Indeks UV — co oznacza skala, jaki poziom jest niebezpieczny i gdzie sprawdzić indeks UV w Polsce

Indeks UV to skala natężenia promieniowania ultrafioletowego, które może uszkodzić skórę i oczy. Im wyższa wartość, tym większe ryzyko i tym krócej trzeba przebywać na słońcu, by do szkody doszło [WHO — Indeks UV (Q&A)]. Najprostsza zasada brzmi: od indeksu UV 3 chroń skórę, a od 8 unikaj słońca w godzinach południowych [WHO — Global Solar UV Index].

W tym artykule wyjaśniamy, czym dokładnie jest indeks UV, co oznacza każdy poziom skali, jaki indeks bywa w Polsce, gdzie go sprawdzić i jak czytać prognozę. Związek indeksu UV z wytwarzaniem witaminy D opisujemy osobno w artykule indeks UV a witamina D.

Indeks UV podpowiada, kiedy chronić skórę. O tym, co dzieje się ze znamionami, powie badanie. Zobacz, jak wygląda wideodermatoskopia, czyli komputerowe badanie znamion.

Czym jest indeks UV?

Globalny słoneczny indeks UV opracowały wspólnie Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), Program Środowiskowy ONZ, Światowa Organizacja Meteorologiczna i Międzynarodowa Komisja Ochrony przed Promieniowaniem Niejonizującym [WHO — Ultraviolet radiation]. Opisuje on natężenie promieniowania UV przy powierzchni ziemi w taki sposób, by miało ono znaczenie dla ludzkiej skóry.

Jak to działa? Promieniowanie słoneczne z zakresu UV mierzy się przy każdej długości fali i „waży” według tego, jak silnie dana długość fali wywołuje zaczerwienienie skóry. Do tego służy międzynarodowe widmo działania rumieniotwórczego. Wynik, liczony dla poziomej powierzchni, mnoży się przez stałą równą 40 m²/W, dzięki czemu powstaje prosta liczba bez jednostek [WHO — Global Solar UV Index]. W praktyce oznacza to, że jeden stopień indeksu odpowiada 25 mW/m² promieniowania ważonego zdolnością do wywoływania rumienia.

IMGW opisuje indeks UV jako miarę poziomu oddziaływania UV na skórę człowieka: im wyższa wartość, tym większe prawdopodobieństwo zaczerwienienia i oparzenia oraz tym szybciej się one pojawiają [IMGW, Obserwator 2020].

Dlaczego indeks UV jest potrzebny?

Promieniowania UV nie widać i nie czuć. Ciepło słońca pochodzi z podczerwieni, więc chłodny, wietrzny dzień może dawać wysokie UV, a upalne popołudnie już niższe [WHO — Global Solar UV Index]. Indeks UV pełni podobną rolę jak prognoza temperatury: pozwala z wyprzedzeniem zdecydować, jak się ubrać i czy zabrać krem z filtrem [WHO — Indeks UV (Q&A)].

Centrum Badania Znamion

Nie zgaduj ze zdjęć — zbadaj swoje znamiona

72 000+wideodermatoskopii

65 000+usuniętych zmian

100+lekarzy w zespole

8miast w Polsce

Umów badanie znamion

Skala indeksu UV — co oznacza każdy poziom?

WHO dzieli indeks UV na pięć kategorii i przypisuje im międzynarodowe kolory [WHO — Global Solar UV Index]:

Zalecenia WHO dla mieszkańców są prostsze i mają trzy progi: przy 0–2 można bezpiecznie przebywać na zewnątrz, przy 3–7 w południe trzeba szukać cienia, założyć koszulkę i kapelusz oraz nałożyć krem z filtrem, a przy 8 i więcej unikać wychodzenia w godzinach południowych [WHO — Indeks UV (Q&A)].

