Wykwity skórne — rodzaje wykwitów pierwotnych i wtórnych i kiedy niepokoić się zmianą

Lekarz, który ogląda skórę, posługuje się językiem bardzo precyzyjnych określeń. „Wysypka” czy „krostka” dla pacjenta to w opisie badania na przykład grudki, pęcherzyki albo bąble. Te podstawowe elementy zmian na skórze nazywa się wykwitami. Ich rodzaj, kolor, układ i rozmieszczenie są dla lekarza pierwszą wskazówką, jaka choroba może się za nimi kryć.

W tym artykule wyjaśniamy, czym są wykwity pierwotne i wtórne, jak wygląda każdy z nich, jak lekarz opisuje zmianę i, co najważniejsze, które zmiany na skórze wymagają szybkiej wizyty. Ten przewodnik pomaga zrozumieć opis badania, ale nie zastępuje oceny lekarza.

Zobacz również:

Niepokoi Cię zmiana na skórze? Lekarz obejrzy ją w powiększeniu i oceni, czy wymaga dalszej diagnostyki

Umów się

Co to są wykwity skórne?

Wykwit to pojedyncza, widoczna lub wyczuwalna zmiana na skórze, będąca objawem choroby. Lekarz opisuje go według morfologii, czyli kształtu i budowy. Zmiana może być płaska, uniesiona ponad powierzchnię skóry albo zagłębiona poniżej niej. Ma określony kolor: od koloru skóry przez czerwony, różowy, fioletowy, brązowy i czarny po żółty. Może być miękka, twarda, chełbocząca albo stwardniała jak blizna, cieplejsza lub chłodniejsza od otoczenia, ruchoma lub nieruchoma [DermNet — Terminology].

Tradycyjnie wykwity dzieli się na dwie grupy:

• wykwity pierwotne, które pojawiają się jako pierwsze, bezpośrednio z powodu choroby,
• wykwity wtórne, które powstają z pierwotnych w miarę rozwoju choroby, gojenia albo pod wpływem drapania czy urazu.

Żeby lekarze na całym świecie opisywali zmiany tak samo, Międzynarodowa Liga Towarzystw Dermatologicznych (ILDS) opracowała wspólny słownik. Jego wersja z 2016 roku obejmuje 13 podstawowych określeń i ponad 100 dodatkowych terminów, uzgodnionych w głosowaniu kilkudziesięciu krajowych towarzystw naukowych [Nast i wsp. 2016].

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Wykwity pierwotne

Definicje poniżej podajemy za słownikiem terminów DermNet. Polskie podręczniki dermatologii dzielą i nazywają niektóre wykwity nieco inaczej (na przykład co do zaliczenia torbieli do wykwitów pierwotnych albo granicy między guzkiem a guzem), ale opis wyglądu zmian pozostaje ten sam.

Plama

Plama to zmiana koloru skóry, która nie jest uniesiona ani wyczuwalna pod palcem. Małą zmianę tego typu określa się po angielsku jako macule, a większy obszar jako patch [DermNet — Terminology]. Ze względu na przyczynę wyróżnia się:

1. Plamy naczyniowe z poszerzenia naczyń, czyli rumień: zaczerwienienie wynikające ze zwiększonego przepływu krwi [DermNet — Terminology].
2. Teleangiektazje: widoczne, poszerzone drobne naczynia, czerwone lub fioletowe [DermNet — Terminology].
3. Plamy krwotoczne, czyli plamica: wynaczynienie krwi do skóry w postaci drobnych wybroczyn lub większych podbiegnięć. W przeciwieństwie do rumienia plamica nie blednie pod uciskiem [DermNet — Terminology].
4. Plamy barwnikowe: przebarwienia, czyli obszary ciemniejsze od otaczającej skóry, oraz odbarwienia, czyli jaśniejsze [DermNet — Terminology].

Plamą jest też wiele zmian barwnikowych, które oceniamy w badaniu znamion. O ich przyczynach piszemy w artykułach brązowe plamy na skórze i czerwona kropka na skórze.

Grudka

Grudka to uniesiona, lita, wyczuwalna zmiana o średnicy do 1 cm. Może być pojedyncza albo liczna. Bywa spiczasta, kopułowata, nitkowata, uszypułowana, osadzona szeroko albo z zagłębieniem w środku [DermNet — Terminology]. Co może oznaczać pojedyncza grudka, wyjaśniamy w artykule grudka na skórze.

Blaszka

Blaszka to dobrze odgraniczona, wyczuwalna zmiana większa niż 1 cm, zwykle uniesiona. Często powstaje z połączenia wielu grudek. Może mieć wyraźne lub niewyraźne granice i różne kształty, w tym pierścieniowaty, łukowaty czy wężykowaty [DermNet — Terminology].

