Fotostarzenie skóry — objawy, przyczyny i jak mu zapobiegać

Fotostarzenie skóry to jej przedwczesne starzenie się wywołane powtarzaną ekspozycją na promieniowanie ultrafioletowe. W przeciwieństwie do starzenia z wiekiem zależy nie od upływu czasu, lecz od tego, ile słońca skóra dostała, i od jej karnacji. Najbardziej narażone są osoby o jasnej skórze, żyjące w słonecznym klimacie lub spędzające dużo czasu na zewnątrz [Fisher i wsp., Archives of Dermatology 2002].

To nie tylko kwestia wyglądu. Te same miejsca, które latami wystawiamy na słońce, są najczęstszą lokalizacją zmian przedrakowych i raków skóry. W tym artykule wyjaśniamy, jak rozpoznać fotostarzenie, skąd się bierze, co mówią badania o jego zapobieganiu, co da się poprawić i kiedy plamy posłoneczne trzeba pokazać lekarzowi.

Czym jest fotostarzenie skóry?

Skóra, jak każdy narząd, starzeje się z wiekiem. Jako jedyna jest jednak stale wystawiona na działanie środowiska, a głównym czynnikiem zewnętrznym, który ją postarza, jest promieniowanie UV ze słońca [Fisher i wsp., 2002]. Fotostarzenie nakłada się więc na starzenie chronologiczne i je przyspiesza.

Kluczowe jest słowo kumulacja. Każda ekspozycja dokłada małą porcję uszkodzeń, które sumują się przez lata. Nie trzeba się opalać do brązu: codzienna droga do pracy, praca w ogrodzie czy jazda samochodem z odsłoniętym przedramieniem też się liczą.

Czym fotostarzenie różni się od starzenia z wiekiem?

Taki obraz kliniczny, z przewagą zmian w tkance łącznej skóry właściwej, opisują badacze zajmujący się mechanizmami starzenia [Kang i wsp., Clinics in Geriatric Medicine 2001].

Prosty test: porównaj skórę po wewnętrznej stronie ramienia, rzadko widzącą słońce, ze skórą grzbietu dłoni. Różnica między nimi to w dużej mierze efekt słońca.

Co powoduje fotostarzenie skóry?

Promieniowanie UVA i UVB

Za fotostarzenie odpowiadają oba rodzaje ultrafioletu. UVB działa głównie w naskórku i wywołuje oparzenia. UVA wnika głębiej, do skóry właściwej, gdzie znajduje się kolagen. Ma to praktyczne znaczenie: zwykłe szkło okienne zatrzymuje UVB, ale przepuszcza UVA [Tuchinda i wsp., JAAD 2006]. Przy oknie czy za szybą samochodu nie oparzysz się, ale skóra nadal dostaje promieniowanie, które sprzyja jej starzeniu.

Enzymy, które rozkładają kolagen

Najlepiej poznany mechanizm opisano w badaniu opublikowanym w New England Journal of Medicine. Już jedna ekspozycja na UV zwiększała w skórze ilość enzymów z grupy metaloproteinaz, które rozkładają białka tkanki łącznej, a rozpad kolagenu typu I wzrastał o 58%. Przy kilku naświetleniach co dwa dni aktywność tych enzymów utrzymywała się na wysokim poziomie przez cały tydzień [Fisher i wsp., NEJM 1997]. Gdy taki cykl powtarza się przez lata, kolagen jest niszczony szybciej, niż skóra go odbudowuje. Stąd zmarszczki i utrata jędrności.

Promieniowanie UV uszkadza też bezpośrednio DNA komórek skóry i obniża jej odporność miejscową [WHO]. Ten sam proces, który daje zmarszczki, w części komórek może prowadzić do zmian przedrakowych i nowotworów.

Inne czynniki zewnętrzne

Słońce nie działa w próżni. W badaniu 186 par bliźniąt jednojajowych starzej wyglądały osoby, które więcej przebywały na słońcu, częściej spędzały czas na zewnątrz i nie stosowały filtrów, a także te, które dłużej paliły papierosy [Guyuron i wsp., Plastic and Reconstructive Surgery 2009]. Z kolei w badaniu 400 kobiet w wieku 70–80 lat wyższe narażenie na zanieczyszczenie powietrza pochodzące z ruchu drogowego wiązało się z o około 20% większą liczbą plam barwnikowych na czole i policzkach [Vierkötter i wsp., Journal of Investigative Dermatology 2010].