WHO podkreśla też, że jeśli ochrona jest potrzebna, powinna obejmować wszystkie środki naraz: ubranie, kapelusz, okulary, cień i krem z filtrem [WHO — Indeks UV (Q&A)]. Krem nie zastępuje pozostałych elementów, tylko je uzupełnia.

IMGW podaje, że skala indeksu w praktyce mieści się między 0 a 16 [IMGW, Obserwator 2020]. Im bliżej równika i im wyżej nad poziomem morza, tym wyższe wartości można spotkać [WHO — Global Solar UV Index].

Jaki indeks UV jest dobry, a jaki niebezpieczny?

Bezpieczny dla skóry jest indeks UV poniżej 3. WHO pisze, że nawet u osób o bardzo jasnej, wrażliwej skórze ryzyko krótko- i długoterminowych uszkodzeń przy indeksie poniżej 3 jest ograniczone i w normalnych warunkach ochrona nie jest potrzebna [WHO — Global Solar UV Index].

Od wartości 3 ochrona jest konieczna, a przy wartościach 8 i wyższych zalecenia należy szczególnie wzmocnić [WHO — Global Solar UV Index]. Ten sam próg 3 przyjmują NHS i WHO w codziennych poradach [NHS — Sunscreen and sun safety; WHO — Ultraviolet radiation].

Czy indeks UV 5 to dużo?

To górna granica poziomu umiarkowanego. Nie jest to wartość ekstremalna, ale wymaga ochrony, zwłaszcza w południe. Osoby o jasnej skórze, dzieci i osoby przyjmujące leki uwrażliwiające na światło powinny traktować ją poważnie. Nad wodą lub na piasku do promieni bezpośrednich dochodzą odbite, więc ekspozycja jest większa niż sugeruje sama liczba [WHO — Global Solar UV Index].

Przy jakim UV da się opalić?

Opalenizna i oparzenie powstają pod wpływem tego samego promieniowania. WHO wyjaśnia, że opalenizna pojawia się w ciągu kilku dni od ekspozycji i jest odpowiedzią obronną skóry na uszkodzenie [WHO — Global Solar UV Index]. Im wyższy indeks UV, tym szybciej to uszkodzenie powstaje. W Polsce latem, przy wysokim i bardzo wysokim indeksie UV, osoby o średnio wrażliwej skórze mogą się zaczerwienić po 15–30 minutach [IMGW, Obserwator 2020]. Zaczerwienienie po oparzeniu pojawia się z opóźnieniem, zwykle po 2–6 godzinach [DermNet — Sunburn], więc w trakcie pobytu na słońcu trudno je zauważyć.

Dlaczego prognozy nie podają „czasu do oparzenia”?

W niektórych krajach do indeksu UV dodawano informację, po ilu minutach można się oparzyć. WHO odradza takie komunikaty. Ludzie odczytują je bowiem jako informację o „bezpiecznym czasie opalania”, a przecież nawet bez oparzenia skumulowana dawka UV sprzyja rakowi skóry i uszkadza oczy oraz układ odpornościowy [WHO — Global Solar UV Index]. Więcej o tym, ile czasu można spędzić w słońcu, piszemy w artykule ile czasu można przebywać na słońcu.

Jaki indeks UV jest w Polsce?

IMGW-PIB mierzy promieniowanie UV od początku lat 90. w trzech stacjach: w Łebie, Legionowie i Zakopanem. Pomiary pokazują wyraźny rytm roczny: latem, w godzinach okołopołudniowych i w bezpośrednim słońcu, indeks UV osiąga poziom wysoki i bardzo wysoki, a jesienią i zimą jest niski [IMGW, Obserwator 2020].

Kilka ciekawostek z danych IMGW [IMGW, Obserwator 2020]:

• najwyższe wartości spośród trzech stacji notuje się w Zakopanem, ze względu na wysokość,
• w czerwcu w ostatnich latach zdarzały się epizody ubytku ozonu nad Polską o ponad 10% względem normy, które przy słonecznej pogodzie i czystym powietrzu dawały bardzo wysokie wartości indeksu,
• w czerwcu 2019 roku w Legionowie notowano wartości wyraźnie powyżej średniej wieloletniej, a nawet rekordowe dla serii pomiarowej.

