Udar słoneczny — objawy, pierwsza pomoc i kiedy dzwonić pod 112

Udar słoneczny to potoczna nazwa przegrzania organizmu na słońcu i w upale. W praktyce kryją się pod nią dwa różne stany: wyczerpanie cieplne, które zwykle mija po schłodzeniu i nawodnieniu, oraz udar cieplny, który jest stanem nagłym, zagrażającym życiu [NHS — Heat exhaustion and heatstroke]. Rozróżnienie ich decyduje o tym, czy wystarczy cień i woda, czy trzeba natychmiast dzwonić pod numer 112.

Zadzwoń pod 112 lub 999, jeśli osoba w upale: jest splątana, zachowuje się dziwnie lub traci koordynację, ma gorącą skórę bez potu, szybko oddycha, ma bardzo szybkie tętno, ma drgawki albo traci przytomność, lub jeśli nie czuje się lepiej po 30 minutach chłodzenia i picia [NHS — Heat exhaustion and heatstroke]. Do czasu przyjazdu pogotowia chłódź ją, polewając wodą i wachlując.

Upały w Europie stają się coraz częstsze. WHO szacuje, że w latach 2000–2019 z powodu upałów umierało rocznie około 489 tysięcy ludzi na świecie, z czego 36% w Europie, a samego lata 2022 roku w Europie odnotowano ponad 61 tysięcy dodatkowych zgonów związanych z upałem [WHO]. W tym artykule wyjaśniamy, jak rozpoznać objawy, jak udzielić pierwszej pomocy, kto jest szczególnie zagrożony i jak zapobiegać przegrzaniu. Na końcu piszemy też o skórze, bo upał i silne słońce idą zwykle w parze.

Udar słoneczny, udar cieplny, wyczerpanie cieplne — co oznaczają te nazwy?

W języku polskim „udar słoneczny” kojarzy się z bezpośrednim działaniem słońca na głowę. Współczesna medycyna opisuje raczej całe spektrum chorób z przegrzania, od łagodnych do zagrażających życiu [Gauer i wsp., American Family Physician 2026]. Poniższy podział opiera się na źródłach anglojęzycznych (NHS i przeglądy kliniczne), a polskie nazewnictwo bywa mniej ujednolicone:

Udar cieplny definiuje się jako szybki wzrost temperatury wewnętrznej ciała powyżej 40°C z zaburzeniami czynności ośrodkowego układu nerwowego. Wyróżnia się dwie postacie [Bouchama i wsp., Nature Reviews Disease Primers 2022]:

• klasyczny udar cieplny powstaje przy biernym przebywaniu w bardzo wysokiej temperaturze, na przykład u seniora w nagrzanym mieszkaniu w czasie fali upałów,
• wysiłkowy udar cieplny rozwija się w czasie intensywnego wysiłku, często u młodych i zdrowych osób, na przykład biegaczy, żołnierzy czy pracowników fizycznych.

Słońce nie jest więc warunkiem koniecznym. Udar cieplny może wystąpić w cieniu, w samochodzie czy w domu, a „udar słoneczny” na plaży to po prostu jedna z sytuacji, w których organizm się przegrzewa.

Jak rozwija się udar słoneczny?

Organizm stale wytwarza ciepło, a w upale dodatkowo je pochłania z otoczenia i ze słońca. Pozbywa się go głównie przez pocenie i rozszerzenie naczyń w skórze. Gdy otoczenie jest gorące, powietrze wilgotne, a człowiek wykonuje wysiłek, jest odwodniony lub ma upośledzoną termoregulację, ciepło zaczyna się kumulować.

Najpierw organizm się broni: pocenie się nasila, serce bije szybciej, rośnie pragnienie. Utrata wody i soli prowadzi do osłabienia, zawrotów głowy i skurczów, czyli objawów wyczerpania cieplnego. Jeśli przegrzewanie trwa dalej, temperatura wewnętrzna przekracza 40°C, a mózg przestaje prawidłowo działać. W badaniach pośmiertnych osób zmarłych z powodu udaru cieplnego stwierdzano uszkodzenie śródbłonka naczyń, stan zapalny, rozsiane zakrzepy i krwawienia w większości narządów [Bouchama i wsp., 2022].

Jakie są objawy udaru słonecznego?