Objawy fotostarzenia skóry

Najczęstsze oznaki to:

• głębokie zmarszczki, zwłaszcza wokół oczu, na policzkach i karku,
• nierówny koloryt i plamy barwnikowe, w tym plamy soczewicowate posłoneczne,
• szorstka, sucha w dotyku skóra o pogrubiałej fakturze,
• utrata jędrności i elastyczności,
• szorstkie, łuszczące się plamki na twarzy, łysiejącej skórze głowy lub grzbietach dłoni, które mogą być rogowaceniem słonecznym.

Badanie 298 kobiet w wieku od 30 do 78 lat porównało osoby chętnie korzystające ze słońca z unikającymi go. Przebarwienia okazały się silnie związane z ekspozycją na UV w każdej grupie wiekowej. Zmarszczki i struktura skóry zależały zarówno od wieku, jak i od słońca, a opadanie owalu twarzy głównie od wieku [Flament i wsp., Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology 2013]. Autorzy oszacowali, że ekspozycja na UV odpowiada za około 80% widocznych oznak starzenia twarzy. To szacunek z jednego badania obserwacyjnego, prowadzonego przez dział badawczy producenta kosmetyków, więc liczbę warto traktować orientacyjnie. Sam kierunek wniosków jest jednak zgodny z badaniami mechanizmów.

Fotostarzenie a fototyp

Im jaśniejsza skóra, tym mniej naturalnej ochrony daje jej barwnik i tym szybciej widać skutki słońca [Fisher i wsp., 2002]. Osoby o fototypie I i II, czyli łatwo ulegające oparzeniom i słabo się opalające, powinny chronić skórę szczególnie starannie. Swój fototyp określisz w artykule Skala Fitzpatricka — co to jest.

Fotostarzenie a nowotwory skóry

Zmarszczki i przebarwienia same w sobie nie są groźne. Są jednak widocznym śladem tej samej dawki promieniowania, która uszkadza DNA komórek skóry. WHO wymienia przedwczesne starzenie się skóry obok raka podstawnokomórkowego, raka kolczystokomórkowego i czerniaka jako przewlekłe skutki nadmiernej ekspozycji na UV [WHO]. Wszystkie te zmiany lubią te same miejsca: twarz, uszy, kark, łysiejącą skórę głowy, dekolt i grzbiety dłoni.

Dobra wiadomość jest taka, że ochrona działa na oba problemy jednocześnie. W tym samym australijskim badaniu, w którym codzienny krem zahamował starzenie skóry, osoby przydzielone do regularnego stosowania filtra miały w kolejnych latach o blisko 40% mniej raków kolczystokomórkowych niż grupa kontrolna [van der Pols i wsp., Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention 2006]. Ochrona przed słońcem dla urody i ochrona przed nowotworami to w praktyce jedno i to samo.

Wyraźne oznaki fotostarzenia warto więc traktować jako sygnał, że skóra dostała w życiu dużo słońca. Nie oznacza to choroby, ale jest dobrym powodem, by regularnie oglądać skórę i od czasu do czasu pokazać ją lekarzowi, zwłaszcza przy jasnej karnacji, licznych znamionach lub wieloletniej pracy na zewnątrz.

Kiedy zmiany posłoneczne wymagają konsultacji lekarskiej?

Skóra ze śladami fotostarzenia to skóra, która dostała dużą dawkę UV. Wśród licznych plam posłonecznych łatwo przeoczyć tę jedną, która wymaga diagnostyki. Pokaż lekarzowi zmianę, która:

• jest nowa albo wyraźnie się zmienia: rośnie, ciemnieje, ma nieregularny brzeg lub kilka odcieni,
• wyróżnia się wyglądem na tle pozostałych plam,
• jest szorstka i wraca mimo kremów nawilżających,
• krwawi, swędzi albo jest ranką, która nie goi się od kilku tygodni.

Szczególnie podstępne bywają płaskie plamy barwnikowe na twarzy osób starszych. Większość to łagodne plamy soczewicowate, ale podobnie może wyglądać wczesny czerniak typu lentigo maligna. Jak je odróżnić i dlaczego potrzebny jest dermatoskop, opisujemy w artykule Plamy soczewicowate a czerniak. O szorstkich plamkach jako zmianie przedrakowej przeczytasz w artykule Rogowacenie słoneczne.

Ocena takich zmian należy do lekarza. Samodzielne „rozpoznawanie” plam na podstawie zdjęć w internecie nie daje pewności w żadną stronę.

Jak zapobiegać fotostarzeniu skóry?