W praktyce oznacza to, że w Polsce od późnej wiosny do końca lata w środku dnia trzeba się chronić, a zimą na nizinach indeks UV zwykle pozostaje niski. Wyjątkiem są góry ze śniegiem, który odbija do 80% promieniowania UV [WHO — Global Solar UV Index].

Gdzie sprawdzić dzisiejszy indeks UV?

• IMGW-PIB prowadzi pomiary i prognozy indeksu UV dla Polski [IMGW, Obserwator 2020]. Aktualną ofertę instytutu, w tym prognozy UV, sprawdź na stronie imgw.pl.
• Aplikacje i serwisy pogodowe coraz częściej podają indeks UV obok temperatury. WHO zachęca media do publikowania prognoz indeksu UV [WHO — Indeks UV (Q&A)].
• Aplikacja SunSmart Global UV, przygotowana przez WHO, Światową Organizację Meteorologiczną, Program Środowiskowy ONZ i Międzynarodową Organizację Pracy, jest bezpłatna. Pokazuje prognozy UV i pogody oraz porady dotyczące ochrony, także dla kilku wybranych miejsc naraz [WHO — SunSmart Global UV App].

Jak czytać prognozę indeksu UV?

1. Prognoza zwykle podaje maksimum dnia. To wartość występująca w ciągu około czterech godzin wokół słonecznego południa [WHO — Indeks UV (Q&A)]. Rano i wieczorem indeks jest niższy. Godziny słonecznego południa w polskich miastach podajemy w artykule godziny największego nasłonecznienia.
2. Wartość jest średnią z 30 minut i jest zaokrąglana do liczby całkowitej [WHO — Global Solar UV Index].
3. Zwróć uwagę, czy prognoza uwzględnia chmury. WHO zaleca, by prognozy uwzględniały wpływ zachmurzenia, a jeśli tego nie robią, były opisane jako indeks dla bezchmurnego nieba. Przy zmiennym zachmurzeniu indeks może być podawany jako przedział [WHO — Global Solar UV Index].
4. Uwzględnij miejsce. W górach UV rośnie o 10–12% na każdy tysiąc metrów wysokości, a woda, piasek i śnieg odbijają promieniowanie [WHO — Global Solar UV Index].

Chmury a indeks UV

Pochmurne niebo nie oznacza niskiego indeksu. Przez cienkie chmury może przenikać do 80% promieniowania UV [WHO — Global Solar UV Index]. Według IMGW wysokie, cienkie chmury typu cirrus przepuszczają ponad 90% UV, natomiast grube chmury warstwowe znacznie je ograniczają, a burzowe mogą obniżyć je niemal do zera [IMGW, Obserwator 2020].

Indeks UV bez prognozy — reguła cienia

Jeśli nie masz pod ręką aplikacji, spójrz na własny cień. Gdy jest dłuższy niż Ty, ekspozycja na UV jest raczej niższa. Gdy jest krótszy niż Ty, promieniowanie UV jest wysokie i warto przejść do cienia oraz osłonić skórę i oczy [US EPA — UV Index Scale].

Kto powinien szczególnie zwracać uwagę na indeks UV?

WHO zaleca, by komunikaty związane z indeksem UV były skierowane przede wszystkim do osób o jasnej skórze, które łatwo się oparzają, bo u nich występuje ponad 90% raków skóry innych niż czerniak. Szczególnej ochrony wymagają też dzieci [WHO — Global Solar UV Index]. Do grup podwyższonego ryzyka WHO zalicza ponadto osoby z dużą liczbą znamion, przyjmujące leki uwrażliwiające na światło i osoby z rakiem skóry w rodzinie [WHO — Ultraviolet radiation].