Wczesne etapy: objawy wyczerpania cieplnego

NHS wymienia następujące objawy wyczerpania cieplnego [NHS — Heat exhaustion and heatstroke]:

• zmęczenie,
• zawroty głowy,
• ból głowy,
• nudności lub wymioty,
• nadmierne pocenie się, blada i wilgotna skóra (u osób o ciemnej karnacji zmiana koloru skóry bywa trudniejsza do zauważenia),
• skurcze mięśni ramion, nóg i brzucha,
• podwyższona temperatura ciała,
• silne pragnienie,
• drażliwość.

U dzieci objawy wyczerpania cieplnego są zwykle takie same jak u dorosłych [NHS — Heat exhaustion and heatstroke]. Objawy wyczerpania cieplnego są mało charakterystyczne i mogą przypominać inne dolegliwości [Gauer i wsp., 2026], dlatego w upale każde nagłe złe samopoczucie warto traktować poważnie.

Objawy alarmowe: udar cieplny

Przejście w udar cieplny sygnalizują [NHS — Heat exhaustion and heatstroke]:

• bardzo wysoka temperatura ciała,
• gorąca skóra bez potu, która może być zaczerwieniona,
• szybki oddech lub duszność,
• szybkie tętno,
• splątanie, niepokój i zaburzenia koordynacji ruchów,
• drgawki,
• utrata przytomności,
• brak poprawy po 30 minutach odpoczynku w chłodnym miejscu, chłodzenia i picia.

Najważniejszym sygnałem są zaburzenia świadomości i zachowania, bo to właśnie zaburzenia pracy mózgu odróżniają udar cieplny od wyczerpania cieplnego [Bouchama i wsp., 2022]. Nie czekaj, aż pojawią się wszystkie objawy z listy.

Wyczerpanie cieplne czy udar cieplny — porównanie

A skóra? Oparzenie słoneczne to co innego

Przy długim pobycie na słońcu przegrzaniu może towarzyszyć oparzenie słoneczne: zaczerwieniona, piekąca, czasem pokryta pęcherzami skóra. Oparzenie samo w sobie nie jest udarem, ale jest sygnałem, że skóra otrzymała zbyt dużą dawkę UV. NHS zaleca chłodzenie skóry, preparaty łagodzące i leki przeciwbólowe, a przy złym samopoczuciu, silnym obrzęku lub pęcherzach kontakt z lekarzem [NHS — Sunscreen and sun safety]. O tym, dlaczego oparzenia zwiększają ryzyko czerniaka, piszemy w artykule Oparzenia słoneczne a czerniak.

Różnica między udarem a gorączką

Gorączka to celowe podniesienie temperatury ciała przez mózg, najczęściej w odpowiedzi na zakażenie. Udar cieplny to coś odwrotnego: mechanizmy chłodzenia przestają nadążać i temperatura rośnie wbrew organizmowi. Dlatego leki przeciwgorączkowe nie są leczeniem udaru. Jedynym skutecznym leczeniem udaru cieplnego jest szybkie schłodzenie ciała [Bouchama i wsp., 2022].

W praktyce wskazówką jest sytuacja: wysoka temperatura, która pojawiła się po kilku godzinach w upale, na słońcu, w nagrzanym pomieszczeniu lub po wysiłku, a nie w przebiegu infekcji, powinna nasuwać myśl o przegrzaniu. Jeśli masz wątpliwości, skontaktuj się z lekarzem lub numerem alarmowym.

Kto jest szczególnie narażony na udar cieplny?

NHS wymienia osoby szczególnie wrażliwe na upał [NHS — Heatwave]:

• osoby starsze, zwłaszcza po 65. roku życia,
• niemowlęta i dzieci do 5. roku życia,
• kobiety w ciąży,
• osoby z chorobami przewlekłymi, m.in. serca, płuc, nerek, cukrzycą, demencją, chorobą Parkinsona i chorobami psychicznymi,
• osoby uzależnione od alkoholu lub narkotyków,
• osoby mieszkające samotnie, które mogą nie być w stanie o siebie zadbać,
• osoby przyjmujące wiele leków albo leki, które utrudniają znoszenie upału,
• osoby już chore i odwodnione, na przykład z powodu biegunki i wymiotów,
• osoby bezdomne, pracujące fizycznie lub spędzające dużo czasu na zewnątrz, w tym biegacze, rowerzyści i piechurzy.