Guzek i guz

Guzek to uniesiona, lita, wyczuwalna zmiana większa niż 1 cm, położona głównie w skórze właściwej i tkance podskórnej. Większa część guzka może wystawać ponad skórę albo leżeć pod jej powierzchnią [DermNet — Terminology]. W polskiej terminologii bardzo duże zmiany tego typu bywają nazywane guzami. Guzkiem może być zarówno łagodny tłuszczak, jak i nowotwór skóry, dlatego nowego, rosnącego guzka nie należy obserwować na własną rękę.

Torbiel

Torbiel to grudka lub guzek wypełniony płynną lub półpłynną treścią, przez co w dotyku chełbocze [DermNet — Terminology]. Najczęstszym przykładem jest torbiel naskórkowa, potocznie nazywana kaszakiem.

Pęcherzyk i pęcherz

Pęcherzyk to mały, odgraniczony wykwit o średnicy do 1 cm wypełniony płynem: przejrzystym, surowiczym albo krwistym. Pęcherz ma te same cechy, ale jest większy niż 1 cm [DermNet — Terminology]. Pęknięty pęcherzyk lub pęcherz zostawia zwykle nadżerkę, czyli wykwit wtórny.

Krosta

Krosta to odgraniczony wykwit wypełniony ropą, białą lub żółtą. Zawiera głównie neutrofile, czyli białe krwinki. Ważne: nie każda krosta oznacza zakażenie [DermNet — Terminology]. Większe, odgraniczone nagromadzenie ropy to ropień [DermNet — Terminology].

Bąbel pokrzywkowy

Bąbel to przejściowe uniesienie skóry wynikające z obrzęku skóry właściwej. Często jest blady w środku i otoczony czerwoną obwódką, a jego powierzchnia się nie zmienia [DermNet — Terminology]. Pojedynczy bąbel utrzymuje się od kilku minut do 24 godzin, może zmieniać kształt i swędzi. Bąble są podstawowym objawem pokrzywki [DermNet — Urticaria].

Wykwity wtórne

Łuska

Łuska to nadmiar martwych komórek warstwy rogowej na powierzchni skóry. Może być drobna i otrębiasta, duża i srebrzysta jak w łuszczycy, przylegająca, zrogowaciała albo schodzić płatami [DermNet — Terminology]. Obecność łuski pomaga w różnicowaniu: na przykład grzybica skóry gładkiej ma zwykle łuszczący się brzeg [DermNet — Tinea corporis].

Strup

Strup powstaje z zasychającego osocza, które sączy się przez uszkodzony naskórek. Ma szorstką powierzchnię, zwykle żółtą lub brązową. Strup z domieszką krwi jest czerwony, fioletowy lub czarny [DermNet — Terminology]. Strup na zmianie, która powinna być gładka, na przykład na znamieniu, to sygnał do wizyty [NHS — Symptoms of melanoma skin cancer].

Nadżerka

Nadżerka to powierzchowny ubytek, który obejmuje tylko część tkanki na powierzchni skóry [DermNet — Terminology]. Często pozostaje po pęknięciu pęcherzyka lub pęcherza. Ponieważ nie sięga głęboko, zwykle goi się bez blizny.

Przeczos

Przeczos to ubytek naskórka i części skóry właściwej spowodowany drapaniem albo innym urazem z zewnątrz. Może mieć postać linijną lub punktową [DermNet — Terminology]. Przeczosy zwykle towarzyszą świądowi.

Pęknięcie, szczelina i rozpadlina

Pęknięcie (szczelina, w polskiej terminologii także rozpadlina) to linijne rozszczepienie skóry, czasem przypominające wąskie owrzodzenie [DermNet — Terminology].

Owrzodzenie

Owrzodzenie to ubytek całej grubości naskórka i co najmniej części skóry właściwej, który może sięgać nawet tkanki podskórnej. Owrzodzenie zawsze goi się blizną [DermNet — Terminology]. Rana, która nie goi się mimo upływu tygodni, wymaga oceny lekarskiej, bo tak mogą wyglądać nowotwory skóry [NHS — Symptoms of non-melanoma skin cancer].

Blizna

Blizna to tkanka łączna, która zastępuje ubytek po owrzodzeniu, ranie czy zabiegu. Bywa płaska, zanikowa albo przerośnięta, czyli powiększona ponad miarę [DermNet — Terminology]. Więcej o gojeniu się ran po zabiegach piszemy w artykule blizna po operacji.