Osoby o ciemnej skórze rzadziej chorują na raka skóry, ale nie są na niego odporne, a ryzyko uszkodzeń oczu i układu odpornościowego przez UV nie zależy od karnacji [WHO — Global Solar UV Index]. Jeśli należysz do grupy ryzyka i masz dużo znamion, regularne badanie skóry ma szczególny sens. Więcej o tym, dlaczego oparzenia mają znaczenie, piszemy w artykule oparzenia słoneczne a czerniak.

Najczęściej zadawane pytania

Jaki indeks UV jest dobry?

Najbezpieczniejszy dla skóry jest indeks UV 0–2. Według WHO przy takich wartościach ryzyko krótko- i długoterminowych uszkodzeń jest ograniczone nawet u osób o bardzo jasnej skórze i zwykle nie trzeba się chronić. Od wartości 3 WHO zaleca ochronę przed słońcem.

Przy jakim UV da się opalić?

Opalenizna i oparzenie powstają przy tym samym promieniowaniu UV, a od indeksu 3 ryzyko uszkodzenia skóry wyraźnie rośnie. W Polsce latem w południe indeks UV osiąga poziom wysoki lub bardzo wysoki, przy którym osoby o średnio wrażliwej skórze mogą się zaczerwienić już po 15–30 minutach. Opalenizna pojawia się po kilku dniach i jest oznaką obrony skóry przed uszkodzeniem.

Jaki indeks UV jest niebezpieczny?

Ochrony wymaga każdy indeks od 3 wzwyż. Wartości 6–7 to poziom wysoki, 8–10 bardzo wysoki, a 11 i więcej ekstremalny. Przy indeksie 8 i wyższym WHO zaleca unikanie przebywania na zewnątrz w godzinach południowych, a gdy to niemożliwe, cień, koszulę, kapelusz, okulary i krem z filtrem.

Czy wskaźnik UV 5 to dużo?

Indeks UV 5 to górna granica poziomu umiarkowanego. WHO zaleca przy nim ochronę: w południe przebywanie w cieniu, koszulkę, kapelusz i krem z filtrem. Nad wodą i na piasku ekspozycja jest większa, bo do promieni bezpośrednich dochodzą odbite.

Czy przy pochmurnym niebie indeks UV jest niski?

Niekoniecznie. Przez cienkie chmury może przenikać do 80% promieniowania UV. Dlatego warto patrzeć na prognozę indeksu UV, a nie na to, czy świeci słońce. Grube chmury burzowe potrafią natomiast obniżyć UV prawie do zera.

Podsumowanie

Indeks UV to międzynarodowa skala opracowana przez WHO i agendy ONZ, która mówi, jak silne jest w danym miejscu i czasie promieniowanie ultrafioletowe szkodliwe dla skóry. Ma pięć kategorii: niski (1–2), umiarkowany (3–5), wysoki (6–7), bardzo wysoki (8–10) i ekstremalny (11+). Od wartości 3 trzeba chronić skórę, a od 8 unikać słońca w południe. W Polsce latem w środku dnia indeks UV bywa wysoki i bardzo wysoki, a jesienią i zimą jest niski. Prognozę warto sprawdzać w serwisie pogodowym lub w aplikacji WHO, pamiętając, że podaje ona maksimum dnia, a chmury nie zawsze chronią.

Centrum Badania Znamion

Zbadaj znamiona w swoim mieście

WarszawaPoznańKrakówGdańskWrocławSzczecinKatowiceLublin

Umów badanie znamion

Zobacz również

• Promieniowanie UVA i UVB — czym się różnią i jak działają na skórę
• Promieniowanie UV w pochmurny dzień
• SPF 30, 50 czy 50+ — jak dobrać filtr
• Krem z filtrem — jak wybrać SPF i ochronę UVA
• Kiedy najlepiej wystawiać się na słońce
• Okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV — UV400 i kategorie filtra

Zobacz również:

Sprawdzasz indeks UV? Sprawdź też znamiona w badaniu wideodermatoskopowym

Umów się