Wśród innych czynników ryzyka przegląd z 2026 roku wymienia wysiłek w wysokiej temperaturze, brak aklimatyzacji, słabą kondycję, niedawną chorobę, niewystarczające nawodnienie, niektóre leki i suplementy oraz zbyt grube ubranie lub sprzęt [Gauer i wsp., 2026]. WHO zwraca uwagę, że starzenie się społeczeństw i rosnąca liczba osób z chorobami przewlekłymi zwiększają liczbę osób podatnych na skutki upałów [WHO].

Niektóre leki zwiększają też wrażliwość skóry na słońce, m.in. część leków moczopędnych, antybiotyków i niesteroidowych leków przeciwzapalnych [DermNet — Drug-induced photosensitivity]. Jeśli przyjmujesz leki na stałe, zapytaj lekarza, jak postępować w czasie upałów. Nie odstawiaj ich samodzielnie.

Udar słoneczny u dzieci i niemowląt

Dawniej sądzono, że dzieci słabiej regulują temperaturę ciała niż dorośli. Nowsze badania pokazują, że przy umiarkowanym upale różnice są niewielkie, a ryzyko przegrzania rośnie wyraźnie przy skrajnych temperaturach [Smith, Nutrients 2019]. Małe dzieci są jednak zależne od dorosłych: nie powiedzą, że chce im się pić, nie zdejmą czapki ani nie przejdą w cień.

Nigdy nie zostawiaj dziecka w samochodzie. W amerykańskim badaniu temperaturę w ciemnym samochodzie stojącym w słońcu mierzono w dni, gdy na zewnątrz było od około 22 do 36°C. Wnętrze nagrzewało się średnio o około 22°C w ciągu godziny, a 80% wzrostu następowało w pierwszych 30 minutach. Nawet przy temperaturze zewnętrznej około 22°C w środku było ponad 47°C. Uchylenie okien nie spowalniało nagrzewania [McLaren i wsp., Pediatrics 2005]. To samo dotyczy zwierząt.

Jak chronić dziecko w upale:

• nie wychodź z niemowlęciem na pełne słońce; dzieci do 6. miesiąca życia nie powinny przebywać w bezpośrednim, silnym słońcu [NHS — Sunscreen and sun safety],
• często proponuj dziecku picie,
• ubieraj dziecko w lekkie, przewiewne ubrania i kapelusz,
• unikaj zabaw na pełnym słońcu w środku dnia,
• jeśli dziecko jest nietypowo senne, rozdrażnione, wymiotuje, ma wysoką temperaturę lub zachowuje się inaczej niż zwykle, schłódź je i skontaktuj się z lekarzem, a przy zaburzeniach świadomości lub drgawkach dzwoń pod 112.

Udar cieplny u seniorów

Osoby starsze są grupą, w której upał zbiera największe żniwo. Według WHO śmiertelność związana z upałem wśród osób po 65. roku życia wzrosła o około 85% między latami 2000–2004 a 2017–2021 [WHO]. Klasyczny udar cieplny, który rozwija się podczas biernego przebywania w wysokiej temperaturze, występuje falami w czasie upałów i odpowiada za 9–37% zgonów związanych z upałem [Bouchama i wsp., 2022].

Senior nie musi wychodzić na słońce, by się przegrzać. Wystarczy nagrzane mieszkanie na ostatnim piętrze, zamknięte okna i zbyt mało picia. NHS radzi w czasie upałów sprawdzać temperaturę w pomieszczeniach, w których przebywają i śpią osoby starsze, i regularnie się z nimi kontaktować, zwłaszcza jeśli mieszkają same [NHS — Heatwave]. Zadzwoń, zapytaj, czy piją, czy mają zasłonięte okna i jak się czują. Dezorientacja lub niezwykła senność starszej osoby w upale to sygnał alarmowy.

Udar słoneczny w ciąży

Kobiety w ciąży należą do grupy szczególnie wrażliwej na upał [NHS — Heatwave]. W czasie fali upałów ogranicz wysiłek, przebywaj w chłodnych pomieszczeniach, pij więcej i reaguj na pierwsze objawy przegrzania. Gorączka, silne zawroty głowy, omdlenie czy osłabione ruchy dziecka to powód do pilnego kontaktu z lekarzem lub izbą przyjęć.