Liszajowacenie

Liszajowacenie (lichenizacja) to pogrubienie skóry z wyraźnie zaznaczonym rysunkiem bruzd, będące skutkiem długotrwałego pocierania i drapania. Typowo występuje w przewlekłym atopowym zapaleniu skóry i liszaju zwykłym przewlekłym [DermNet — Terminology].

Wykwity skórne — zestawienie

Zestawienie opiera się na definicjach DermNet [DermNet — Terminology].

Kształt, układ i rozmieszczenie zmian

Sam rodzaj wykwitu to dopiero początek opisu. Lekarz zwraca też uwagę na to, jak zmiany się układają [DermNet — Terminology]:

• pierścieniowato, czyli w okrąg, jak w grzybicy skóry gładkiej czy ziarniniaku obrączkowatym,
• monetowato, czyli w okrągłe ogniska wielkości monety,
• linijnie, często wzdłuż zadrapania,
• tarczowato, w koncentryczne pierścienie przypominające tarczę strzelniczą,

oraz gdzie występują: na odsłoniętych częściach ciała (zmiany związane ze światłem), w zgięciach, na powierzchniach wyprostnych łokci i kolan, wzdłuż przebiegu nerwu (jak w półpaścu), symetrycznie lub po jednej stronie ciała [DermNet — Terminology]. Ten sam wykwit w innym układzie i miejscu może oznaczać zupełnie inną chorobę.

Jakie zmiany skórne powinny niepokoić?

Większość wykwitów to objawy chorób, które nie zagrażają życiu. Są jednak sytuacje, w których nie warto czekać.

Pilnie, w trybie ratunkowym:

• wysypka, która nie blednie pod uciskiem przezroczystej szklanki, zwłaszcza u osoby z gorączką, bólem głowy lub złym samopoczuciem. Może to być objaw zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych [NHS — Symptoms of meningitis],
• bąble z nagłym obrzękiem warg, języka lub gardła, dusznością albo zawrotami głowy, które mogą świadczyć o ciężkiej reakcji alergicznej [NHS — Hives].

W najbliższym czasie, u lekarza:

• nowe znamię albo znamię, które zmienia rozmiar, kształt lub kolor [NHS — Symptoms of melanoma skin cancer],
• znamię swędzące, bolesne, zapalne, krwawiące lub pokryte strupem [NHS — Symptoms of melanoma skin cancer],
• nowa, nietypowa zmiana, która nie znika po kilku tygodniach, także na dłoniach i stopach, oraz ciemny pas pod paznokciem bez urazu [NHS — Symptoms of melanoma skin cancer],
• zmiana, która rośnie albo zmienia kolor lub fakturę [NHS — Symptoms of non-melanoma skin cancer],
• zmiana, która boli, swędzi, krwawi, tworzy strup lub sączy się dłużej niż 4 tygodnie [NHS — Symptoms of non-melanoma skin cancer].

Wiele z tych sygnałów to po prostu wykwity wtórne, takie jak strup czy owrzodzenie, które pojawiają się tam, gdzie nie powinno ich być. Szerzej opisujemy je w artykule niepokojące zmiany skórne.

Jak leczyć wykwity skórne?

Nie leczy się wykwitu, tylko chorobę, której jest objawem. Ta sama krosta może oznaczać trądzik albo zakażenie, a ten sam pierścień grzybicę albo chorobę niezakaźną. Dlatego najpierw potrzebne jest rozpoznanie: badanie skóry, czasem dermatoskopia, badanie mykologiczne, posiew lub biopsja skóry.

Szczególnie ryzykowne jest samodzielne smarowanie zmian maścią ze sterydem. Przy grzybicy steryd tłumi stan zapalny i zaciera typowy obraz. Zmiany stają się rozległe, mają niewyraźne granice i mniej się łuszczą. Taką postać nazywa się grzybicą incognito, a jej rozpoznanie jest trudniejsze [DermNet — Tinea corporis].

Jakie są najczęstsze choroby skóry?

Choroby skóry należą do najczęstszych schorzeń człowieka. Według analizy Global Burden of Disease z 2010 roku grzybice skóry, trądzik i grupa „innych chorób skóry i tkanki podskórnej” znalazły się w pierwszej dziesiątce najczęstszych chorób na świecie. W pierwszej pięćdziesiątce były też świąd, wyprysk, liszajec zakaźny, świerzb i mięczak zakaźny. Łącznie choroby skóry były czwartą przyczyną obciążenia zdrowia schorzeniami niezakończonymi zgonem [Hay i wsp. 2014].

