melanoma]. Kolor sam w sobie niewiele mówi: czarne bywają tatuaż amalgamatowy i brodawka łojotokowa, a czerniak bywa jasnobrązowy, różowy, a nawet bez barwnika.

Bardziej niż kolor liczą się:

• zmiana w czasie: plamka nowa u osoby dorosłej, rosnąca, ciemniejąca, zmieniająca kształt,
• różnorodność: kilka kolorów w jednej plamie, nierówny brzeg, asymetria,
• inność: plama wyraźnie inna od pozostałych zmian na Twojej skórze,
• objawy dodatkowe: krwawienie, swędzenie, pieczenie, owrzodzenie, pogrubienie fragmentu [DermNet — Lentigo maligna and lentigo maligna melanoma; NHS — Moles].

Jeśli plamka ma którąś z tych cech, nie warto zgadywać. Zdjęcia w internecie, także te z naszego bloga, pomagają zrozumieć, czym różnią się zmiany, ale nie pozwalają postawić rozpoznania. Podobne pytania dotyczą ciemnych plam w innych miejscach ciała, na przykład na stopie, pod pachami czy w okolicy intymnej, o czym piszemy m.in. w artykule Czarne plamki na wargach sromowych.

Kiedy z czarną plamką iść do lekarza i do którego?

Plamka na skórze policzka lub twarzy — umów badanie, jeśli:

• pojawiła się jako nowa zmiana w wieku dorosłym albo wyraźnie urosła,
• ma nieregularny kształt, kilka kolorów lub nierówny brzeg,
• jest większa lub ciemniejsza niż pozostałe plamy,
• krwawi, swędzi, piecze, łuszczy się w jednym miejscu albo nie goi się,
• wróciła po wcześniejszym zabiegu kosmetycznym lub laserowym,
• masz zamiar usunąć ją kosmetycznie i nikt jej wcześniej nie oglądał [AAD — What can get rid of age spots?].

Taką plamę ocenia lekarz z dermatoskopem. W naszych ośrodkach robimy to podczas wideodermatoskopii.

Plamka wewnątrz policzka — zgłoś się do stomatologa, jeśli:

• nie zniknęła po 1–2 tygodniach albo pojawiła się bez urazu,
• rośnie, ciemnieje lub ma nieregularny brzeg,
• towarzyszy jej guzek, krwawienie, owrzodzenie albo zmiana dopasowania protezy,
• jest jedną z wielu nowych plamek w jamie ustnej lub na wargach.

Stomatolog w razie potrzeby kieruje do chirurga szczękowo-twarzowego, który pobiera wycinek. Pierwszym krokiem może być też lekarz rodzinny [NHS — Symptoms of mouth cancer]. Jeśli z taką plamką przyjdziesz do nas, lekarz ją obejrzy, ale zmiany wewnątrz jamy ustnej zwykle wymagają dalszej diagnostyki u stomatologa lub chirurga szczękowo-twarzowego, do których może Cię skierować.

Jak lekarz ocenia ciemną plamę na twarzy?

1. Wywiad. Lekarz pyta, od kiedy jest plama, czy się zmienia, czy była leczona kosmetycznie lub laserem, jak wygląda Twoja ekspozycja na słońce i czy ktoś w rodzinie chorował na czerniaka.
2. Dermatoskopia. Polskie wytyczne zalecają badanie dermoskopowe przed ewentualnym usunięciem zmian skórnych. Według wytycznych dermoskopia poprawia czułość rozpoznania czerniaka o około 30% [NIO 2024]. Twarz jest jednak „lokalizacją szczególną”, w której lekarz posługuje się osobnymi kryteriami [NIO 2024].
3. Porównanie w czasie. Lentigo maligna rośnie powoli, dlatego przy niejednoznacznym obrazie cenne jest porównanie zdjęć dermatoskopowych wykonanych w odstępie kilku miesięcy. Wideodermatoskopia zapisuje obraz zmiany, co ułatwia takie porównanie.
4. Badanie histopatologiczne. Jeśli lekarz podejrzewa czerniaka, zaleca wycięcie zmiany i ocenę pod mikroskopem. Wytyczne NIO zalecają biopsję wycinającą z marginesem 1–3 mm zdrowej skóry, a na twarzy cięcie wzdłuż linii estetycznych, tak by blizna była jak najmniej widoczna [NIO 2024]. Przy bardzo dużej plamie lekarz może najpierw pobrać wycinek z kilku miejsc, bo w jednej plamie mogą współistnieć zmiany łagodne i ognisko nowotworu [DermNet — Lentigo maligna and lentigo maligna melanoma].

O tym, czym różni się wideodermatoskopia od zwykłej dermatoskopii, piszemy w artykule Wideodermatoskopia a dermatoskopia — różnice.

Czego nie robić z ciemną plamą na twarzy

To także odpowiedź na częste pytanie, czego nie wolno robić przy podejrzeniu czerniaka.