Codzienny krem z filtrem: dowód z badania klinicznego

Najmocniejszy dowód pochodzi z badania z losowym przydziałem przeprowadzonego w australijskim Nambour. 903 dorosłych przed 55. rokiem życia przez ponad cztery lata stosowało krem o szerokim spektrum codziennie albo według własnego uznania. W grupie codziennego filtra nie stwierdzono pomiarowo żadnego postępu starzenia skóry w ciągu 4,5 roku, a w porównaniu z grupą kontrolną starzenie było o 24% mniejsze [Hughes i wsp., Annals of Internal Medicine 2013]. Przegląd badań klinicznych potwierdza, że regularne stosowanie filtra chroni zarówno przed nowotworami skóry, jak i przed fotostarzeniem [Iannacone i wsp., Photodermatology, Photoimmunology & Photomedicine 2014].

Warto zauważyć, że kluczem było codzienne stosowanie, a nie sięganie po krem wyłącznie na plaży. Jak wybrać preparat i ile go nałożyć, opisujemy w artykule Krem z filtrem — jak wybrać.

Cień, odzież, kapelusz i okulary

WHO przypomina, że najskuteczniejszą ochroną są cień i ubranie, a krem uzupełnia je tam, gdzie skóry nie da się zakryć. Zaleca też kapelusz z szerokim rondem chroniący twarz, uszy i kark, okulary blokujące 99–100% UVA i UVB oraz ograniczanie pobytu na słońcu w godzinach okołopołudniowych [WHO]. Ochrona jest zalecana, gdy indeks UV wynosi 3 lub więcej.

Ochrona od dziecka

Fotostarzenie zaczyna się długo przed pierwszą zmarszczką. WHO zwraca uwagę, że skóra i oczy dzieci są szczególnie wrażliwe na UV, a nadmierna ekspozycja w dzieciństwie i młodości zwiększa ryzyko nowotworów skóry w dorosłym życiu [WHO]. Nawyki wyniesione z domu, takie jak kapelusz, cień w południe i krem przed wyjściem na plażę, procentują przez kolejne dekady, także w wyglądzie skóry.

Bez opalania i bez solarium

Opalenizna jest reakcją obronną skóry na uszkodzenie, a nie oznaką zdrowia. Solarium działa na skórę tym samym ultrafioletem co słońce, więc również ją postarza. Więcej piszemy o tym w artykule Solarium a nowotwory skóry.

Suplementy „na słońce”

W tym samym australijskim badaniu część uczestników przyjmowała beta-karoten w dawce 30 mg dziennie. Nie zauważono ogólnego wpływu na starzenie skóry, a autorzy zastrzegli, że nie można wykluczyć ani korzyści, ani szkody w podgrupach [Hughes i wsp., 2013]. Żaden suplement nie zastępuje cienia, odzieży i kremu.

Słońce w rozsądnych dawkach

Zapobieganie fotostarzeniu nie wymaga ucieczki przed światłem dziennym. Niewielkie dawki UV są potrzebne do wytwarzania witaminy D [WHO]. Chodzi o to, by unikać oparzeń i długiego przebywania w pełnym słońcu bez ochrony, a nie o rezygnację ze spacerów.

Czy fotostarzenie można cofnąć?

Częściowo. Najważniejsze jest zatrzymanie dalszych uszkodzeń, bo bez ochrony każdy zabieg daje efekt krótkotrwały.

Retinoidy na receptę. W badaniu z podwójnie ślepą próbą tretynoina stosowana przez 16 tygodni poprawiła skórę uszkodzoną słońcem u 14 z 15 osób, które smarowały nią twarz, i u żadnej z grupy otrzymującej krem bez substancji czynnej. Działaniem niepożądanym było podrażnienie skóry [Weiss i wsp., JAMA 1988]. Tretynoina hamuje też wywoływany przez UV wzrost enzymów rozkładających kolagen o 70–80% [Fisher i wsp., 1997], dlatego działa nie tylko naprawczo, ale i ochronnie [Kang i wsp., 2001]. To lek, którego dobór i bezpieczeństwo, na przykład w ciąży, trzeba omówić z lekarzem.

Zabiegi medycyny estetycznej. Lasery, peelingi chemiczne czy zabiegi światłem mogą poprawić koloryt i strukturę skóry. Dobiera się je do rodzaju problemu, a ich efekt utrzymuje się tylko przy konsekwentnej ochronie przed UV. Zanim usuniesz plamę barwnikową laserem, warto pokazać ją lekarzowi z dermatoskopem, by mieć pewność, że jest łagodna.

Czego unikać przy skórze z oznakami fotostarzenia?

• opalania „dla zdrowego wyglądu” i korzystania z solarium,
• dłuższego przebywania w pełnym słońcu bez kapelusza i kremu, także za szybą samochodu przy długiej jeździe,
• palenia papierosów, które samo w sobie wiąże się ze starszym wyglądem skóry [Guyuron i wsp., 2009],
• samodzielnego usuwania lub „wypalania” plam barwnikowych bez wcześniejszej oceny lekarza,
• odkładania wizyty, gdy jedna z plam zaczyna się zmieniać.