Nowotwory skóry zdarzają się rzadziej niż te choroby, ale to właśnie je najważniejsze jest wykryć wcześnie. Mogą mieć postać gładkiego, uniesionego guzka o wyraźnych brzegach, szorstkiej zmiany pokrytej strupem albo płaskiej, przebarwionej plamy [NHS — Symptoms of non-melanoma skin cancer]. Czerniak ma często nieregularny kształt i dwa lub więcej kolorów [NHS — Symptoms of melanoma skin cancer]. Jak mogą wyglądać, pokazujemy w artykule jak wygląda rak skóry.

Badanie skóry w Twoich Znamionach

W Twoich Znamionach skupiamy się na zmianach, które mogą być nowotworem: znamionach, guzkach i zmianach, które się nie goją. Podczas wideodermatoskopii lekarz ogląda skórę w powiększeniu, ocenia budowę zmian niewidoczną gołym okiem i zapisuje obraz, by przy kolejnej wizycie porównać, czy coś się zmieniło. Jeśli zmiana budzi wątpliwości, lekarz może zaproponować jej usunięcie z badaniem histopatologicznym. Aktualne ceny znajdziesz w cenniku.

Najczęściej zadawane pytania

Jak się nazywają wykwity na skórze?

Wykwity pierwotne to plama, grudka, blaszka, guzek, torbiel, pęcherzyk, pęcherz, krosta i bąbel. Wykwity wtórne powstają z nich w toku choroby lub pod wpływem drapania i urazu: łuska, strup, nadżerka, przeczos, pęknięcie, owrzodzenie, blizna i liszajowacenie.

Jakie są 4 najczęstsze choroby skóry?

Nie ma jednej oficjalnej listy czterech chorób. Według analizy Global Burden of Disease z 2010 roku grzybice skóry i trądzik należą do dziesięciu najczęstszych chorób na świecie, a w pierwszej pięćdziesiątce są też świąd, wyprysk, liszajec zakaźny, świerzb i mięczak zakaźny. Choroby skóry były czwartą przyczyną obciążenia zdrowia schorzeniami, które nie prowadzą do śmierci.

Jakie zmiany skórne powinny mnie niepokoić?

Nowe znamię lub znamię, które zmienia rozmiar, kształt albo kolor, a także znamię swędzące, bolesne, krwawiące lub pokryte strupem. Niepokojąca jest też zmiana, która rośnie albo przez ponad 4 tygodnie boli, swędzi, krwawi lub tworzy strup i się nie goi. Pilnej pomocy wymaga wysypka, która nie blednie pod uciskiem szklanki, oraz bąble z obrzękiem warg i dusznością.

Jak leczyć wykwity skórne?

Leczy się chorobę, a nie sam wykwit. Ta sama krosta może być objawem trądziku albo zakażenia, a ten sam pierścień grzybicy albo ziarniniaka obrączkowatego. Dlatego najpierw potrzebne jest rozpoznanie. Samodzielne smarowanie zmian maścią sterydową może zatrzeć obraz choroby, na przykład grzybicy, i opóźnić właściwe leczenie.

Czym różni się wykwit pierwotny od wtórnego?

Wykwit pierwotny to pierwsza zmiana, którą wywołuje choroba, na przykład grudka czy pęcherzyk. Wykwit wtórny powstaje później, gdy zmiana pierwotna ewoluuje albo zostaje uszkodzona, na przykład pęcherzyk pęka i zostawia nadżerkę, która pokrywa się strupem.

Podsumowanie

Wykwity to podstawowe elementy zmian na skórze. Pierwotne, czyli plama, grudka, blaszka, guzek, torbiel, pęcherzyk, pęcherz, krosta i bąbel, pojawiają się jako pierwsze. Wtórne, czyli łuska, strup, nadżerka, przeczos, pęknięcie, owrzodzenie, blizna i liszajowacenie, powstają z nich później. Rodzaj wykwitu, jego układ i rozmieszczenie pomagają lekarzowi postawić rozpoznanie, ale nie zastępują badania. Pilnej pomocy wymaga wysypka, która nie blednie pod uciskiem, i bąble z obrzękiem warg lub dusznością. Do lekarza warto też pójść z każdym nowym lub zmieniającym się znamieniem oraz ze zmianą, która nie goi się dłużej niż 4 tygodnie.

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Mięczak zakaźny u dzieci i dorosłych
• Drobne grudki na ramionach — rogowacenie okołomieszkowe
• Plamy soczewicowate
• Kaszak (torbiel) — stan zapalny i usuwanie
• Naczyniaki rubinowe (rubinki)

Zobacz również:

Zmiana na skórze rośnie, krwawi lub się nie goi? Umów badanie, a lekarz oceni ją w powiększeniu

Umów się