Pierwsza pomoc przy udarze słonecznym

Przy objawach wyczerpania cieplnego

NHS zaleca cztery kroki [NHS — Heat exhaustion and heatstroke]:

1. Przenieś osobę w chłodne miejsce, do cienia lub klimatyzowanego pomieszczenia.
2. Zdejmij zbędne ubranie, na przykład kurtkę czy skarpety.
3. Podawaj dużo wody do picia. Można też podać napój izotoniczny lub doustny płyn nawadniający, który uzupełnia sól utraconą z potem.
4. Chłodź skórę: spryskuj lub przecieraj ją chłodną wodą i wachluj. Dobrze sprawdzają się też zimne okłady zawinięte w tkaninę i przyłożone pod pachy lub na szyję.

Zostań przy tej osobie, aż poczuje się lepiej. Poprawa powinna nastąpić w ciągu 30 minut [NHS — Heat exhaustion and heatstroke].

Przy objawach udaru cieplnego

1. Zadzwoń pod 112 lub 999. Nie jedź samodzielnie na izbę przyjęć, jeśli to Ty masz objawy [NHS — Heat exhaustion and heatstroke].
2. Chłodź od razu, nie czekając na karetkę. Owiń osobę chłodnym, mokrym prześcieradłem, wachluj ją albo polewaj i przecieraj zimną wodą [NHS — Heat exhaustion and heatstroke]. Czas ma znaczenie: przegląd z 2026 roku podkreśla, że udar cieplny wymaga schłodzenia, najlepiej przez zanurzenie w lodowatej wodzie, w ciągu 30 minut, by zapobiec ciężkim powikłaniom [Gauer i wsp., 2026]. Taką metodę stosują zwykle przygotowane służby medyczne, na przykład na zawodach sportowych. Jeśli nie masz takiej możliwości, chłodź wodą i wachlowaniem.
3. Nie podawaj płynów osobie nieprzytomnej lub zdezorientowanej, która może się zachłysnąć.
4. Jeśli straci przytomność, ułóż ją w pozycji bocznej ustalonej i powiedz o tym dyspozytorowi. Sprawdzaj oddech, a jeśli go nie ma, rozpocznij resuscytację [NHS — Heat exhaustion and heatstroke].

Najczęstsze błędy przy pierwszej pomocy

• Czekanie, aż „samo przejdzie”. W udarze cieplnym liczą się minuty, a jedynym skutecznym leczeniem jest szybkie schłodzenie [Bouchama i wsp., 2022].
• Podawanie leków przeciwgorączkowych zamiast chłodzenia. Jedynym skutecznym postępowaniem jest szybkie schłodzenie [Bouchama i wsp., 2022].
• Zostawienie osoby samej. NHS zaleca, by zostać przy niej do czasu poprawy [NHS — Heat exhaustion and heatstroke], bo stan może się szybko pogorszyć.
• Samodzielny dojazd do szpitala przez chorego. Osoba z objawami udaru nie powinna sama prowadzić samochodu [NHS — Heat exhaustion and heatstroke].
• Alkohol „na ochłodę”. Alkohol utrudnia radzenie sobie z upałem i NHS zaleca go unikać [NHS — Heatwave].

Jak leczyć udar słoneczny w domu?

W domu można postępować tylko wtedy, gdy objawy są łagodne, świadomość pozostaje prawidłowa, a po schłodzeniu i nawodnieniu następuje poprawa. Wtedy:

• odpoczywaj w chłodnym, zacienionym miejscu,
• pij regularnie małymi porcjami wodę lub płyny nawadniające,
• weź letni prysznic lub stosuj chłodne okłady,
• zrezygnuj z alkoholu i wysiłku do końca dnia,
• jeśli masz również oparzenie słoneczne, chłodź skórę i nie wychodź na słońce, dopóki zaczerwienienie nie ustąpi [NHS — Sunscreen and sun safety].

Jeśli nie możesz sobie poradzić z objawami, potrzebujesz porady albo osoba jest starsza, przewlekle chora lub to małe dziecko, skontaktuj się z lekarzem lub nocną i świąteczną opieką zdrowotną. Brak poprawy po 30 minutach lub objawy udaru cieplnego to sygnał do wezwania pogotowia [NHS — Heat exhaustion and heatstroke].