• Nie usuwaj plamy laserem do przebarwień ani IPL bez wcześniejszej oceny lekarza. W serii 12 osób, u których czerniaka rozpoznano dopiero po laserowym leczeniu zmian barwnikowych, przeważały kobiety ze zmianami na twarzy, a troje chorych zmarło. Autorzy podkreślają, że laser może opóźnić rozpoznanie czerniaka [Zipser i wsp. 2010]. Laser usuwa barwnik z powierzchni, ale nie usuwa pewnie nowotworu i nie pozwala zbadać zmiany pod mikroskopem.
• Nie rozjaśniaj plamy kremem ani peelingiem, zanim nie obejrzy jej lekarz. AAD przypomina, że to, co wygląda jak plama starcza, może być rakiem skóry, i radzi badanie skóry przed jakimkolwiek leczeniem [AAD — What can get rid of age spots?].
• Nie drap, nie wyciskaj, nie przypalaj i nie wycinaj zmiany samodzielnie. Uraz utrudnia ocenę w dermatoskopie, a niepełne usunięcie zmiany złośliwej opóźnia rozpoznanie.
• Nie odkładaj wizyty tylko dlatego, że plama nie boli. Lentigo maligna i wczesny czerniak zwykle nie bolą.
• Nie przyjmuj, że wynik ze zdjęcia z aplikacji to rozpoznanie. Zdjęcie może pomóc we wstępnej ocenie w oczekiwaniu na wizytę, ale nie zastępuje badania.

Jeśli czerniak zostanie rozpoznany, dalsze leczenie, w tym ewentualne poszerzenie marginesów, ustala lekarz na podstawie wyniku badania histopatologicznego i wytycznych.

Usuwanie ciemnych zmian z twarzy — co możemy zrobić w Twoich Znamionach

• Ocena plamy na skórze twarzy. Podczas wideodermatoskopii lekarz ogląda zmianę w dużym powiększeniu i zapisuje obraz do porównania przy kolejnej wizycie. Badanie kosztuje 480 zł u dorosłych i 380 zł u dzieci, a wizyta kontrolna 300 zł.
• Wycięcie zmiany podejrzanej z badaniem histopatologicznym. Twarz to w naszym cenniku szczególna lokalizacja: chirurgiczne usunięcie zmiany kosztuje 680 zł, a badanie histopatologiczne 150 zł. Wynik przychodzi zwykle po 14–21 dniach. Wizyta kontrolna ze zdjęciem szwów jest dla osób operowanych u nas bezpłatna.
• Usuwanie zmian łagodnych laserem CO2 w większości naszych ośrodków, np. wypukłych brodawek łojotokowych czy znamion, które lekarz uzna za niewymagające badania histopatologicznego. W ośrodkach z laserem zabieg na twarzy kosztuje 460 zł za pierwszą zmianę. Więcej o metodzie: laserowe usuwanie zmian skórnych.
• Laserów barwnikowych ani IPL nie mamy, więc płaskich przebarwień, takich jak piegi, plamy posłoneczne czy ostuda, nie usuwamy. Plamę podejrzaną o lentigo maligna usuwa się chirurgicznie, z badaniem histopatologicznym, a nie laserem.
• Po wyniku złośliwym lekarz omawia dalsze kroki zgodnie z wytycznymi, a w razie potrzeby organizujemy konsultację onkologiczną. Nie zostajesz sam z dalszymi krokami.

Metodę usunięcia zawsze dobiera lekarz po obejrzeniu zmiany. Kwoty są orientacyjne, dokładną wycenę lekarz podaje przed zabiegiem. Aktualny cennik znajdziesz na stronie cennik.

Jak chronić twarz przed nowymi plamami?

Plamy posłoneczne, większość nowych piegów, ostuda i lentigo maligna mają wspólny czynnik: promieniowanie UV [DermNet — Solar lentigo; DermNet — Ephelis; DermNet — Melasma; BAD — Lentigo maligna]. NHS radzi unikać słońca między 11:00 a 15:00, nosić kapelusz i okulary przeciwsłoneczne, stosować krem z filtrem o SPF co najmniej 30 i nie korzystać z solarium [NHS — Moles]. AAD dodaje, że przebarwienia usunięte zabiegowo wracają, jeśli skóra nie jest chroniona [AAD — What can get rid of age spots?]. Filtr na twarz warto stosować codziennie przez cały rok, a nie tylko na plaży. Ochrona przed słońcem nie usunie istniejących plam, ale zmniejsza liczbę nowych i spowalnia ciemnienie obecnych.

Najczęstsze pytania

Czy czarna plamka to zawsze czerniak?

Nie. Na skórze policzka czarna lub ciemnobrązowa plamka to najczęściej pieg, plama soczewicowata posłoneczna, pieprzyk albo brodawka łojotokowa. Wewnątrz policzka częste są krwiak po przygryzieniu, tatuaż amalgamatowy i plama melanotyczna. Czerniak zdarza się rzadko, ale wyglądem potrafi przypominać zmiany łagodne. Dlatego plamkę nową, rosnącą, wielobarwną albo inną niż pozostałe powinien obejrzeć lekarz.

Jak wygląda nowotwór policzka?