Najczęstsze pytania

Na czym polega fotostarzenie skóry?

To przedwczesne starzenie się skóry wywołane powtarzaną ekspozycją na promieniowanie UV. Promieniowanie uruchamia w skórze enzymy rozkładające kolagen i uszkadza komórki, a szkody sumują się przez lata. Efektem są głębokie zmarszczki, przebarwienia, szorstkość i utrata jędrności w miejscach najczęściej wystawianych na słońce.

Czy od słońca robią się zmarszczki?

Tak. Promieniowanie UV przyspiesza rozpad kolagenu w skórze właściwej, co sprzyja powstawaniu zmarszczek. W badaniu porównującym kobiety unikające słońca z tymi, które chętnie się opalały, zmarszczki i struktura skóry zależały zarówno od wieku, jak i od ekspozycji na słońce, a przebarwienia głównie od słońca.

Co najbardziej postarza twarz?

Spośród czynników, na które mamy wpływ, najsilniejszy jest wieloletni kontakt ze słońcem. W badaniu bliźniąt jednojajowych starzej wyglądały osoby, które więcej przebywały na słońcu i nie używały filtra, oraz te, które dłużej paliły. Z zanieczyszczeniem powietrza wiąże się z kolei więcej plam barwnikowych na twarzy.

Jakie są pierwsze oznaki starzenia się skóry?

Przy fotostarzeniu często są to nierówny koloryt i drobne plamy barwnikowe na twarzy, grzbietach dłoni i dekolcie oraz szorstkość skóry. Z czasem dołączają głębsze zmarszczki i utrata jędrności. Nowa lub zmieniająca się plama barwnikowa wymaga jednak oceny lekarza, bo nie każda jest tylko oznaką starzenia.

Co najlepiej zatrzymuje promieniowanie UV?

Według WHO najskuteczniejsze są cień i odzież, a krem z filtrem uzupełnia ochronę tam, gdzie nie da się zakryć skóry. Do tego kapelusz z szerokim rondem i okulary przeciwsłoneczne chroniące przed UVA i UVB. Krem nie powinien służyć do wydłużania czasu na słońcu.

Czy fotostarzenie można cofnąć?

Częściowo. Codzienna ochrona przed UV zatrzymuje dalsze zmiany, a w badaniach kontrolowanych tretynoina stosowana miejscowo poprawiała wygląd skóry uszkodzonej słońcem. Zabiegi medycyny estetycznej mogą poprawić koloryt i strukturę skóry, ale nie zastępują ochrony. Wyboru metody dokonuje lekarz po ocenie skóry.

Czy fotostarzenie dotyczy tylko twarzy?

Nie. Dotyczy każdego miejsca, które latami jest odsłonięte: szyi, dekoltu, karku, uszu, grzbietów dłoni i przedramion. Skóra stale zakryta ubraniem starzeje się głównie z wiekiem, dlatego różnica między nią a skórą odsłoniętą dobrze pokazuje, ile zrobiło słońce.

W jakim wieku najbardziej starzeje się twarz?

Nie ma jednego wieku. Fotostarzenie to proces kumulacyjny, więc jego objawy narastają przez dekady, a ich nasilenie zależy bardziej od tego, ile słońca skóra dostała, niż od samej daty urodzenia. U osób chętnie korzystających ze słońca różnice w przebarwieniach widać już po trzydziestce.

Podsumowanie

Fotostarzenie to skumulowany efekt lat spędzonych na słońcu: zmarszczki, przebarwienia, szorstkość i utrata jędrności w odsłoniętych miejscach. Jego podstawą jest rozkład kolagenu wywoływany przez UV, a dodatkowo sprzyjają mu palenie i zanieczyszczenie powietrza. Badanie kliniczne pokazało, że codzienny krem z filtrem potrafi zatrzymać postęp zmian, a tretynoina może je częściowo cofnąć. Skóra z wyraźnymi oznakami fotostarzenia dostała jednak dużą dawkę UV, dlatego warto co jakiś czas pokazać lekarzowi plamy i znamiona, zwłaszcza te, które się zmieniają.

Zobacz również

• Opalanie a starzenie skóry — zmarszczki i przebarwienia
• PA++++ — co oznacza skala ochrony przed UVA
• Krem z filtrem do twarzy na co dzień
• UVA przez szybę samochodu i okna
• Promieniowanie UVA i UVB — czym się różnią i jak działają na skórę
• Rogowacenie słoneczne — metody leczenia

Zobacz również:

Dużo plam posłonecznych? Sprawdź je w wideodermatoskopii

Umów się