Ile trwa udar słoneczny i czy sam przejdzie?

Wyczerpanie cieplne zwykle nie wymaga pomocy ratunkowej, jeśli uda się schłodzić organizm w ciągu około 30 minut [NHS — Heat exhaustion and heatstroke]. Zmęczenie, ból głowy i osłabienie mogą jednak utrzymywać się dłużej.

Udar cieplny nie przechodzi sam. Według przeglądu w Nature Reviews Disease Primers śmiertelność chorych leczonych na oddziałach intensywnej terapii wynosi 26,5% w udarze wysiłkowym i 63,2% w klasycznym. Osoby, które go przeżyły, mogą mieć długotrwałe powikłania neurologiczne i sercowo-naczyniowe, a ich ryzyko zgonu pozostaje podwyższone [Bouchama i wsp., 2022].

Jak wygląda leczenie udaru cieplnego w szpitalu?

Nie ma swoistego leku na udar cieplny. Podstawą leczenia jest jak najszybsze obniżenie temperatury ciała [Bouchama i wsp., 2022]. W szpitalu chorego chłodzi się, monitoruje temperaturę wewnętrzną, wyrównuje zaburzenia wodno-elektrolitowe i obserwuje pracę narządów, które mogą zostać uszkodzone przez przegrzanie, w tym nerek, wątroby, mięśni i układu krzepnięcia. Przegląd z 2026 roku przypomina, że niektóre inne stany po wysiłku w upale, na przykład ciężka hiponatremia związana z wysiłkiem, mogą wyglądać podobnie, a wymagają innego leczenia [Gauer i wsp., 2026]. Dlatego diagnozę stawia lekarz.

Jakie są powikłania udaru słonecznego?

• Uszkodzenie narządów wskutek uszkodzenia naczyń, stanu zapalnego, zakrzepów i krwawień [Bouchama i wsp., 2022].
• Długotrwałe zaburzenia neurologiczne i powikłania sercowo-naczyniowe u części osób, które przeżyły udar cieplny [Bouchama i wsp., 2022].
• Zaostrzenie chorób przewlekłych. WHO wskazuje, że upał może nasilać choroby serca, cukrzycę, astmę i problemy ze zdrowiem psychicznym oraz zwiększać ryzyko wypadków [WHO].

Jak uniknąć udaru słonecznego?

NHS zaleca w czasie upałów [NHS — Heatwave; NHS — Heat exhaustion and heatstroke]:

• unikaj słońca między 11:00 a 15:00, a jeśli musisz wyjść, trzymaj się cienia,
• pij więcej, zwłaszcza przy wysiłku; unikaj alkoholu, a także nadmiaru kofeiny i gorących napojów,
• noś jasne, luźne ubranie i kapelusz,
• unikaj intensywnego wysiłku w najgorętszych godzinach; spacery, zakupy, prace w ogrodzie i trening planuj na wczesny ranek lub wieczór, gdy jest chłodniej,
• chłodź mieszkanie: w dzień zamykaj okna, zasłony i rolety, jeśli na zewnątrz jest cieplej niż w środku, a otwieraj je wieczorem i w nocy; wentylator pomaga, gdy temperatura jest niższa niż 35°C,
• jedz lekkie, chłodne posiłki i bierz chłodne prysznice, a ubranie lub skórę możesz dodatkowo zwilżać chłodną wodą,
• sprawdzaj, jak czują się seniorzy, dzieci i osoby przewlekle chore w Twoim otoczeniu.

Pracujesz na zewnątrz albo trenujesz? Przegląd z 2026 roku jako kluczowe w zapobieganiu wymienia stopniową aklimatyzację do upału, odpowiednie nawodnienie i unikanie wysiłku w skrajnych temperaturach [Gauer i wsp., 2026].

Upał, słońce i skóra

Te same dni, w których grozi przegrzanie, przynoszą zwykle bardzo wysoki indeks UV. Kapelusz z szerokim rondem, lekkie ubranie zakrywające ramiona, cień i krem z filtrem chronią jednocześnie przed udarem i oparzeniem [NHS — Heatwave]. Jak dobrać filtr, wyjaśniamy w artykule Jaki filtr SPF wybrać, a o porach, w których słońce jest najostrzejsze, w tekście Godziny największego nasłonecznienia.