Na skórze policzka u osób starszych najważniejsza jest lentigo maligna: płaska, brązowa lub czarna plama o nieregularnym kształcie i kilku odcieniach, która powoli rośnie przez lata. Rak podstawnokomórkowy bywa perłowym guzkiem lub ranką, która krwawi i się nie goi, a niekiedy jest ciemny. Wewnątrz policzka niepokój budzą owrzodzenie, które nie goi się ponad 3 tygodnie, czerwona lub biała plama, guzek oraz nowa ciemna plama.

Jak wygląda początek raka jamy ustnej?

Na początku rak jamy ustnej często przypomina zwykłą aftę lub ranę. NHS wymienia jako objawy owrzodzenie, które nie goi się dłużej niż 3 tygodnie, czerwoną lub białą plamę, guzek w jamie ustnej lub na wardze, ból, trudności w połykaniu i mówieniu oraz guzek na szyi. Rzadki czerniak błony śluzowej może zaczynać się jako płaska ciemna plama. Z takimi objawami trzeba zgłosić się do stomatologa lub lekarza rodzinnego.

Czego nie wolno robić przy czerniaku?

Nie należy usuwać podejrzanej plamy laserem do przebarwień, IPL, kwasami ani domowymi sposobami, bo nowotwór może zniknąć z powierzchni, a rosnąć dalej, i nikt nie oceni go pod mikroskopem. Nie wolno też drapać, wyciskać ani przypalać zmiany ani odkładać wizyty. Zmianę podejrzaną o czerniaka wycina się chirurgicznie z niewielkim marginesem zdrowej skóry i wysyła do badania histopatologicznego.

Co oznacza czarna plamka na policzku od środka?

Częstą przyczyną jest krwiak lub pęcherz z krwią po przygryzieniu policzka, który zwykle goi się sam bez śladu. Szara lub czarna plamka obok zęba z plombą amalgamatową to zwykle tatuaż amalgamatowy. Mogą to być też plama melanotyczna, znamię błony śluzowej albo przebarwienie u osoby palącej. Rzadko jest to czerniak błony śluzowej. Plamkę, która nie znika po 2 tygodniach, powinien obejrzeć stomatolog.

Skąd się biorą brązowe plamy na twarzy?

Najczęstsze przyczyny to słońce (piegi i plamy soczewicowate posłoneczne), hormony i słońce u kobiet (ostuda), ślady po stanach zapalnych, np. po trądziku (przebarwienia pozapalne), pieprzyki oraz brodawki łojotokowe u osób po 40. roku życia. Rzadziej przyczyną są znamiona wrodzone, choroby ogólne lub nowotwór skóry, przede wszystkim lentigo maligna u osób starszych.

Czy brązowe plamy na twarzy u dziecka są groźne?

Zwykle nie. U dzieci na twarzy najczęściej pojawiają się piegi, które latem ciemnieją, a zimą bledną, pieprzyki i plamy kawowe obecne od urodzenia. Plamy posłoneczne i lentigo maligna są u dzieci rzadkie. Do lekarza warto pójść z plamą, która szybko rośnie, krwawi albo wyraźnie różni się od pozostałych, a także gdy dziecko ma wiele plam kawowych lub drobne ciemne plamki wokół ust i na wargach.

Do jakiego lekarza iść z ciemną plamą na twarzy?

Plamę na skórze twarzy oceni lekarz z dermatoskopem. W naszych ośrodkach robimy to podczas wideodermatoskopii, która zapisuje obraz plamy do porównania przy kolejnej wizycie. Z plamką wewnątrz policzka, na dziąśle lub podniebieniu najlepiej zgłosić się do stomatologa, który w razie potrzeby skieruje do chirurga szczękowo-twarzowego. Pierwszym krokiem może być też lekarz rodzinny.

Podsumowanie

Czarna plamka na policzku to najczęściej zmiana łagodna. Na skórze są to przede wszystkim piegi, plamy soczewicowate posłoneczne, pieprzyki i brodawki łojotokowe, a u młodych kobiet rozlane plamy ostudy. Wewnątrz policzka spotyka się krwiaki po przygryzieniu, tatuaże amalgamatowe, plamy melanotyczne i znamiona błony śluzowej. Najważniejsze do wykluczenia są dwa rzadkie nowotwory: lentigo maligna, czyli wczesny czerniak w skórze twarzy uszkodzonej słońcem, typowy dla osób starszych, oraz czerniak błony śluzowej jamy ustnej. Plamę, która jest nowa, rośnie, ma kilka kolorów, krwawi lub wyróżnia się na tle innych, powinien obejrzeć lekarz z dermatoskopem, a plamkę w ustach stomatolog. Przed jakimkolwiek kosmetycznym usuwaniem przebarwienia na twarzy zmiana powinna zostać oceniona przez lekarza.

Zobacz również

• Brązowe plamy na skórze — przyczyny i kiedy się niepokoić
• Plamy starcze na twarzy — zdjęcia i co może je udawać
• Lentigo maligna — czym jest i jak się ją leczy
• Czerniak błon śluzowych — objawy i leczenie
• Pieprzyk na ustach i na wardze
• Zmiany skórne na twarzy — rodzaje i zdjęcia
• Rak skóry na twarzy i nosie — objawy