Jeśli latem często przebywasz na słońcu, pracujesz na zewnątrz lub masz za sobą oparzenia, pamiętaj o regularnej kontroli znamion. Lekarz w naszych ośrodkach oceni je w wideodermatoskopie. Umów wideodermatoskopię.

Najczęstsze pytania

Po czym poznać, że ma się udar słoneczny?

Na początku pojawiają się zmęczenie, ból i zawroty głowy, nudności, silne pragnienie, nadmierne pocenie się, blada i wilgotna skóra, skurcze mięśni i podwyższona temperatura. To wyczerpanie cieplne. Jeśli dołączają splątanie, niepokój, zaburzenia koordynacji, gorąca i sucha skóra, szybki oddech i tętno, drgawki lub utrata przytomności, to objawy udaru cieplnego, który wymaga natychmiastowego wezwania pomocy pod numer 112.

Jak leczyć udar słoneczny w domu?

W domu można postępować tylko przy łagodnych objawach wyczerpania cieplnego: przenieś osobę w chłodne miejsce, zdejmij zbędne ubranie, podawaj wodę lub napój nawadniający, chłodź skórę wodą i wachlowaniem. Poprawa powinna nastąpić w ciągu 30 minut. Jeśli jej nie ma albo pojawią się splątanie, gorąca sucha skóra, drgawki czy utrata przytomności, dzwoń pod 112.

Czy udar słoneczny sam przejdzie?

Łagodne wyczerpanie cieplne zwykle mija w ciągu około pół godziny od schłodzenia i nawodnienia. Udar cieplny nie mija sam: to stan zagrożenia życia, w którym jedynym skutecznym leczeniem jest szybkie schłodzenie organizmu, a chory wymaga pomocy medycznej. Nie czekaj, aż objawy ustąpią.

Czym różni się udar cieplny od udaru słonecznego?

„Udar słoneczny” to potoczna nazwa przegrzania organizmu na słońcu. W medycynie mówi się o wyczerpaniu cieplnym, które jest stanem łagodniejszym, i o udarze cieplnym, w którym temperatura ciała przekracza 40°C, a mózg przestaje prawidłowo działać. Udar cieplny może wystąpić także bez słońca, na przykład w dusznym mieszkaniu czy w czasie wysiłku w upale.

Ile trwa udar słoneczny?

Wyczerpanie cieplne ustępuje zwykle w ciągu 30 minut od schłodzenia, a złe samopoczucie i zmęczenie mogą utrzymywać się do następnego dnia. Udar cieplny wymaga leczenia w szpitalu, a część osób, które go przeżyły, ma długotrwałe powikłania neurologiczne i sercowo-naczyniowe. Jeśli objawy nie mijają lub się nasilają, zgłoś się do lekarza.

Podsumowanie

„Udar słoneczny” to w praktyce przegrzanie organizmu, które może mieć postać wyczerpania cieplnego albo udaru cieplnego. Wyczerpanie cieplne objawia się bólem głowy, nudnościami, silnym poceniem i osłabieniem i zwykle mija po schłodzeniu i nawodnieniu w ciągu pół godziny. Udar cieplny, z temperaturą powyżej 40°C i zaburzeniami świadomości, to stan zagrożenia życia: dzwoń pod 112 i chłódź chorego od razu. Najbardziej narażeni są seniorzy, małe dzieci, kobiety w ciąży, osoby przewlekle chore i pracujące fizycznie w upale. Nigdy nie zostawiaj dziecka w samochodzie, unikaj słońca w środku dnia, pij więcej i noś lekkie ubranie oraz kapelusz.

Zobacz również

• Oparzenie słoneczne — co robić i kiedy do lekarza
• Jak chronić niemowlę przed słońcem
• Ochrona dzieci przed słońcem — poradnik dla rodziców
• Jaki kapelusz naprawdę chroni przed słońcem
• Parasol a promieniowanie UV — ile chroni cień parasola
• Ile czasu można przebywać na słońcu

Zobacz również:

Lato na słońcu? Sprawdź znamiona w wideodermatoskopie

Umów się